Veba Salgınlarının Haçlı Seferlerinin Seyri Üzerindeki Belirleyici Etkisi (1096-1270)

Öz

Haçlı Seferleri (1096-1270), Avrupa ile Yakındoğu arasında yaklaşık iki yüzyıl süren en kapsamlı askerî hareket olarak tarihe geçmiştir. Bu çalışma, I, III, V, VII ve VIII. Seferlerde görülen veba salgınlarının ordular üzerindeki yıkıcı etkilerini sistematik olarak incelemektedir. Araştırma, salgın hastalıkların Haçlı ordularının karşılaştığı en büyük düşman olduğunu, Müslüman ordularından daha fazla kayba yol açtığını ortaya koymaktadır. Antakya (1098), Akka (1190-1191), Dimyat (1218-1219), el-Mansûre (1250) ve Tunus (1270) kuşatmalarında, yetersiz beslenme, hijyen koşullarının çökmesi ve kalabalık ordugâh yaşamı salgınların yayılmasını hızlandırmıştır. Özellikle kuşatma süreçlerinde cesetlerin gömülememesi ve su kaynaklarının kirlenmesi, vebanın şiddetini artıran temel faktörler arasında yer almıştır. Salgınlar yalnızca eriyen askerî güçlerle kalmamış; Le Puy piskoposu Adhemar, Kral IX. Louis gibi liderlerin ölümüne ve seferlerin başarısızlıkla sonuçlanmasına neden olmuştur. Bu bulgular, Orta Çağ’da kitlesel askerî hareketliliğin beraberinde getirdiği sağlık krizlerini ve dönemin tıp bilgisinin salgınlarla mücadeledeki yetersizliğini gözler önüne sermektedir. Haçlı Seferleri, askerî ve dinî tarihin ötesinde, salgın hastalıkların insanlık tarihini şekillendirmedeki belirleyici rolünü anlamak için önemli bir vaka çalışması sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Haçlı Seferleri
• Salgın Hastalık
• Veba-Kara Ölüm.

The Decisive Impact of Plague Epidemics on the Course of the Crusades (1096-1270)

Öz

The Crusades (1096-1270) represent one of the most extensive military campaigns in medieval history, spanning approximately two centuries of conflict between Western Christendom and the Islamic East. This study systematically examines the devastating effects of plague outbreaks during the First, Third, Fifth, Seventh, and Eighth Crusades, demonstrating that epidemic diseases constituted the most formidable adversary faced by Crusader armies inflicting greater casualties than Muslim forces combined. The sieges of Antioch (1098), Acre (1190-1191), Damietta (1218-1219), al-Mansurah (1250), and Tunis (1270) reveal a consistent pattern: malnutrition, collapsed sanitary conditions, and overcrowded encampments created ideal environments for epidemic transmission. The inability to properly inter the dead and the contamination of water sources during prolonged sieges significantly exacerbated plague mortality. These outbreaks not only decimated military ranks but also resulted in the deaths of key leaders including Bishop Adhemar of Le Puy and King Louis IX ultimately contributing to the strategic failure of multiple crusades. These findings underscore the critical role of public health crises in shaping medieval military outcomes and highlight the inadequacy of contemporary medical knowledge in confronting epidemic diseases. The Crusades thus offer a compelling case study for understanding how infectious diseases have historically influenced the course of human events, transcending conventional narratives of religious and political conflict.

Anahtar Kelimeler

• Crusades
• Epidemic Disease
• Plague-Black Death.

Kaynakça

1. Abû’l-Farac, Farac Tarihi I-II, TTK Yayınları, Ankara 1999.
2. Akdere, Mevlüt, “Bizans Tarihi Kaynaklarına Göre VI.-X. Yüzyıllarda İstanbul’da Görülen Veba Salgınları,” Tarih ve Orta Doğu Dergisi, 11/35 (2018), ss.314-343, 10.14225/Joh1346.
3. Akyay, Necmeddin, “Türkiye’de Veba Salgınları ve Veba Hakkında Eski Yayınlar,” Mikrobiyoloji Bülteni, 8/2 (1974), ss.209-219.
4. Albert of Aachen, Historia Ierosolimitana: History of the Journey to Jerusalem, ed. ve çev. Susan B. Edgington, Oxford University Press, Oxford 2007.
5. Altan, Ebru, “Yağısıyan,” TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 43, TDV Yayınları, İstanbul 2013. ss.177-179.
6. Altan, Ebru, Antakya Haçlı Prinkepsliği Tarihi ve Kuruluş Devri 1098-1112, TTK Yayınları, Ankara 2022.
7. Altunay, Erhan, Gizemlerle Dolu Salgın Hastalıklar Tarihi, Destek Yayınları, İstanbul 2020.
8. Amin Maalouf, Arapların Gözünden Haçlı Seferleri, çev. Ali Berktay, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2006.

9. Anonim Haçlı Tarihi (Gesta Francorum et Aliorum Hierosolymitanorum), Çev. Engin, Ayan, Selenge Yayınları, İstanbul 2019.
10. Arda, Deniz ve Koray, Kamacı, Orta Doğu ve Avrupa’nın Sendromu: Haçlı Seferleri, IQ Kültür Sanat Yayıncılık, İstanbul 2013.
11. Arık, Feda Şamil, “Selçuklular Zamanında Anadolu’da Veba Salgınları,” Tarih Araştırmaları Dergisi, 15 (1991), ss.27-57, https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000050.
12. Ayar, Mesut ve Kılıç, Yunus, “Osmanlı’da Veba’nın Sona Erişine Dair Bir Değerlendirme,” Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 17/2 (2017), ss.163-181, https://izlik.org/JA92ZN98JL.
13. Ayönü, Yusuf, Selçuklular ve Bizans, TTK Yayınları, Ankara 2014.
14. Bayat, Ali Haydar, Tıp Tarihi, Zeytinburnu Belediyesi, İstanbul 2016.
15. Bodleian Library, University College MS 165 (Görsel 2). https://works.www.wellcomecollection.org/works/vkqvcnps. 18.06.2026.
16. Cahen, Claude, Haçlı Seferleri Zamanında Doğu ve Batı, Çev. Mustafa Daş, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2018.
17. Cahen, Claude, Haçlı Seferleri Zamanında Doğu ve Batı, Yeditepe yayınları, İstanbul 2016.
18. Cambridge, Fitzwilliam Museum 118, folio 189v. (Görsel 3). The MacKinney Collection of Medieval Medical Illustrations. E.T. 18.06.2026.
19. Canarslan, Emine, Orta Çağ’da Salgın Hastalıklar, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tez, Gaziantep 2023.
20. Coupland, Simon, “The Rod of God’s Wrath or the People of God’ Wrath? The Carolingian Theology of the Viking Invasions”, The Journal of Ecclesiastical History, 42/4 (1991), ss.535-554. https://doi.org/10.1017/S0022046900000506.
21. Daid, Nicola, Birinci Haçlı Seferleri 1096-1099, Çev. L. Ece Sakar, Türkiye İş Bankası Yayınları, İstanbul 2013.
22. Demir, Musa, “VII. Haçlı Seferleri ve Salgın Hastalıklar,” Darüşşifa İslam Tıp Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2/1 (2023), ss. 17-31, https://dasitad.com/index.php/darussifa/article/view/39.
23. Demirkent, Işın, “Kürboğa,” TDV İslâm Ansiklopedisi, C.26, TDV Yayınları, İstanbul 2022, ss.562-563.
24. Demirkent, Işın, Haçlı Seferleri, Dünya Yayıncılık, İstanbul 1997.
25. Demirkent, Işın, Urfa Haçlı Kontluğu Tarihi (1148-1146), TTK Yayınları, Ankara 1994.
26. Ebû Ca’fer Muhammed b. Cerîr et-Taberî, Tarih-i Taberî, C. 3, çev. Mehmet Faruk Gürtunca, Sağlam Yayınları, İstanbul 2021.
27. Erer, Raşid, Türklere Karşı Haçlı Seferleri, Can Yayınları, İstanbul 2020.
28. Erer, Raşid, Türklere Karşı Haçlı Seferleri, İstanbul 2002.
29. Ernoul Kroniği, Haçlı Seferleri Tarihi Selahaddin Eyyubi ve Kudüs’ün Fethi, çev. Ahmet Deniz Altunbaş, Kronik yayınları, İstanbul 2019.
30. Field, Larry F. (çev.), The Sanctity of Louis IX: Early Lives of Saint Louis by Geoffrey of Beaulieu and William of Chartres, ed. M. Cecilia Gaposchkin - Sean L. Field, Cornell University Press, Ithaca 2014.
31. Gavigan, John J., Christian Society and the Crusades, 1198-1229: Sources in Translation, Including “The Capture of Damietta” by Oliver of Paderborn, ed. Edward Peters, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1971.
32. Genç, Özlem, “Kara Ölüm: 1348 Veba Salgını ve Orta Çağ Avrupa’sına Etkileri,” Tarih Okulu Dergisi, 2011 (10) (2010), ss.123-150, https://izlik.org/JA24SE35CN.
33. George W. Cox M.A., Haçlı Savaşları Tarihi, çev., İhsan Duru, Ark Kitapları, İstanbul 2018.
34. Gökhan, İlyas, Felaketler Çağı: Orta Doğu’da Kıtlık, Kara Veba ve Salgın Hastalıklar (1200-1405), Timaş Akademi, İstanbul 2022.
35. Göksu, Erkan, Anadolu’da Selçuklu Asırları ve Devletli Yazılar -5- Tutunuş II. Kılıç Arslan Dönemi (1155-1192), Berikan Yayınevi, Ankara 2025.
36. Gürcan, Azer, “14. Yüzyıl Avrupa Krizlerinin Haçlı Seferleri Üzerinde Ekonomik ve Askeri Yansımaları,” Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 15/2 (2025), ss.1-12, https://doi.org/10.13114/mjh.1632480.
37. Horrox, Rosemary, The Black Death, Manchester University Press, Manchester 1994.
38. İbn Hâldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahman, Kitâbü’l-ʿİber (Kitâbü Tercemâni’l-ʿİber) ve Dîvânü’l-Mübtedeʾ ve’l-Ḫaber fî Eyyâmi’l-ʿArab ve’l-ʿAcem ve’l-Berber ve men-Âs̱arahüm min-Ẕevi’s-Sulṭâni’l-Ekber, thk. Halîl Şehade, Süheyl Zekkâr, Dâru’l-Fikr, Beyrut, 2000.
39. İbn Battûta, Ebu Abdullah Muhammed, Büyük Dünya Seyahatnamesi, Çev., Muhammed Şerif Paşa, Yeni Şafak, İstanbul 1907.
40. İbn Battûta, Ebu Abdullah Muhammed, İbn Battûta Seyahatnâmesi I, çev. A. Sait Aykut, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 2004.
41. İbnü’d-Devâdârî, Seyfüddîn Ebû Bekr b. Abdillâh b. Aybek, Kenzü’d-Dürer ve Câmiʿu’l-Ğurer, thk. Saîd Abdülfettâh Âşûr, Kahire, 1972.
42. İbnü’l-Adîm, Ebü’l-Kāsım Kemâlüddîn Ömer, Zübdetü’l-Haleb min Târîḫi Ḥaleb, thk. Sâmî ed-Dehhân, Dımaşk, 1968.
43. İbnü'l-Kalânisî, Şam Tarihine Zeyl: I. ve II. Haçlı Seferleri Dönemi, çev. Onur Özatağ, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2015.
44. İbnü’l-Verdî, Ebû Hafs Zeynüddîn Ömer, Târîḫu İbni’l-Verdî, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1996.
45. İbnü’l-Verdî, Ebû Hafs Zeynüddîn Ömer, Dîvânü İbni’l-Verdî, thk. Abdülhamîd Hindâvî, Dârü’l-Âfâki’l-Arabiyye, Kahire, 2006.
46. İbnü’l, Kalânisî, The Damascus Chronicle of the Crusades, Çev, H.A.R. Gibb, London 1932.
47. İstek, Emrah, “Avrupa’da Veba Salgını ve Salgında Din Faktörü (Viyana Örneği),” Tarih Araştırmaları Dergisi, 36/62 (2017), ss.173-204, https://izlik.org/JA33FS48MB.
48. Jackson, Peter, The Seventh Crusade, 1244-1254: Sources and Documents, Ashgate, Aldershot 2007.
49. Johann Grüninger baskısı, Brunschwig’in Pestbuch’u. (Görsel 4). College of Physicians of Philadelphia Digital Library. E.T.:29.06.2026.
50. Johann Grüninger baskısı, Brunschwig’in Pestbuch’u. College of Physicians of Philadelphia Digital Library. (Görsel 5).E.T.: 29.06.2026.
51. Kaleli, Emrullah, Haçlı Seferleri Zamanında Bizans ve Batılılar, Gece Kitaplığı Yayınları, Ankara 2017.
52. Kanat, Cüneyt ve Burçak, Devrim, Sorularla Haçlı Seferleri, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2018.
53. Karaca, Gölgesiz Sevtap, Kudüs Haçlı Krallığı Siyasi Tarihi (1099-1187), TTK Yayınları, Ankara 2020.
54. Karaimamoğlu, Tolgahan, Kara Ölüm: Orta Çağ Dünyasını Yok Olmanın Eşiğine Getiren Veba, Kronik Yayınları, İstanbul 2022.
55. Karaimamoğlu, Tolgahan, Orta Çağ Avrupa’sında Salgın Hastalıklar, Selenge Yayınları, İstanbul 2021.
56. Karakuş, Nadir, Haçlı Seferlerinde Tıp, Hiperyayın, İstanbul 2020.
57. Kılıç, Orhan, Eskiçağdan Yakınçağa Genel Hatlarıyla Dünyada ve Osmanlı Devleti’nde Salgın Hastalıklar, Orta-Doğu Araştırmaları Merkezi Yayınları, Elâzığ 2004.
58. Kök, Bahattin, “El-Melikü’s-Sâlih, Eyyûb.” TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 29, TDV Yayınları, Ankara 2004, ss.80-82.
59. Kömürcü, Aysel, Hitit Krallığında Veba Salgını ve Etkileri (M.Ö. II. Binyılın İlk Yarısı), Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih Anabilim Dalı, Afyon 2019.
60. Krey, August C., The First Crusade: The Accounts of Eyewitnesses and Participants, Princeton University Press, Princeton 1921.
61. Küçüksipahioğlu, Birsel, “Birinci Haçlı Seferleri’nin Bir Görgü Tanığı: Raymond d’Aguilers,” Tarih Dergisi, 41 (2012), ss. 17-24, https://izlik.org/JA28ZB49JL.
62. Küçüksipahioğlu, Birsel, Trablus Haçlı Kontluğu Tarihi, Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul 2007.
63. Le Goff, Jacques, Avrupa’nın Doğuşu, Çev. Timuçin, Binder, Literary Yayınları, İstanbul 2020.
64. Lock, Peter, The Routledge Companion to the Crusades, Routledge, London 2006.
65. Maalouf, Amin, Arapların Gözüyle Haçlı Seferleri, çev., Mehmet Ali Kılıçbay, Telos Yayınları, İstanbul 1997.
66. Makrîzî, Ebû Muhammed (Ebü’l-Abbâs) Takıyyüddîn, es-Sülûk li-Maʿrifeti Düveli’l-Mülûk, thk. Muhammed Abdülkadir Ata, Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 1997.
67. Mark, Joshua J, “Kara Ölüm İçin Ortaçağ Tedavileri,” Çev. Sena, Berra Çalışkan, World History Encyclopedia, E.T., 22.06 (2026). https://www.worldhistory.org/trans/tr/2-1540/kara-olum-icin-ortacag-tedavileri/
68. Martin, Sean, Kara Ölüm: Orta Çağ’da Veba, Çev. Cumhur, Atay, Kalkedon Yayınları, İstanbul 2011.
69. Menteşe, Güngör Levent, “Kara Vebanın Batı ve Doğu Toplumlarına Etkisi,” Akdeniz Havzası ve Afrika Medeniyetleri Dergisi 2/1 (2020), ss.78-87, https://izlik.org/JA66FB94GK.
70. Morrison, Cecile, Haçlılar, Çev. Nermin, Acar, Dost Yayınları, Ankara 2005.
71. Nicholson, Helen J., The Chronicle of the Third Crusade: The Itinerarium Peregrinorum et Gesta Regis Ricardi, Ashgate, Aldershot 1997.
72. Nikephoros. Nikephoros, Patriarch of Constantinople: Short History, Trans. Cyril Mango, Dumbarton Oaks, Washington DC 1990.
73. Nikiforuk, Andrew, Mahşerin Dördüncü Atlısı, Çev. Selahattin, Erkanlı, İletişim Yayınları, İstanbul 2018.
74. Nomiku, H. N., Haçlı Seferleri, Çev. Kriton, Dinçmen, İletişim Yayınları, İstanbul 1997.
75. Nüveyrî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn, Nihâyetü’l-Ereb fî Fünûni’l-Edeb, thk. Necîb Mustafa Fevvâz, Hikmet Küşeylî Fevvaz,, Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, Beyrut, 2004.
76. Ostrogorsky, Georg (Gregory), Bizans Devleti Tarihi, Çev. Fikret, Işıltan, TTK Yayınları, Ankara 2019.
77. Öngül, Ali, Selçuklular Tarihi II-Anadolu Selçukluları ve Beylikleri, Çamlıca yayınları, İstanbul 2014.
78. Özden, Kemal ve Özmat, Mustafa, “Salgın ve Kent: 1347 Veba Salgınının Avrupa’da Sosyal, Politik ve Ekonomik Sonuçları,” İDEALKENT Dergisi 5/12 (2014), ss.60-87, https://izlik.org/JA89FD85XZ.
79. Özer, Serkan, “Haçlı Tarihi Yazımında Pierre L’ermite: Sıradan Bir Keşiş mi, Haçlı Seferinin Mimarı mı?” Journal of Turkish Research Institute 67 (2020), ss.493-522, https://doi.org/10.14222/Turkiyat4277.
80. P. Furst, 1656. (Orijinali Kopenhag Tıp Tarihi Müzesi’ndedir.). (Görsel 6). Google Arts & Culture. E.T.: 28.06.2026.
81. Raimundus, Aguilers, Haçlılar Kudüs’te: Bir Papazın Gözünden İlk Haçlı Seferleri, Çev. Süleyman, Genç, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2023.
82. Ruelland, Jacques G, Kutsal Savaşlar Tarihi, İletişim Yayınları, İstanbul 2004.
83. Runciman, Steven, Haçlı Seferleri Tarihi I, Çev. Fikret, Işıltan, TTK Yayınları, Ankara 1998.
84. Runciman, Steven, Haçlı Seferleri Tarihi III, Çev. Fikret, Işıltan, TTK Yayınları, Ankara 1998.
85. Saray, Mehmet. “Altın Orda Hanlığı.” TDV İslâm Ansiklopedisi, C.2, TDV Yayınları, İstanbul 1989, ss.538-540.
86. Şemşek, Vesile. “Rus Kaynaklarına Göre Dünya Tarihi Açısından Haçlı Seferlerine Genel Bir Bakış.” Sinop Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6/2 (2022), ss. 520-548, https://doi.org/10.30561/sinopusd.1138751.
87. Tez, Zeki, Savaş, Nüfus, Hastalık, Salgın, İşkence ve Geziler Üzerine, Doruk Yayınları, Ankara 2022.
88. The Life of St. Louis, King of France, trc. [Anonim], New York: P. J. Kenedy (Excelsior Catholic Publishing House), 1903.
89. Tomar, Cengiz, “Turan Şah,” TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 41, TDV Yayınları, İstanbul 2021, ss.412-413.
90. Turan, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, Boğaziçi Yayınları, İstanbul 1993.
91. Urfalı Mateos, Urfalı Mateos Vekayi-nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162), Çev. Hrant, D. Andreasyan, TTK Yayınları, Ankara 2019.
92. Usta, Aydın, Haçlı Hikayeleri, Yeditepe yayınları, İstanbul 2017.
93. Ülgen, Pınar, Orta Çağ Avrupası’nda Ölümle Dans, Yeditepe Yayınları, İstanbul 2022.
94. Varlık, Nükhet, Akdeniz Dünyasında ve Osmanlılarda Veba (1347-1600), Çev. Hazal Yalın, Kitap Yayınevi, İstanbul 2017.
95. Willermus Tyrensis, Haçlılar Türkler Karşısında Willermus Tyrensis’in Haçlı Kroniği III (1143-1184), çev., Ergin Ayan, Kronik Yayınları, İstanbul 2019.
96. William, of Tyre, A History of Deeds Done Beyond the Sea, Çev. E. A. Babcock ve A. C. Krey, Columbia University Press, New York 1943.
97. Withington, John, A Disastrous History of the World: Chronicles of War, Earthquakes, Plague and Flood, Great Britain, Piatkus 2010.
98. Yazıcı, Serkan. (2018). “Fransa Lise Tarih Ders Kitaplarında Türk İmajı.” İçinde Ahmet Şimşek (Ed.), Dünyada Türk İmajı (ss. 173-189). Ankara: Pegem Akademi.
99. Yıldız, Erol, “Salgını Hatırlamak: Veba Üzerine Tarihsel ve Sosyolojik Bir Analiz,” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 48 (2022), ss.264-277, https://doi.org/10.52642/susbed.1107123.
100. Yong Jin Hong & Sam Hun Park, “Medical Care or Disciplinary Discourses? Preventive Measures against the Black Death in Late Medieval Paris: A Brief Review”, Iranian Journal of Public Health, 46/3 (2017), ss.289-297. https://ijph.tums.ac.ir/index.php/ijph/article/view/9379.
101. http://balat.kikirpa.be/photo.php?path=X004175&objnr=20049662 E.T.: 20.06.2026.