From Favor to Exile: A Graduate of the School of Political Science: Salahzâde Mehmed İzzet Bey

Öz

The Last century of Ottoman Empire marks a significant period that witnessed comprehensive transformations in both administrative and social spheres.In this process, during which elements of the old order persisted even as a new one was being established, decision-makers of differing ideologies shaped the trajectory of the central bureaucracy. When the desire of those in power to sideline the established centers of authority and their representatives converged with the persistent challenge of a provincial periphery — distant from the center and difficult to control — the careers of numerous military and civilian bureaucrats were profoundly affected. The political backing referred to in contemporary parlance as a "reference," and in archival documents as "patronage and favoritism" was condemned by the adherents of the new order as a breach of merit. In practice, however, such measures were frequently undertaken to make room for other officials whom the new regime wished to appoint. Consequently, these recurrent changes gave rise to a turbulent process both at the individual level and in terms of institutional restructuring. This study examines the appointment of Salahzâde Mehmed İzzet Bey — an educated Ottoman bureaucrat — to the Ministry of Finance one of the foremost ministries of the period, his rapid rise within it, and his subsequent dismissal upon the shift in political circumstances. The petitions he wrote, which attest to his efforts to have his situation redressed, together with the archival documents in which his case was reviewed and the diary of Arap İzzet Paşa, which sheds light on the patronage relationship serve as the principal sources of this study.

Anahtar Kelimeler

• Bureaucracy
• Patronage
• Favouritism
• Ottoman Imperial School for Administration (Mülkiye)
• Promotion
• Exile.

Taltiften Sürgüne Bir Mülkiyeli: Salahzâde Mehmed İzzet Bey

Öz

Osmanlı Devleti’nin son yüzyılı, idarî ve toplumsal açıdan kapsamlı dönüşümlerin yaşandığı önemli bir dönemdir. Yeni düzen tesis edilirken eskinin de varlığını koruduğu bu süreçte farklı ideolojilere sahip karar alıcılar merkez bürokrasisinin istikametini belirlemiştir. İktidar sahiplerinin eski güç odakları ve temsilcilerini devre dışı bırakma isteği, merkezden uzak ve kontrolü zor olan bir taşra sorunsalı ile birleşince çok sayıda asker ve sivil bürokratın memuriyet hayatı etkilenmiştir. Günümüz terminolojisinde “referans” arşiv belgelerinde ise “himaye ve iltimas” olarak ifade edilen siyasi destek yeni düzen mensupları tarafından liyakat ihlali görülerek kınanmıştır. Ancak bu durum, çoğu zaman kadrolara atanması istenen diğer memurlara yer açmak maksadıyla yapılmıştır. Dolayısıyla sıklıkla yaşanan bu değişimler gerek insan özelinde gerekse kurumsal yapılanma açısından sancılı bir sürece neden olmuştur. Bu çalışmada Salahzâde Mehmed İzzet Bey’in eğitimli bir Osmanlı bürokratı olarak dönemin önde gelen nezaretlerinden biri olan Maliye Nezareti’ne atanması, kısa süre içinde yükselmesi ve siyasi şartların değişmesi ile görevinden uzaklaştırılmasına değinilecektir. İzzet Bey’in durumunun düzeltilmesi adına verdiği mücadeleyi göstermesi bakımından kaleme aldığı arzuhalleri, durumun tetkik edildiği arşiv belgeleri ve himaye ilişkisine ışık tutan Arap İzzet Paşa’nın günlüğü çalışmada ana kaynak olarak kullanılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Bürokrasi
• Himaye
• İltimas
• Mülkiye Mektebi
• Terfi
• Sürgün

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
2. BOA, A.MTZ (05), 25/16
3. BOA, BEO. 729/54674
4. BOA, BEO. 1444/108298
5. BOA, BEO. 3438/257808
6. BOA, BEO. 3611/270290
7. BOA, DH.SAİD, 79/461
8. BOA, İ.KAN, 6/5

9. BOA, İ.ML. 36/22
10. BOA, İ.TAL, 219/12
11. BOA, ML.EEM, 778/4
12. BOA, ZB, 334/24
13. BOA, ZB.334/42
14. BOA, YA. RES. 104/24
15. BOA, YA. RES. 104/26
16. Akyıldız, Ali, “Mekteb-i Mülkiyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Ankara: TDV Yayınları, 2019. Ek-2 Cilt, s. 238-240.
17. Akyıldız, Ali, Osmanlı Bürokrasisi ve Modernleşme, İletişim Yay, İstanbul, 2012.
18. Akyıldız, Hacı Ömer, Modernleşme Sürecinde Osmanlı Memurları: Posta ve Telgraf Çalışanları Üzerine Ampirik Bir Analiz, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (Basılmamış Doktora Tezi), İstanbul 2024.
19. Arap İzzet Holo Paşa, Abdülhamid'in Kara Kutusu Arap İzzet Holo Paşa'nın Günlükleri, Yay Haz: İbrahim Küreli, Türkiye İş Bankası Kültür Yay, İst. 2019
20. Babaoğlu, Resul “Mekteb-i Mülkiye”, Maarif Ansiklopedisi, (https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/mekteb-i-mulkiye erişim tarihi: 06.01.2026).
21. Balcı, Sezai, Babıâli Tercüme Odası, İstanbul: Libra Kitap, 2013.
22. Bilge, Mustafa L., “Hayfa”, TDV İslam Ansiklopedisi, C.XVII, 1998, s.41-43.
23. Demirel, Muammer, “Rüştiyeler”, Maarif Ansiklopedisi, (https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/rustiye erişim tarihi: 06.01.2026).
24. Ergin, Osman, İstanbul Mektepleri ve İlim, Terbiye ve San'at Müesseseleri Dolayısı ile Türkiye Maarif Tarihi, C. II, Eser Neşriyat, İstanbul 1977.
25. Findley, Carter V., Kalemiyeden Mülkiyeye: Osmanlı Memurlarının Toplumsal Tarihi, Çev: Gül Çağalı Güven, Alfa Tarih Yay, 2020.
26. İnal, İbnülemin Mahmud Kemal, Osmanlı Devrinde Son Sadrazamlar, İstanbul: Maarif, 1965.
27. Kırmızı, Abdulhamit, “Meşrutiyette İstibdat Kadroları: 1908 İhtilalinin Bürokraside Tasfiye ve İkame Kabiliyeti”, 100 Yılında Jön Türk Devrimi, Ed. Sina Akşin-Sarp Balcı-Barış Ünlü, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2010. s. 337-341.
28. Manav, Nursel, “II. Meşrutiyet’te Abdülhamid Dönemi Kadrolarının Tasfiyesi ve Tekaüd Sandıkları”, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2/1, Haziran 2017, s. 243.
29. Nasuhoğlu, Ahmet Muhtar, Yâd-ı Mâzi ve Hayatımın Tarihi –Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Bir Hukukçunun Hatıraları, Yay. Haz. Ömer Hakan Özalp-Ayşe Raziye Özalp, Dergâh Yayınları, İstanbul 2007.
30. Özkan, Asaf, II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’e Askerî ve Mülkî Tasfiyeler, Askerî ve Mülkî Heyet-i Mahsûsalar, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara 2014.
31. Polat, Hasan Ali, “II. Meşrutiyet’in İlânı Sonrasında “Devr-i Sâbık” Memurlarının Durumları”, Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 9/17, Ocak 2019, s. 134-157.
32. Tabakoğlu, Ahmet, Osmanlı Mali Tarihi, Dergâh Yayınları, İstanbul 2016.
33. Tural, Erkan, Son Dönem Osmanlı Bürokrasisi: II. Meşrutiyet Dönemi’nde Bürokratlar, İttihatçılar ve Parlamenterler, Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü, Ankara 2009.
34. Mehmet İzzet Bey’in torunu Yusuf Kemal Bey ile Mülakat (26 Ocak 2025)