Bir Mekânın Dinî ve Politik Temsiline Dair Yorum Denemesi: Konya Alâeddin Camii

Öz

11. yüzyıl başlarından itibaren Anadolu’ya yerleşen ve burayı kendilerine yurt edinen Türkler, Anadolu Selçuklu Devleti öncülüğünde yabancısı oldukları Anadolu coğrafyasında kalıcı olmayı başarmışlardır. Türklerin Orta Asya ve İran bölgesinden getirdikleri ve Anadolu’da buldukları maddi-manevi ortamın Anadolu Selçuklu Devleti’nin akılcı ve yerinde politikaları sonucu bir araya getirilmesiyle inşa edilen bu yapı, pek çok yönden alaka uyandırmaktadır. Özellikle kendilerinden farklı din ve millete mensup olan topluluklar ve Anadolu’ya yeni göç eden Türkmenler nezdinde yönetimlerini görece kabul ettirebilmeleri, bunu nasıl başardıkları Anadolu Selçuklu zihniyetinin de anlaşılmasına yardımcı olacaktır. Orta Çağ içerisinde devletlerin ve hanedanların meşruiyet arayışı ve din-siyaset ilişkisi göz önünde tutulduğunda, Anadolu Selçukluları açısından da dikkate değer sonuçlar ortaya çıkmaktadır. Buradan hareketle devletin başkenti Konya’da sarayla birlikte konumlandırılan Konya Alâeddin Camii’ni yalnızca mimari açıdan değil, din-siyaset-kültür açısından ele almak bu çalışmanın temel hedefini oluşturmaktadır. Anadolu Selçuklu döneminde yaşanan dinî-siyasi gelişmeler ve hanedanın bu noktadaki tutumu Alâeddin Camii üzerinden değerlendirilecektir. Anadolu Selçuklu mimarisinin daha çok kervansaray ve medrese üzerinden klasiğe yaklaştığı, sultanların ve vezirlerin daha çok bu iki yapı türüne banilik yaptığı göz önünde tutulduğunda, diğer camilere nazaran Alâeddin Camii’ne gösterilen hassasiyetin nedenleri irdelenecektir. Çalışma, nihayetinde Anadolu Selçuklu dönemine dair bir sanat eseri üzerinden perde arkası bir okumanın imkânını hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu Selçuklu
• Cami
• Din
• Kültür
• Siyaset

An Attempt to Interpret the Religious and Political Representation of a Place: Konya Alaeddın Mosque

Öz

The Turks, who settled in Anatolia from the beginning of 11th century and made it their homeland, succeeded in establishing a permanent presence in this unfamiliar Anatolian geography under the leadership of the Rum Seljuks. This structure, which was built by bringing together the material and spiritual environment that the Turks brought from Central Asia and Iran and found in Anatolia as a result of the rational and appropriate policies of the Rum Seljuks, is of interest in many ways. In particular, the fact that they were able to make their rule relatively accepted by communities that belonged to different religions and nations than themselves and the Turkmens who had recently migrated to Anatolia will help understand the Rum Seljuks mentality. When the search for legitimacy of states and dynasties in the Middle Ages and the relationship between religion and politics are considered, remarkable results emerge for the Rum Seljuks. From this point of view, the main objective of this study is to examine the Konya Alaeddin Mosque, which is located together with the palace in the capital of the state, Konya, not only from an architectural perspective but also from a religious-political-cultural perspective. The religious-political developments during the Rum Seljuk period and the dynasty's attitude towards this point will be evaluated through the Alaeddin Mosque. Considering that the Rum Seljuks architecture approached the classical style more through caravanserais and madrasahs, and that the sultans and viziers mostly patronized these two types of structures, the reasons for the sensitivity shown to the Alaeddin Mosque compared to other mosques will be examined. Ultimately, the study aims to provide an interpretive reading of a work of art from the Rum Seljuks period.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian Seljuk
• Mosque
• Religion
• Culture
• Politics

Kaynakça

1. Aslanapa, Oktay, Anadolu’da İlk Türk Mimarisi, Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları, Ankara 2021.
2. Avcı, Casim. “Hilafet”. Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, C. 17 (1998), s. 539-546.
3. Baçaru, Veli, Oluş Arık’la Kimlikten Sanata Anadolu, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2018.
4. Baktır, Mustafa, “Hutbe”, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, C. 18 (1998) s. 425-428.
5. Baykara, Tuncer, “Konya”, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, C. 26 (2002), s. 182-187.
6. Baykara, Tuncer, Türkiye Selçukluları Devrinde Konya, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara 1985.
7. Bayram, Mikail, Selçuklu Anadolusu’nda Devlet-Toplum-Ekonomi, Elips Yayınları, Ankara 2023.
8. Bilgin, Süreyya Eroğlu, “Erken Dönem İslam Sanatı”, Türk-İslam Sanatları Tarihi, ed. Yusuf Çetin. Lisan Yayıncılık, İstanbul 2021.

9. Blessing, Patricia, Moğol Fethinden Sonra Anadolu’nun Yeniden İnşası Rum Diyarında İslamî Mimari 1240-1320, çev. Merve Özkılıç, Koç Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2020.
10. Cahen, Claude, Anadolu Selçuklu Devleti, çev. Nilüfer Epçeli, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2022.
11. Çam, Nusret, “Ulucami”, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, C. 42 (2012) s. 80-81.
12. Çaycı, Ahmet, Selçuklularda Egemenlik Sembolleri, İz Yayıncılık, İstanbul 2008.
13. Çaycı, Ahmet ve Yavuzyılmaz, Ahmet. “Anadolu Selçuklu Mimarisi”. Türk İslâm Sanatları Tarihi El Kitabı. ed. Abdulkadir Dündar, Grafiker Yayınları, Ankara 2020.
14. Detseli, Naciye, “Selçuklu Dönemi Ahşap Minberlerine Bir Örnek: Konya Alâeddin Camii Minberinin Desen Analizi”, İSTEM Dergisi, S. 33 (2019), s. 213-239.
15. Duran, Remzi, Selçuklu Devri Konya Yapı Kitâbeleri, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2001.
16. Erlikoğlu, Betül, “Konya Alâeddin Camii Selçuklu Dönemi Kitabelerinin Hat Sanatı Bakımından Değerlendirilmesi”, Art-Sanat Dergisi, S. 22 (2024), s. 361-404.
17. Eyice, Semavi, “Alâeddin Camii”, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, C. 2 (1989), s. 324-327.
18. Eyice, Semavi, “Alâeddin Köşkü”, Türkiye Diyanet Vakfı Ansiklopedisi, C. 2 (1989), s. 330-331.
19. Gordlevskiy, Vladimir, Küçük Asya’da Selçuklular; çev. Abdulkadir İnan, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara 2015.
20. Gündüz, Sema, “Sultan Türbelerindeki Simgesellik: Anadolu Selçuklu ve Osmanlı Beyliği Örnekleri”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 12 (2010), s. 237-272.
21. Kuban, Doğan, Çağlar Boyunca Türkiye Sanatının Anahatları, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2017.
22. Kuban, Doğan, Selçuklu Çağında Anadolu Sanatı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2008.
23. Mecit, Songül, Anadolu Selçukluları Bir Hanedanın Evrimi, İletişim Yayınları, İstanbul 2017.
24. Ögel, Semra, Anadolu’nun Selçuklu Çehresi, Akbank Yayınları, İstanbul 1994.
25. Peker, Ali Uzay, “Anadolu Selçuklu Mimari Tarihinde Anlam Araştırmaları”, Türkiye Araştırmaları Dergisi, C. 13 (2009), s. 67-80.
26. Sevim, Ali ve Merçil, Erdoğan, Selçuklu Devletleri Tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2020.
27. Şen, Korkmaz, “Muş Merkezde Yer Alan Nadide Bir Eser: Selim Paşa Taş Vakfiyesi”, Türkiyat Araştırmaları Dergisi, C. 67 (2020), s. 455-470.
28. Turan, Osman, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti, Dergâh Yayınları, İstanbul 1980.
29. Turan, Osman, Selçuklular ve İslâmiyet, Turan Neşriyat, İstanbul 1971.
30. Turan, Refik, “Sultan Alaeddin Keykubat Dönemi ve Ehemmiyeti”, Selçuklu Tarihi El Kitabı. ed. Refik Turan, Grafiker Yayınları, Ankara 2014.