The Bayezid Baba Dervish Lodge in the Vardar Plain in Light of 18th- and 19th-Century Archival Documents

Öz

Bektashism is one of the most important branches of Turkish Sufi culture and tradition in the Balkans. In the Balkan geography, before the time of the Ottoman Empire, Bektashi teachings were represented by Sarı Saltık Sultan. During the Ottoman conquests, many spiritually enlightened persons (eren), both those coming from Khorasan and others educated at the Haci Bektas Veli Dervish Lodge, settled in the region. One of these mystics was Bayezid Baba, who was active in Vardar. Bayezid Baba was supported by Malkoçoğlu Bali Bey, one of the Ottoman raider lords; the charity and foundation established in the name of Bayezid Baba played a role in the Turkification and Islamization of the region. Malkoçoğlu Bali Bey endowed villages in the Vardar Plain, and the site contributed to the settlement and economic vitality of the region, providing accommodation and lodging for many years to guests who passed through the region. The article discusses the history of the Bayezid Baba Asitane (Dervish Lodge) in Vardar, which has a very important place in the belief world of the Balkans, in the light of archival documents. The documents related to the asitane in the Ottoman archives and the archives of the Directorate General of Foundations have not been published before; the article presents the institution’s history in the light of these documents.

Anahtar Kelimeler

• Balkans
• Bektashism
• Vardar (Kilkis)
• Bayezid Baba
• Malkoçoğlu Bali Bey

18.-19. Yüzyıl Arşiv Belgeleri Işığında Vardar Ovasında Bayezid Baba Âsitanesi

Öz

Balkanlar’da Türk tasavvuf kültür ve geleneğinin en önemli kollarından biri Bektaşiliktir. Balkan coğrafyasında Bektaşi öğretileri Osmanlı öncesinde Sarı Saltık Sultan tarafından temsil edilmiştir. Osmanlı fütuhatları sırasında ise gerek Horasan’dan gelen gerekse Hacı Bektaş Veli Dergâhı’nda yetişen çok sayıda eren bölgeye yerleşmiştir. Bu erenlerden biri Vardar’da faaliyet gösteren Bayezid Baba’dır. Bayezid Baba, Osmanlı akıncı beylerinden Malkoçoğlu Bali Bey tarafından desteklenmiş, Bayezid Baba adına kurulan âsitane ve vakıf bölgenin Türkleşmesinde ve İslamlaşmasında etkili olmuştur. Malkoçoğlu Bali Bey tarafından Vardar Ovası’nda köyler vakfedilen âsitane bölgenin iskanı ve ekonomik canlılığına katkı sunmuş, uzun yıllar gelip giden misafirler için barınma ve konaklama hizmeti de vermiştir. Bu yazıda Balkanların inanç dünyasında çok önemli bir yere sahip olan Vardar’daki Bayezid Baba Âsitanesi’nin tarihi süreci arşiv belgeleri ışığında ele alınacaktır. Osmanlı arşivi ve Vakıflar Genel Müdürlüğü arşivindeki âsitane ile ilgili belgeler daha önce yayınlanmadığı için bu belgeler ışığında kurumun tarihi aydınlatılmış olmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Balkanlar
• Bektaşilik
• Vardar (Kilkis)
• Bayezid Baba
• Malkoçoğlu Bali Bey

Kaynakça

1. 1. Arşiv Belgeleri
2. A. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
3. BOA, A.DVNSMHM.d, 13/1595.
4. BOA, AE.SMSI.III, 72/5318; AE.SAMD.III, 75/7531; AE.SAMD. III, 183/17791.
5. BOA, Cevdet Evkaf (C. EV), 124/6153; 165/8203; 398/20177; 495/25031; 588/29688; 124/6153; 162/8097; 165/8203; 309/15706; 354/17972; 398/20177; 523/26429; 588/29688.
6. BOA, EV.EMH, 134/8.
7. BOA, EV.MH, 1270/41.
8. BOA, HR.İM, 42/4.

9. BOA, İE.EV, 13/1588; 28/3291.
10. BOA, Maliyeden Müdevver Defterler (MAD.d.), 9732, s. 18, 109; 9772, s.144; 9773, s.73; 9776, s.127.
11. BOA, TS.MA.d, 7090.
12. BOA, TT.d, 1189; TT.d, 70.
13. B. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA)
14. VGMA, Defter nr. 1207, s. 87, 184; 1212, v. 43, s. 210; 2389, s. 91-92; 2393, s. 159-160, 165; 2394, s. 85-86; 2975, s. 4; 5141, s. 2; 663, s. 187, 265; 725, s. 14.
15. B. Ana Kaynaklar ve Araştırma Eserler
16. Altı, Aziz (2022). “Balkanlarda Bektaşilik”. Uluslararası Hünkâr Hacı Bektaş Veli ve Birlikte Yaşama Kültürü Bilgi Şöleni Bildiriler Kitabı. ed. Özlem Özdemir. Eskişehir. 261-287.
17. Âşıkpaşazade (2003). Osmanoğullarının Tarihi. haz. K. Yavuz-M. A. Yekta Saraç. İstanbul.
18. Çalı, Ayşegül (2006). “Akıncı Beyi Evrenos Bey’e Ait Mülkname”. OTAM, (20), 59-79.
19. Çalı, Ayşegül (2011). Gazi Evrenos Bey. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı.
20. Değerli, Ayşe ve Yusuf Küçükdağ (2017). “Vesâik-i Bektaşiyân’da Yer Almayan Rumeli’deki Bektaşi Yapıları (1400-1826)”. Alevilik Araştırmaları Dergisi (13), 105-136.
21. Değerli, Ayşe ve Eşref Temel, Bekir Şahin (2015). Vesâik-i Bektaşiyan. Konya: Çizgi, Kitabevi.
22. Duran, Sümeyra (2021). XIX. Yüzyılda Selanik Kazalarından Vardar-ı Sagir Nahiyesinin Sosyo-Ekonomik Yapısı (Temettuat Defterleri Işığında). Yüksek Lisans Tezi. Ayrdın: Aydın Adnan Menderes Üniversitesi.
23. Engin, Refik (2010). “Geçmişten Günümüze Trakya ve Balkanlarda Bektaşi ve Bektaşi Sürekleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (55), 371-404.
24. Gökbilgin, M. Tayyib (1957). Rumeli’de Yürükler, Tatarlar ve Evlâd-ı Fâtihân. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi. Hoca Sadettin Efendi (1992). Tacü’t-Tevarih, C. I. sad. İsmet Parmaksızoğlu. Ankara: Kültür Bakanlığı.
25. Kayapınar, Levent (2009). “Malkoçoğlu Bali Bey Vakfı ve Bayezid Baba Âsitanesi”. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, (1), 105-115.
26. Kayapınar, Levent (2010b). “Osmanlı Döneminde Bulgaristan Eski Zağra’da Bir Bektaşi Merkezi: Mümin Baba ve Zaviyesi”. Uluslararası Hacı Bektaş Veli Sempozyumu Bildirileri (Hacı Bektaş Veli: Güneşte Zerresinden, Deryada Katresinden). der. P. Ecevitoğlu-A. M. İrat- A. Yalçınkaya. Ankara. 164-196.
27. Kayapınar, Levent (2012). “Selanik Vilayeti ve Evlad-ı Fatihan”. Mübadil Kentler: Yunanistan. ed. Müfide Pekin. İstanbul. 47-106.
28. Kayapınar, Levent (2022a), “Selanik”. Türk Tarihinin Kadim Şehirleri. İstanbul. 447-476.
29. Kayapınar, Levent (2022b). “Theselya Bölgesinde Yörük Yerleşimleri”. Yörükler II. ed. İlhan Şahin-Aymira Taşbaş-Erhan Taşbaş. Ankara. 247-269.
30. Kayapınar, Levent-Kayapınar, Ayşe (2010a). “Balkanlarda Karıştırılan İki Bektaşi Zaviyesi: XV.-XVI. Yüzyılda Osman Baba ve Otman Baba Tekkeleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi, (55), 97-128.
31. Kılıç, Ayşegül (2011). “Evrenos Bey'in Kökeni Hakkında Tartışmalar ve Yeni Bir Değerlendirme”. Belleten, 75 (274), 745-768.
32. Kılıç, Ayşegül (2020). “Malkoçoğlu Bali Bey ve Mezarı Hakkında”. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (26), 764-765.
33. Kıral, Orçun (2022). Malkoçoğulları ve Osmanlı Tarihindeki Yeri. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Lisabsüstü Eğitim Enstitüsü Tarih Ana Bilim Dalı.
34. Konuk, Neval (2011). “Yüzyıllardan Günümüze Gelebilen Yunanistan’daki Bayezid Baba Asitenesi”, I. Uluslararası Hacı Bektaş Veli Sempozyumu, C. I, 309-324.
35. Küçükdağ, Yusuf ve Ayşe Değerli, Bekir Şahin (2015). Vesâik-i Bektaşiyan’a Göre Osmanlı Devleti’nde Bektaşi Tekkeleri. Konya: Çizgi Kitabevi.
36. Maden, Fahri (2020). Bektaşi Tekkelerinin Kapatılması (1826). Ankara: TTK.
37. Mehmed Neşrî (1949). Kitâb-ı Cihannüma (Neşrî Tarihi). I. haz. F. R. Unat-M. A. Köymen. Ankara: TTK.
38. Mikov, Lyubomir (2008). Bulgaristan’da Alevi Bektaşî Kültürü. çev. Orlin Sabev. İstanbul: Kitap Yayınevi.
39. Ocak, Ahmet Yaşar (2002). Sarı Saltık (Popüler İslâm’ın Balkanlar’daki Destanî Öncüsü). Ankara: TTK.
40. Özsoy, İskender (2017). “2012 Gezi İzlenimleri”. www.lozanmubadilleri.org.tr/gezi-izlenimleri/2012-ilkbahar-bulusmalari.
41. Pakalın, Mehmet Zeki (1971). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. C. I. İstanbul.
42. Solakzâde Mehmed Hemdemi Çelebi (1989). Tarih. I. haz. Vahit Çabuk. Ankara: Kültür Bakanlığı.
43. Yalçın, Yunus (2008). Türk Edebiyatında Velâyetnâmeler ve Otman Baba Velâyetnâmesi. Yüksek Lisans Tezi. Kayseri: Erciyesi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Dili ve Edebiyatı Ana Bilim Dalı.
44. Yıldırım, Rıza (2008). Turkomans Between Two Empıres: The Orıgıns of The Qızılbash Identıty In Anatolıa (1447-1514). Doctoral Thesis. The Department of Hıstory Bılkent Unıversity. Ankara.
45. Yıldırım, Rıza (2011). “Rumda Öksöğüyü Tutan Kimdi? Saltukname ve Hacı Bektaş Veli Velayetnamesinde Yer Alan Bir ‘Menkıbe’ye Göre Rum Erenleri”. I. Uluslararası Hacı Bektaş Veli Sempozyumu (7-9 Mayıs 2010 Çorum). C. II. Ankara. 595-633.
46. Yurtoğlu, Gökhan (2012). XV. Yüzyılda Rumeli’de Heterodoks Bir Türk Sûfisi: Otman Baba ve Velâyetnâmesi. Yüksek Lisans Tezi. Ankara: Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.