Charity Through Bread: The Hamidiye Imâret and the Politics of Fodula Distribution in the Ottoman Empire (1781-1903)

Abstract

This study examines the fodula allocations of the Hamidiye waqf imâret (soup kitchen), established by Sultan Abdülhamid I in the late 18th century. Fodula was a type of bread baked in the palace, janissary, and waqf imâret ovens, distributed to entitled recipients alongside their salaries. Waqf employees, residents of madrasas and tekkes (dervish lodges), duâgû (designated prayer reciters), and the poor were the primary beneficiaries of the fodula cooked in waqf imârets. Based on the waqf charter (vakfiye) (1781), its supplement (zeyl vakfiye) (1789), and the fodula register (1823-1903), the Hamidiye imâret alone distributed more than 1,000 loaves of fodula daily. A notable share of fodula baked in the Hamidiye imâret oven went to Khalwatiyya and Naqshbandi lodges, reflecting the state’s strategic use of waqf funds to control religious institutions and leverage their societal influence. The paper discusses the political, fiscal, and social dimensions of bread distribution in the Ottoman capital through the example of the Hamidiye waqf.

Keywords

• Hamidiye waqf
• vakfiye
• imâret
• fodula bread
• dervish lodges
• beneficiaries

Ekmek Yoluyla Hayır: Hamidiye İmâreti ve Osmanlı İmparatorluğu’nda Fodula Dağıtım Politikası (1781-1903)

Öz

Bu çalışma, Sultan I. Abdülhamid tarafından 18. yüzyılın sonlarında kurulan Hamidiye Vakfı imâretinin fodula tahsisatlarını incelemektedir. Fodula; saray, yeniçeri ve vakıf imâret fırınlarında pişirilen ve hak sahiplerine maaşlarının yanında dağıtılan bir ekmek çeşidiydi. Vakfın çalışanları, medrese ve tekke sakinleri, duâgûlar ve yoksullar imârette pişen fodulanın temel yararlanıcılarıydılar. Vakfiye (1781), zeyl vakfiye (1789) ve fodula defterine (1823-1903) dayanarak yapılan bu çalışmada, Hamidiye imâretinin tek başına günde binin üzerinde fodula ekmeği dağıttığı tespit edilmiştir. Hamidiye imâret fırınında pişen fodulanın önemli bir kısmı da Halveti-Nakşibendi tekkelerine ayrılmıştı ve bu durum devletin dini kurumları kontrol etmek ve toplumsal nüfuzunu artırmak için vakıf fonlarını stratejik olarak kullandığını gösteriyordu. Makalede, Hamidiye Vakfı örneği üzerinden pâyitahtta ekmek dağıtımının siyasi, mali ve toplumsal boyutları tartışılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hamidiye vakfı
• vakfiye
• imâret
• fodula ekmeği
• tekkeler
• faydalananlar

Kaynakça

1. 1. Archival Sources
2. Türkiye Cumhuriyeti Devlet Arşivleri Başkanlığı Arşivi (BOA).
3. BOA, C.BLD. 73/3618 03 Muharrem 1196/ 19 December 1781.
4. BOA, C.EV. 609/30725 7 Rebiülevvel 1199/18 January 1785.
5. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA)
6. VGMA.d. 1021 Fodula Book of Hamidiye (1823-1903)
7. 2. Published Sources
8. Ağır, Seven. (2013) “The Evolution of Grain Policy: The Ottoman Experience”. The Journal of Interdisciplinary History, (43) 4, 571-598.

9. Ahmed Cevdet Paşa (2018). Târîh-i Cevdet. ed. by Şevki Nezihi Aykut. V. II (1. Book). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
10. Alpay, Birol (1978). “I. Abdülhamid Külliyesi ve Hamidiye Medresesi”. Sanat Tarihi Yıllığı, (8), 1-22.
11. Arslanmirza, Özge (2017). Surplus-Receivers (Zevaid-Horan) From Imperial Waqfs: Between Philanthropy and Political Economy. Master Thesis. Ankara: Middle East Technical University.
12. Bülbül, Ahmed Hamdi (2012). “IV. Vakıf Han’ın Yerindeki Önemli Eser: Hamidiye İmareti” Vakıf Restorasyon Yıllığı, (4), 7-16.
13. Atik Gürbüz, İnci. (2019). “Osmanlı Dönemi Metinlerinde Ekmek ve Ekmekle İlgili Anlam Çerçeveleri”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 3 (4), 348-376.
14. Ayn Ali Efendi (2021). Osmanlı Kanunları ve Devlet Teşkilatı. ed. by Seyit Ali Kahraman. İstanbul: Yeditepe.
15. Aynural, Salih (2002). İstanbul Değirmenleri ve Fırınları, Zahire Ticareti (1740-1840). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
16. Barkan, Ö mer Lütfi (1963). “Osmanlı İmparatorluğu’nda İ maret Sitelerinin Kuruluş ve İşleyiş Tarzına Âit Araştırmalar”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fak. Mecmuası, 23 (1- 2), 239-296.
17. Camgöz, Mevlüt (2017). Ekmek, Buğday ve Şehir: 19. Yüzyıl İstanbul’unda İaşe Meselesi. İstanbul: Kitabevi.
18. Cunbur, Müjgan (1964). “I. Abdülhamid Vakfiyesi ve Hamidiye Kütüphanesi.” Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, (22), 17–69.
19. Demirtaş, Mehmed (2014). Osmanlı’da Fırıncılık: On Yedinci Yüzyıl İstanbul Örneği. Ankara: Atıf.
20. Dursteler, E.R. (2014). “Bad Bread and the “Outrageous Drunkenness of the Turks”: Food and Identity in the Accounts of Early Modern European Travelers to the Ottoman Empire”. Journal of World History, 25 (2), 203-228. https://dx.doi.org/10.1353/jwh.2014.0023.
21. Emecen, Feridun (1996). “Fodula”. İslâm Ansiklopedisi. V. 13. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 167-170.
22. Erefe, Oya İklil (1997). Bread and Provisioning in the Ottoman Empire (1750-1860). Master Thesis. Ankara: Bilkent University.
23. Ertuğ Tarım, Zeynep (2000). «İmaret». İslâm Ansiklopedisi. V. 22. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 219-220.
24. Genç, Mehmed (2014). “Klasik Osmanlı Sosyal-İktisadi Sistemi ve Vakıflar.” Vakıflar Dergisi, (42), 9-18.
25. Güçer, Lütfi (1949). “XVIII. Yüzyıl Ortalarında İstanbul’un İaşesi İçin Lüzumlu Hububatın Temini Meselesi”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 11 (1-4), 397-416.
26. Güran, Tevfik (1986). “İstanbul’un İaşesinde Devletin Rolü (1793-1839)”. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası. 44 (1-4). 245-275.
27. Haskan, Mehmed Nermi (2018). Hamid-i Evvel Külliyesi ve Çevresi. İstanbul: İstanbul Ticaret Borsası Yayınları.
28. Hüseyin Ayvansarâyî (1281). Hadikâtü’l-Cevâmi. İstanbul: Matbaa-i Âmire.
29. İbnülemin Mahmud Kemâl and Hüseyin Hüsameddin (1335). Evkāf-ı Hümâyûn Nezâreti’nin Tarihçesi ve Nüzzârın Terâcim-i Ahvâli. İstanbul: Şehzâdebaşı Evkāf-ı İslâmiyye Matbaası.
30. Kahraman, Seyit Ali and Yücel Dağlı (ed.) (2019). Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi. V. I (2. Book). İstanbul: YKY.
31. Kallek, Cengiz (2022). “Kile”. İslâm Ansiklopedisi. V. 25. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 567-570.
32. Kallek, Cengiz (2007). “Okka” İslâm Ansiklopedisi. V. 33. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. 338-339.
33. Karademir, Zafer (2017). İmparatorluğun Açlıkla İmtihanı Osmanlı Toplumunda Kıtlıklar (1560-1660). İstanbul: Kitap.
34. Karagöz, Kübra (2020). “II. Mahmud Dönemi Nakşibendi Tekke ve Zaviyelerine Yapılan Yardımlar (1808-1839)”. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, 4 (2), 105-122.
35. Kazıcı, Ziya (2019). Osmanlıda Vakıf Medeniyeti, İstanbul: Kayıhan.
36. Koçu, Reşad Ekrem (1958). “Abdülhamid I İmareti”. Encyclopedia of Istanbul. V. I. İstanbul: Tan Matbaası.
37. Koçu, Reşad Ekrem (1971). “Fodula” Encyclopedia of Istanbul. V.11. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
38. Köç, Ahmet (2012). “Mevlevîler ve Devlet: Ankara Mevlevîhanesi Örneği: Ekonomik Statü, Vakıflar ve Yönetim”. Belleten, 76 (276), 527-552.
39. Köç, Ahmet (2015). “Free Food Distribution in Ottoman Imarets or the Social Aspects of Power of Nutrition”. In Turkey at the Beginning of 21st Century: Past and Present, 11-30, Sofia: St. Klıment Ohrıdskı University Press.
40. Köç, Ahmet (2016). “Osmanlı Devleti’nde Devlet-Tekke İlişkisinin Önemli Bir Tanığı: Halveti Şeyhi Sofyalı Bâlî Efendi ve Vakıfları”. Belleten, 80 (289), 797-822.
41. Mehmed Ziya Bey (2016). İstanbul ve Boğaziçi: Bizans ve Osmanlı Medeniyetlerinin Âsâr-ı Bâkıyesi. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. Yayınları.
42. Murphey, Rhoads (1987). “Provisioning İstanbul: The state and subsistence in the early Modern Middle East”. Food and Foodways: Explorations in the History and Culture of Human Nourishment, 2 (1), 217-263.
43. Neumann, Christoph K. (1996). “19. Yüzyıla Girerken Konya Mevlavî Asitanesi ile Devlet-Arasındaki İlişkiler”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (II), 167-179.
44. Orbay, Kayhan (2007). “Distributing Food, Bread and Cash: Vakıf Taamhoran and Fodulahoran Registers as Archival Sources for Imârets”. in Feeding People, Feeding Power; Imârets in the Ottoman Empire. İstanbul: Eren. 171-196.
45. Özcan, Serpil. (2020). XIX. Yüzyıl İ stanbul Tekkeleri ve Mekânsal Konumlanışları. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Şehir Üniversitesi.
46. Özmucur, S., & Ş. Pamuk (2002). Real Wages and Standards of Living in the Ottoman Empire, 1489-1914. The Journal of Economic History, 62 (2), 293–321. http://www.jstor.org/stable/2698182.
47. Pakalın, Osman Zeki (2004). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. V. I, II. III. İstanbul: MEB.
48. Peri, Oded (1992). “Waqf and Ottoman Welfare Policy. The Poor Kitchen of Hasseki Sultan in Eighteenth-Century Jerusalem”. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 35 (2), 167-186.
49. Sakin, Orhan (2019). Yeniçeri Ocağı Tarihi ve Yasaları [Mebde-i Kanun-ı Yeniçeri Ocağı Tarihi]. İstanbul: Doğu Kütüphanesi.
50. Sarıcaoğlu, Fikret (2001). Kendi Kaleminden Bir Padişahın Portresi: Sultan I. Abdülhamid (1774-1789). İstanbul: Tarih ve Tabiat Vakfı.
51. Sertoğlu, Mithat (2015). Osmanlı Tarih Lügatı. İstanbul: Kurtuba.
52. Singer, Amy (2002). Constructing Ottoman Beneficence: An Imperial Soup Kitchen in Jerusalem. New York: State University of New York Press.
53. Şaşmazer, Lynne M. (2000). “Policing Bread Price and Production in Ottoman Istanbul, 1793-1807”. Turkish Studies Association Bulletin, 24 (1), 21-40.
54. Şemdâni-zâde Fındıklılı Süleyman Efendi (1978). Mür’i’t-Tevârih. V. II. ed by Münir Aktepe. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Matbaası.
55. Taylesanizâde Hâfız Abdullah Efendi (2003). İstanbul’un Uzun Dört Yılı (1785-1789). V. I, ed. by Feridun Emecen. İstanbul: Tatav.
56. Tızlak, Fahrettin. (2015). “Hatt-ı Hümayunlar Işığında III. Selim Dönemi’nde İstanbul’da Fırınların ve Ekmeklerin Tebdil-i Kıyafetle Denetimi”. Cedrus, (III), 337-350.
57. Türkkan, Candan. (2021). Feeding Istanbul: The Political Economy of Urban Provisioning. Leiden: Brill.
58. Uçar Nurcan, Merve (2023). Making of a Sultanic Waqf: Hamidiye Endowments and Its Institutionalization on the Eve of Evkâf-ı Hümâyûn Nezâret (1781-1826). PhD Thesis. İstanbul: Marmara University.
59. Unan, Fahri (2003). Kuruluşundan Günümüze Fatih Külliyesi. Ankara: Türk Tarihi Kurumu Yayınları.
60. Varol, Muharrem (2022). Islahat, Siyaset, Tarikat: Bektaşiliğin İlgası Sonrasında Osmanlı Devleti’nin Tarikat Politikaları (1826-1866). İstanbul: Dergah.
61. Vak‘anüvis Halil Nuri Bey (2015). Nûrî Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
62. Yeşil, Fatih (2004). “İstanbul’un İaşesinde Nizam-ı Cedid: Zahire Nezareti’nin Kuruluşu ve İşleyişi (1793-1839)”. Türklük Araştırmaları Dergisi, (15), 113-142.
63. Yıldız, Aysel (2008). Vaka-yı Selimiyye or the Selimiyye Incident: A Study of May 1807 Rebellion. Ph.D. Thesis. İstanbul: Sabancı University.