Muhasebe Defterlerine Göre On Yedinci Yüzyıl Başlarında Hafsa Sultan Vakfı (1603-1635)

Öz

Bu çalışmanın konusu; Kanuni Sultan Süleyman’ın annesi Hafsa Sultan’ın Manisa vakfıdır. Külliye şeklindeki vakfın hayır eserleri; cami, iki medrese, hankah, dârülkurrâ, mekteb, imaret ve dârüşşifâdır. Ayrıca Vakfa faaliyetlerini sürdürmesi için Urla, Manisa ve çevresinde gelir kaynakları tahsis edilmiştir. Çalışmanın amacı; 1603-1635 yılları muhasebe defterlerinden bölgede çeşitli isyan ve eşkıyalık olaylarının yaşandığı bu dönemde Vakfın iktisadi ve mali durumunun değerlendirilmesidir. Muhasebe verilerine göre 200 civarında vazifeliye maaş ödeyen Vakfın bu dönemde öne çıkan yönü Manisa’da bir istihdam kurumu olmasıdır. Ayrıca yüzyılın başında imaret mutfağının yarım milyon akçeyi aşan giderlerinin bölge ekonomisini dolaylı şekilde desteklediği söylenebilir. Çalışmanın sonucunda Vakfın yaşadığı nakit sıkıntısıyla birlikte dönemi mali önlemler kapsamında geçirdiği, 1604’te gıda fiyatlarının ani artışı sonucunda mutfak giderlerini önemli oranda kıstığı ve bunun incelenen dönemde sürekli hale geldiği tespit edilmiştir. Buna karşın Vakfın günlük işleyişini sürdürdüğü, maaş ve çeşitli ödemelerini çoğunlukla zamanında yaptığı anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı 17.Yüzyıl
• Manisa
• Urla
• Hafsa Sultan
• Valide Sultan

Economic and Financial Aspects of Hafsa Sultan Waqf

Öz

This study focuses on the Manisa waqf of Hafsa Sultan, the mother of Sultan Süleyman the Magnificent. The waqf included charitable institutions and revenue sources from various locations, particularly Urla and Manisa. The aim of this study is to evaluate the economic and financial aspects of the waqf based on accounting registers from the years 1603–1635, a period marked by various rebellions in the region. According to the accounting data, the waqf paid salaries to approximately 200 personnel, making it a prominent employment institution in Manisa. Additionally, the expenditures of the imaret (soup kitchen), which exceeded half a million akçes in the early 17th century, can be interpreted as indirectly supporting the regional economy. The study concludes that the waqf experienced cash shortages and navigated the period through financial measures. Following the sudden rise in food prices in 1604, kitchen expenses were significantly reduced. Nonetheless, the waqf managed to maintain its operations and, for the most part, made salaries and various payments on time.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman 17th century
• Manisa
• Urla
• Hafsa Sultan
• Valide Sultan

Kaynakça

1. 1. Arşiv Belgeleri
2. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA).
3. BOA, TS.MA.d. 3777/0025/1-11; 3744/25/1-12; 3603/0001/1-7; 3777/0026/1-8; 3744/0027/1-9; 3777/0028/1; 3777/0026/1; 3603/0002/1-6; 3777/0027/1-7; 3588/0016/1-12; 3505/0001/1-8.
4. BOA, EV.HMH.d. 00055/1-9
5. 2. Araştırma ve İnceleme Eserler
6. Akdağ, Mustafa (1960). “Celâlî Fetreti A.1596 Sırasında Osmanlı Devleti’nin Umumî Durumu”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 16 (1-2), 53-107.
7. Aynural, Salih (2001). “Kapan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). C. 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 338-339.
8. Baer, Gabriel (1982). “Women and Waqf: An Analysis of the Istanbul Tahrîr of 1546”. Asian and African Studies, (17), 9-27.

9. Baer, Gabriel (1997). “The Waqf as a Prop for the Social System (Sixteenth-Twentieth Centuries)”. Islamic Law and Society, 4 (3), 264-297.
10. Baltacı, Cahid (1976). XV.-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. İstanbul: İrfan Matbaası.
11. Barkan, Ömer Lûtfi (1963a). “Fatih Cami ve İmareti Tesislerinin 1489-1490 Yıllarına Ait Muhasebe Bilançoları”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 23 (1-2), 298-341.
12. Barkan, Ömer Lûtfi (1963b). “Ayasofya Cami’i ve Eyüb Türbesinin 1489-1491 Yıllarına Ait Muhasebe Bilançoları”. İktisat Fakültesi Mecmuası, 23 (1-2), 342-379.
13. Barkan, Ömer Lûtfi (1963c). “Osmanlı İmparatorluğunda İmaret Sitelerinin Kuruluş ve İşleyiş Tarzına Ait Araştırmalar”. İktisat Fakültesi Mecmuası, 23 (1-2), 239-296.
14. Barkan, Ömer Lûtfi ve Ekrem Hakkı Ayverdi (1970). İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri 953 (1546) Tarihli. İstanbul: İstanbul Fetih Cemiyeti-İstanbul Enstitüsü.
15. Barkan, Ömer Lûtfi (1970). “XVI. Asrın İkinci Yarısında Türkiye’de Fiyat Hareketleri”. Belleten, 34 (136), 557-608.
16. Barkan, Ömer Lûtfi (1971). “Süleymaniye Cami ve İmareti Tesislerine Ait Yıllık Bir Muhasebe Bilançosu 993/994 (1585/1586)”. Vakıflar Dergisi, (9), 109-161.
17. Barkan, Ömer Lûtfi (1975). “The Price Revolution of the Sixteenth Century: A Turning Point in the Economic History of the Near East”. International Journal of Middle East Studies, 6 (1), 3-28.
18. Beyatlı, Ahmet (2013). Fâtih Sultan Mehmed’in 877/1477 Tarihli Vakfiyyesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
19. Bıyık, Ömer (2014). Defter-i Evkâf-ı Vâlide Sultan Der Mağnisa Ayşe Hafsa Vâlide Sultan Vakfı ve XVI. Yüzyılda Urla. İzmir: Ege Üniversitesi Yay.
20. Demirtaş, Hasan (2012). “Vakıf Araştırmalarında Kaynak Olarak Hurûfât Defterleri: Kangırı Örneği”. Vakıflar Dergisi, (37), 47-92.
21. Demirtaş, Hasan (2023). Manisa Hafsa Sultan Vakfı: Akar, Hayrat, İstihdam. Doktora Tezi, Ankara: T.C. Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
22. Demirtaş, Hasan (2024). “Yavuz Sultan Selim’in Eşi Hafsa Sultan’ın Manisa Külliyesi Vakfı Zeyl Vakfiyesi ve Vakfın Yeniden Yapılandırılması”. Yavuz Sultan Selim ve Dönemi Sempozyumu Bildiler Kitabı. Ankara: Türk Tarih Kurumu. 683-730.
23. Eroğlu-Memiş, Şerife (2020). “Kudüs Vakıflarında İstihdam:18. Yüzyılda Vakıf Görevlilerinin Sosyo-Ekonomik ve Demografik Özellikleri”. Osmanlı Araştırmaları 55 (55), 99-144.
24. Emecen, Feridun (2003). “Manisa”. DİA. C. 27. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 577-583.
25. Emecen, Feridun (2013). XVI. Asırda Manisa Kazası. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
26. Eyice, Semavi (1991). “Âşık Paşa Camii”. DİA. C. 4. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 3-5.
27. Faroqhi, Suraiya (1981). “Seyyid Gazi Revisited: the Foundation As Seen Through Sixteenth and Seventeenth Century Documents”. Turcica, (13), 90-122.
28. Faroqhi, Suraiya (1987). “A Great Foundation in Difficulties: or Some Evidence on Economic Contraction in the Ottoman Empire of the Mid-Seventeenth Century”. Revue D’Histoire Magrebine, 47 (48), 109-121.
29. Faroqhi, Suraiya (1988). “Agricultural Crisis and the Art of Flute-Playing: The Worldly Affairs of the Mevlevi Dervishes (1595-1652)”. Turcica, (22), 43-70.
30. Genç, Mehmet (2000). “İltizam”. DİA. C. 22. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 154-158.
31. Genç, Mehmet (2020). “Mukataa”. DİA. C. 31. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 129-132.
32. Gökçen, İbrahim (1946). Manisa Tarihinde Vakıflar ve Hayırlar (hicri 954-1060). C.I., Manisa Halkevi Yayınlarından.
33. Günay, Vehbi (2006). “XVI. Yüzyılda Tarhala Örneğinde Batı Anadolu’da İskân Değişimi”. Tarih İncelemeleri Dergisi, 21 (1), 107-122.
34. Güran, Tevfik (2006). Ekonomik ve Malî yönleriyle Vakıflar Süleymaniye ve Şehzade Süleyman Paşa Vakıfları. İstanbul: Kitabevi.
35. İlgürel, Mücteba (1993). “Celâli İsyanları”. DİA. C.7. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 252-257.
36. İnalcık, Halil (1990). “Istanbul: An Islamic City”. Journal of Islamic Studies, 1 (1), 1-23.
37. İnalcık, Halil (2019). Devlet-i’Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar IV Âyânlar, Tanzimat, Meşrutiyet. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.
38. İşbilir, Ömer (2013). “Yük”. DİA. C. 44. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 46-48.
39. Jennings, Ronald C. (1990). “Pious Foundations in the Society and Economy of Ottoman Trabzon, 1565-1640. A Study Based on the Judicial Registers (Şer’i Mahkeme Sicilleri) of Trabzon”. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 33, 271-336.
40. Kallek, Cengiz (2001). “Kantar”. DİA. C. 24. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 317-320.
41. Konyalı, İbrahim Hakkı (1969). “Kanuni Sultan Süleyman’ın Annesi Hafsa Sultan’ın Vakfiyesi ve Manisa’daki Hayır Eserleri”. Vakıflar Dergisi, (8), 47-56.
42. Köç, Ahmet (2016). “Osmanlı Devleti’nde Yönetici Sınıfın Hayırseverliği: Ümera ve Ulema Vakıfları Üzerine Bazı Düşünceler”. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19 (35), 303-322.
43. Köç, Ahmet (2017). “Ankara’da Eşkıya Tarafından Gerçekleştirilen Vakıf Gayrimenkullerinin Tahribatı Hakkında Bazı Görüşler (XVII. ve XVIII. Yüzyıllar”. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 3 (4), 61-79.
44. Köç, Ahmet (2018). “XVI. Yüzyıl Sonlarında Sultan II. Murad Vakfı’nın Rumeli’deki Yağcı Reayası”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları (HÜTAD), (29), 41-64.
45. Köprülü, Bülend (1952). “Evvelki Hukukumuzda İcareteynli Vakıflar”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 18 (1-2), 215-257.
46. Köprülü, Fuad (1942). “Vakıf Müessesinin Hukuki Mahiyeti ve Tarihi Tekâmülü”. Vakıflar Dergisi, (2), 1-35.
47. Kütükoğlu, Mübahat S. (2001). “İzmir”. DİA, C. 23. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 515-524.
48. Mandaville, Jon E. (1979). “Usurious Piety: The Cash Waqf Controversy in the Ottoman Empire”. International Journal of Middle East Studies, 10 (3), 289-308.
49. Oded, Peri (1992). “Waqf and Ottoman Welfare Policy. The Poor Kitchen of Hasseki Sultan in Eighteenth-Century Jerusalem”. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 35 (2), 167-186.
50. Orbay, Kayhan (2005a). “Vakıfların Bazı Arşiv Kaynakları (Vakfiyeler, Şeriyye Sicilleri, Mühimmeler, Tahrîr Defterleri ve Vakıf Muhasebe Defterleri)”. Vakıflar Dergisi, (29), 27-41.
51. Orbay, Kayhan (2005b). “Detailed Tax Farm Registers and Arrears Registers As Sources of the Waqf’s Financial Analyses”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hungaricae, 8 (4), 331-347.
52. Orbay, Kayhan (2007a). “16. ve 17.Yüzyıllarda Bursa Ekonomisi: Sultan Çelebi Mehmed Yeşil İmareti’nin Mali Tarihi (1553-1650)”. Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (22), 125-158.
53. Orbay, Kayhan (2007b). “Structure and Content of the Waqf Account Books as Sources for Ottoman Economic History and Institutional History”. Turcica, (9), 3-47.
54. Orbay, Kayhan (2011a). “Gazi Süleyman Paşa Vakfı’nın Mali Tarihi ve 17. Yüzyılda Trakya Tarımsal Ekonomisi”. Ankara Üniversitesi Tarih Araştırmaları Dergisi, (30), 145-181.
55. Orbay, Kayhan (2011b). “Muhasebe Defterlerine Göre 17. Yüzyıl Başlarında Üç Şefereli Camii Vakfı”. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları, 15 (15), 159-165.
56. Orbay, Kayhan (2012). “Edirne II. Bayezid Vakfı’nın Mali Tarihi (1597-1640)”. Güneydoğu Avrupa Çalışmaları Uygulama ve Araştırma Merkezi Dergisi (GAMER) 1 (1), 113-141.
57. Orbay, Kayhan (2013a). “Vakıflar ve Merkez Arasında Gelir Aktarımları ve Savaş Finansmanı”. Vakıflar Dergisi, (39), 75-88.
58. Orbay, Kayhan (2013b). “Account Books of the Imperial Waqfs (Charitable Endowments) in the Eastern Mediterranean (15th to 19th Centuries”. The Accounting Historians Journal, 40 (1), 31-50.
59. Orbay, Kayhan (2014). “Edirne Muradiye Vakfı’nın Mali yapısı ve Gelişimi (1598-1647)”. Belleten, 78 (283), 983-1031.
60. Orbay, Kayhan (2017). “Imperial Waqfs within the Ottoman Waqf System”. Endowment Studies, 1 (2), 135-153.
61. Orbay, Kayhan (2018). “The Celâlî Effect’ on Rural Production and Demography in Central Anatolia the Waqf of Hatuniyye (1590s to 1638)”. Acta Orientalia Academiae Scientiarum Hung, 71 (1), 29-44.
62. Orbay, Kayhan (2019). “Coping with Institutional and Financial Crises in the Sixteenth and Seventeenth Centuries: Ensuring the Survival of Ottoman Royal Waqfs”. The Medieval History Journal, 22 (2), 229-252.
63. Pantık, Ramazan (2014). Atik Valide Sultan külliyesi (1686-1727). Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Hacettepe niversitesi. Pantık, Ramazan (2017). “Osmanlı’da İcâreteyn Uygulaması Hakkında Yeni Değerlendirmeler”. Vakıflar Dergisi, (48), 75-104. Pantık, Ramazan (2018). “Atik Vâlide Sultan Külliyesinde İdari ve Mali Yapı (1590-1830)”. Vakıf Kuran Kadınlar. Ed. Fahameddin Başar. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yay. 265-283.
64. Pantık, Ramazan (2021). Merzifonlu Kara Mustafa Paşa Vakıfları: Yönetimi, Kentsel Gelişime Katkıları ve İktisadi Yapısı. Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi.
65. Roded, Ruth (1989). “Quantitative Analysis of Waqf Endowment Deeds: A Pilot Project”. Osmanlı Araştırmaları, (9), 51-76.
66. Sahillioğlu, Halil (1962-1963). “Bir Mültezimin Zimem Defterine Göre XV. Yüzyıl Sonunda Osmanlı Darphane Mukataaları”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 23 (1-2), 145-218.
67. Shefer, Miri (2003). “Charity and Hospitality: Hospitals in the Ottoman Empire in the Early Modern Period”. The Poverty and Charity in Middle Eastern Contexts. Ed. Michael Bonner et al. New York: State University of New York Press. 121-143.
68. Singer, Amy (2002). Constructing Ottoman Beneficence-An Imperial Soup Kitchen in Jerusalem. Albany: State University of New York Press.
69. Sonyıldırım, Şahin (2007). 17. Yüzyılın İlk Yarısında Manisa. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
70. Tabakoğlu, Ahmet (1985). Gerileme Dönemine Girerken Osmanlı Maliyesi. İstanbul: Dergâh Yay.
71. Thys-Şenocak, Lucienne (2009). Osmanlı İmparatorluğu’nda Kadın Baniler Hadice Turhan Sultan. İstanbul: Kitap Yayınevi.
72. Ünal, Mehmet Ali (2011). Osmanlı Tarih Sözlüğü. İstanbul: Paradigma Yay.
73. Yavaş, Doğan (1997). “Hafsa Sultan Külliyesi”. DİA. C. 15. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 123-124.
74. Yediyıldız, Bahaeddin (1982). “Türk Vakıf Kurucularının Sosyal Tabakalaşmadaki Yeri 1700-1800”. Osmanlı Araştırmaları, (3),143-164.
75. Yediyıldız, Bahaeddin (2003). XVIII. Yüzyılda Türkiye’de Vakıf Müessesesi- Bir Sosyal Tarih İncelemesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
76. Yediyıldız, Bahaeddin (2012). “Vakıf”. DİA. C. 42. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 479-486.
77. Yılmaz, Yasin (2005). “Osmanlı Örgün Eğitiminde ve Süleymaniye Medreselerinde Müderrisler”. Harran Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14 (14), 93-108.
78. Yörükoğlu, Nihat (1993). Hafsa Sultan ve Külliyesi. Ankara: Sevinç Matbaası.