Büyük Selçuklu İmparatorluğu Zamanında Vakıf Hastahanelerin Bir Kısmına Dair

Yıl 1938, Sayı: 1, 17 - 23, 31.12.1938

A. Süheyl Ünver

https://izlik.org/JA78YB99ZP

Öz

Selçuklar'm, Anadoluyu ve Suriye ve Mısır'ı, İran sahasını ve Elzireyi süsleyen ma'mureleri ve kısmen harabelerile iftihar ettiğimiz eserlerinden yalnız bir misâl olan sıhhat ve içtimaî muavenet müesseselerini seçecek olursak bu mevzuun taro tavsifi yine mümkün olamaz. Zira Aııadolumuz ve Suriyeyi süsleyen ve tetkik edebildiğimiz bu belli başlı binalar arasında bile yalnız sıhhat
müesseseleri mühim bir yekûn tutar.

X I I, X I I I ve kısmen X I V inci asırlarda başlayan bu müesseselerin çoğu son asra gelinceye kadar vazifelerine devam etmişlerdir. Sıhhî ihtiyaçlara karşılık olarak yapılan bu müesseseler vakfın sayesinde payidar olmuşlar ve vakıf binaların bazıları tamamen harab olduğu halde vakfın şartı bozulmıyarak eski tıbbî kadro mucibince muamele yürütülmüş ve dar büdceli vakıflardan, vazifesine mukabil para alan ilmî ve şer'î memurlara dağıtılmıştır. Tetkik ettiğimiz Başvekâlet Arşiv vesikaları bu hususda bizi kâfi derecede tenvir etmekdedir. Bilhassa bu kayıtlarla bu sıhhî müesseselerin yalnız Selçuklular zamanında değil yakın asırlara gelinceye kadar Anadoluda ve Suriye'de ve Mısır'da Osmanlı Türklerinin idaresi altında Selçukluların vakıfları, şartları dahilinde idare edildiklerini öğreniyoruz. Selçuklu sıhhî müesseseleri o zaman vakfın nasıl sağlam ve bir millî Türk müessesesi olduğunu da göstermekdedir.

Selçukluların vakıflarına bağlanan bu müesseseler banileri isimlerinden öğrenileceği veçhile Hükümdar ve Hükümdar sülâlesine mensub insanlar ve Devlet Ricali tarafından yaptırılmışdır. Bu binalarda Selçuklar zamanmda tababet mesleğinin inkişafına hizmet eâiliniş ve biı müesseselerde hekimler yelişdirilmiş ve civar İslâm ve Türk illerinde çalışan ve hekimliği tahsil eden tabibler de
çalışmış ve kütübhanelerini süsleyen kitabları çoğalmış ve bu hastaneler her türlü sıhhî ve içtimaî zaruretleri karşılıyabilmiş ve buralarda hekimler meslekî hasbühaller yapmışlar ve toplantılar tertib etmişlerdir.

Bu hastahanelerin idarelerine dair elimize geçen vesikalar azdır. Fakat 1217 de açılıp 1219 da tertib edilen Sivas darüşşifası Arabca vakfiyesinden anladığımıza göre gerek bu hastahahe ve gerek diğerleri ayni usullerle idare edilmişlerdir. Vakfın o zamanki hususiyeti üstad H a l i m B a k i 'nin kadirşinaslığile dercedilen vakfiye sureti tercemesinden öğrenilecektir. Tıbbî bakımlardan bizi burada müteaddid ve hâzik hekimlerin, cerrahlar (kehhaller) göz hekimlerinin çalışdıkları alâkadar etmektedir. Osmanlı Türkleri zamanındaki hastahaneler vakfiyeleri de aynı meali ve aynı kadroyu ihtiva etmektedir. O halde elimizde yalnız şimdiki halde Sivas Darüşşifasının vakfiyesi mevcud olduğuna göre Selçuklular zamanında mevcud diğer hastahanelerin de ayni şekilde idare olunduklarına hükmedebiliriz. Bu vakfiye diğerine de bir misâl olmuşdur.

Türklerin orta zamanda büyük Selçuklu İmparatorluğu zamanında yaptıkları hastahaneler pek çokdur. Bıirada kısmen sıraladıklarımızı biliyoruz. Şüphesiz ki bunlar bu kadar değildir. Daha pek çokdur. Şimdiki Îran sahasındaki Türk hastahaneleri tesbit olunmamışdır. Yalnız Kirman sahasında X I I inci asra aid K u t l u ğ T ü r k â n H a t u n'un hastahanesini biliyoruz. Büyük Selçuk İmperatorluğu zamanında Maveraünaehir'deki hastahaneler de henüz tesbit olunmâmışlardır. Tetkikler ilerledikce bu bahis bittabi daha çok inkişaf ediecekdir. Şimdiye kadarki tetkik edebildiklerimizi buraya uralamakla iktifa ediyoruz.

Anahtar Kelimeler

Selçuklu , darüşşifa , hastahana , tıp tarihi , Anadolu , İran