Selçuklu Sosyopolitik Yapısında Mezhep Ayrılıkları

Öz

Bu çalışma, Selçuklular döneminde mezhepsel yapılanmayı ve Sünni-Şii ekseninde ortaya çıkan ayrılıkları siyasi boyutlarıyla incelemektedir. Selçukluların Ehl-i Sünnet çizgisinde, özellikle Hanefi mezhebini önceleyen bir politika izledikleri; ancak Şafi âlimleri de dışlamadıkları görülmektedir. Siyasi yapı, sünni düşüncenin kurumsallaşmasında önemli rol oynamış; Hanefi mezhebi belirleyici konumda bulunmuştur. Bununla birlikte dönem içerisinde Hanefi-Şafi, Şafi-Hanbeli ve Hanefi-Mutezili gerilimler yaşanmış; zaman zaman bu ihtilaflar toplumsal ihtilaflara dönüşmüştür. Selçuklular, Abbasi hilafetine bağlı kalarak Sünni meşruiyeti güçlendirmiş ve Fatımi-İsmaili tehdidine karşı siyasi mücadele yürütmüştür. Özellikle Bâtıni hareketler, devlet düzenine ve Sünni akideye yönelik bir tehdit olarak algılanmış; Nizamü’l-Mülk ve Selçuklu sultanları bu gruplara karşı sert tedbirler almıştır. Hasan Sabbah ve Alamut merkezli Nizari hareketi, suikast ve propaganda faaliyetleriyle öne çıkmış; Selçuklu otoritesi tarafından sürekli bastırılmaya çalışılmıştır. Sonuç olarak Selçuklu mezhep siyaseti, bir yandan Sünni birlik ve dengeyi koruma çabası, diğer yandan müfrit Şii ve Bâtıni hareketlere karşı bir mücadele ekseninde şekillenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• selçuklu
• ehl-i sünnet
• şii
• mezhep ayrılıkları

Sectarian Divisions in the Socio-Political Structure of the Seljuks

Öz

This study examines the sectarian structure of the Seljuk period and the divisions that emerged along the Sunni–Shiite axis from a political perspective. The Seljuks adhered to the Ahl al-Sunna tradition and pursued a policy that primarily favored the Hanafi school of law; however, they did not exclude Shafi‘i scholars. The political structure played a significant role in the institutionalization of Sunni thought, and the Hanafi school assumed a dominant position. Nevertheless, during this period tensions arose between Hanafi and Shafi‘i, Shafi‘i and Hanbali, as well as Hanafi and Mu‘tazili groups, and at times these disputes escalated into broader social conflicts. By maintaining allegiance to the Abbasid Caliphate, the Seljuks reinforced Sunni legitimacy and engaged in political struggle against the Fatimid–Isma‘ili threat. In particular, Batinite movements were perceived as a threat to both the state order and Sunni orthodoxy. Nizam al-Mulk and the Seljuk sultans adopted strict measures against these groups. The Nizari movement, centered in Alamut under the leadership of Hasan Sabbah, gained prominence through acts of assassination and propaganda and was persistently suppressed by Seljuk authority. In conclusion, Seljuk sectarian policy was shaped by a dual objective: preserving Sunni unity and balance on the one hand, and confronting radical Shiite and Batinite movements on the other.

Anahtar Kelimeler

• seljuk
• ahl al sunnah
• shii
• secterian divisions

Kaynakça

1. Abu’l-Farac, Abu’l Farac Tarihi, I, çev. Ömer Rıza Doğrul, Ankara 1999.
2. Abdülkahir el-Bağdadi, Mezhepler Arasındaki Farklar, çev. Ethem Ruhi Fığlalı, Ankara 1991.
3. Ahmed b. Mahmud, Selçukname, haz. Erdoğan Merçil, İstanbul 2018.
4. Aksarayi, Müsameretü’l ahbar, çev. Mürsel Öztürk, Ankara 2023.
5. Arayancan, Ayşe Atıcı, Hasan Sabbah ve Alamut, İstanbul 2011.
6. Aybakan, Bilal, “Ebu İshak Şirazi”, DİA, 39 (2010), s. 184-186.
7. Azimi, Azimi Tarihi, çev. Ali Sevim, Ankara 2006.
8. Barthold, İslam Medeniyeti Tarihi, İstanbul 1940.

9. Bundari, Zubdatu’n-nusra ve Nuhbat al-usra, çev. Kıvameddin Burslan, byy.
10. Cahen, Claude, Doğuşundan Osmanlı Devleti’nin Kuruluşuna Kadar İslamiyet, çev. Esat Mermi Erendor, Ankara 1990.
11. Cahen, Claude, Türkler Nasıl Müslüman Oldular?, haz. Nurer Uğurlu, İstanbul 2015.
12. Corbin, Henri, İslam Felsefesi Tarihi, çev. Hüseyin Hatemi, İstanbul 1994.
13. Çağatay, Neşet – Çubukçu, İslam Mezhepleri Tarihi, Ankara 1985.
14. Daftary, Farhad, İsmaililer, çev. Erdal Toprak, İstanbul 2005.
15. Devletşah, Tezkiretü’ş Şuara, I, çev. Necati Lugal, İstanbul 1977.
16. Doğrul, Ömer Rıza, Cennet Fedaileri, İstanbul 1944.
17. Ebu’l Hayr-ı Rumi, Saltıknâme, haz. Necati Demir – Dursun Erdem, İstanbul 2013.
18. Eflaki, Menakıbü’l-Arifin, çev. Tahsin Yazıcı, İstanbul 2006.
19. Ekinci, Ekrem Buğra, İslam Hukuku Tarihi, İstanbul 2006.
20. el-Bağdadi, Abdülkahir, Mezhepler Arasındaki Farklar, çev. Ethem Ruhi Fığlalı, Ankara 2020.
21. el-Hüseyni, Ahbarü’d devleti’s Selçukiye, çev. Necati Lügal, Ankara 1999.
22. Gölpınarlı, Abdülbaki, Tarih Boyunca İslam Mezhebleri ve Şiilik, İstanbul 1979.
23. Gölpınarlı, Abdülbaki, Türkiye’de Mezhepler ve Tarikatler, İstanbul, byy.
24. Günay, Ünver – Güngör, Harun, Türklerin Dini Tarihi, İstanbul 2021.
25. Hamdullah Müstevfi, Tarih-i Güzide, çev. Erkan Göksu, İstanbul 2015.
26. Hitti, Philip K., Siyasi ve Kültürel İslam Tarihi, III, çev. Salih Tuğ, İstanbul 1995.
27. Hizmetli, Sabri, “Karmatiler”, DİA, 24 (2001), s. 510-514.
28. Humphreys, R. Stephen, İslam Tarih Metodolojisi, çev. Mürteza Bedir – Fuat Aydın, İstanbul 2021.
29. İbn Battûta, Seyahatname, çev. A. Sait Aykut, İstanbul 2020.
30. İbn Bibi, el-Evamirü’l Alaiye fi’l-Umuri’l Alaiye, çev. Mürsel Öztürk, I, Ankara 1996.
31. İbn Kesir, el-Bidaye ve’n-Nihaye, XII, çev. Mehmet Keskin, İstanbul 1995.
32. İbnü’l-Cevzi, el-Muntazam fî târîhi’l-Ümem, çev. Ali Sevim, Ankara 2014.
33. İbnü’l-Esir, el-Kâmil fi’t Tarih, X, çev. Abdülkerim Özaydın, İstanbul 1987.
34. İlhan, Avni, “Batıniyye”, DİA, 5 (1992), s. 190-194.
35. İmam Gazali, Batınıliğin İçyüzü, çev. Avni İlhan, Ankara 2019.
36. Kafesoğlu, İbrahim, Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu, İstanbul 1953.
37. Kallek, Cengiz, “Ebu Ya’la el-Ferra”, DİA, X (1994), s. 253-255.
38. Kara, Seyfullah, Büyük Selçuklular ve Mezhep Kavgaları, İstanbul 2018.
39. Kazıcı, Ziya, İslam Kültürü ve Medeniyeti, İstanbul 2022.
40. Keykavus, Kabusname, II, haz. Atilla Özkırımlı, İstanbul 1974.
41. Kılıç, Yusuf, İslam Fıkıh Mezheplerinin Doğuşunu Hazırlayan Sebepler, İstanbul 1997.
42. Köprülü, Fuad, Anadolu’da İslamiyet, İstanbul 2022
43. Köprülü, Fuad, Türkiye Tarihi, Ankara 2005.
44. Köymen, Mehmet Altay, Alp Arslan ve Zamanı, III, Ankara 2011.
45. Köymen, Mehmet Altay, Tuğrul Bey ve Zamanı, İstanbul 1976.
46. Kutlu, Sönmez, Türkler ve İslam Tasavvuru, İstanbul 2021.
47. Lewis, Bernard, Haşhaşiler, çev. Kemal Sarısözen, İstanbul 2023.
48. Louer, Laurence, Sünniler ve Şiiler, çev. Barış Özkul, İstanbul 2023.
49. Marco Polo, Geziler Kitabı, çev. Ömer Güngören, İstanbul 2020.
50. Merçil, Erdoğan, Müslüman Türk Devletleri Tarihi, İstanbul 2013.
51. Mevlâna, Mesnevi, III, çev. A. Avni Konuk, İstanbul 2005.
52. Mirhond, Ravzatu’s-Safa (Tabaka-i Selçukiyye), çev. Erkan Göksu, Ankara 2015.
53. Mneymneh, Hassan, Büveyhiler Devleti Tarihi, çev. Tarık Akarsu, İstanbul 2021.
54. Müneccimbaşı, Camiü’d-düvel, I, haz. Ali Öngül, İstanbul 2017.
55. Niğdeli Kadı Ahmed, el-Veledü’ş-şefik ve’l Hafidü’l-Halik, I, çev. Ali Ertuğrul, Ankara 2015.
56. Nizamü’l-Mülk, Siyasetname, haz. Mehmet Altay Köymen, Ankara 1982.
57. Ocak, Ahmet Yaşar, Babailer İsyanı, İstanbul 2023,
58. Ocak, Ahmet Yaşar, “Selçuklular’ın Din ve Mezhep Siyaseti”, İstanbul 2018.
59. Onar, Hasan, “İbahiyye”, DİA, 19 (1999), s. 252-254.
60. Öz, Mustafa, Başlangıçtan Günümüze İslam Mezhepleri Tarihi, İstanbul 2011.
61. Öz, Mustafa, “Haşişiyye”, DİA, 16 (1997), s. 418-419.
62. Öz, Mustafa, “Nizariyye”, DİA, 33 (2007), s. 200-201.
63. Öz, Mustafa, “Rafıziler”, DİA, 34 (2007), s. 396-397.
64. Özaydın, Abdülkerim, “Alamut”, DİA, 2 (1989), s. 336-337.
65. Özaydın, Abdülkerim, “Hasan Sabbah”, DİA, 16 (1997), s. 347-350.
66. Özaydın, Abdülkerim, Sultan Berkyaruk Devri Selçuklu Tarihi, İstanbul 2001.
67. Özaydın, Abdülkerim, Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi, Ankara 1990.
68. Özgüdenli, Osman Gazi, Selçuklular, I, İstanbul 2015.
69. Piyadeoğlu, Cihan, Büyük Selçuklular, İstanbul 2024.
70. Ravendi, Rahatü’s Sudur Ayetü’s Sürur, çev. Ahmed Ateş, Ankara 2020.
71. Reşidüddin, Camiü’t-Tevarih, çev. Erkan Göksu – H. Hüseyin Güneş, İstanbul 2014.
72. Rubruk, Moğolların Büyük Hanı’na Seyahat, çev. Ergin Ayan, İstanbul 2019.
73. Sıbt İbnü’l-Cevzi, Miratü’z-zaman fî târîhi’l- Âyân’da Selçuklular, çev. Ali Sevim, Ankara 2011.
74. Strange, Guy le, Doğu Hilafetinin Memleketleri, çev. Adnan Eskikurt – Cengiz Tomar, İstanbul 2015.
75. Şeker, Fatih M., Selçuklu Türklerinin İslam Tasavvuru, İstanbul 2015.
76. Şehristani, Milel ve Nihal, çev. Mustafa Öz, İstanbul 2008.
77. Şerafüddin, Muhammed, “Selçuklular Devrinde Mezhepler”, Hikmet Yurdu, 2/4 (2009).
78. Tudela’lı Benjamin – Ratisbon’lu Petachia, Orta Çağ’da İki Yahudi Seyyahın Avrupa, Asya ve Afrika Gözlemleri, çev. Nuh Arslantaş, İstanbul 2001.
79. Turan, Osman, Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti, İstanbul 1980.
80. Turan, Osman, “Celaleddin Karatay Vakıfları ve Vakfiyeleri”, Belleten, XII/45-48 (1948), s. 17-171.
81. Turan, Osman, “Şemseddin Altun-Aba Vakfiyesi ve Hayatı”, Belleten, 11/42 (1947), s. 197-236.
82. Üzüm, İlyas, “Mezhep”, DİA, 29 (2004), s. 526-532.
83. Willermus Tyrensis, Kronik, III, haz. Ergin Ayan, İstanbul 2016.
84. Yaltkaya, Mehmet Şerafettin, “Batınilik Tarihi”, Kahramanmaraş 2021.
85. Yaltkaya, Mehmet Şerafettin, “Fatımiler ve Hasan Sabbah”, Kahramanmaraş 2021.
86. Yaltkaya, Mehmet Şerafettin, “Karamita ve Sinan Raşidüddin”, Kahramanmaraş 2021.
87. Yinanç, Refet, “Selçuklu Medreselerinden Amasya Halifet Gazi Medresesi ve Vakıfları”, Vakıflar, XV (1982), s. 5-22.
88. Yuvalı, Abdülkadir, “Selçuklular Zamanında Batıniler’in Faaliyetleri”, 3/2 (1989).