Ankara’nın Kültür Hayatına Dair Bir Örnek: 19. yüzyılda Seyyid Abdullah Efendi Kütüphanesi

Öz

Osmanlı vakıf sistemi içinde yer alan kütüphaneler, ilmî ve kültürel mirasın korunmasında önemli rol üstlenen kurumlardı. Vakıf sahipleri tarafından kurulan bu kütüphaneler genellikle cami, medrese veya diğer hayrât yapılarıyla birlikte inşa edilirdi. Bu makale, Ankara’da Seyyid Abdullah Efendi tarafından vakfedilen kütüphanenin vakıf sistemi içerisindeki işleyişini, geleneksel yönetim modelini ve gelir-gider kalemlerine ilişkin tespitleri ele almaktadır. Osmanlı döneminde Ankara’da kurulan bu kütüphane, mevcut belgeler ışığında şehrin bilinen en eski ve tek müstakil kütüphanesi olarak tespit edilmiştir. Çalışma, vakfiye kayıtları temelinde hazırlanmış olup Osmanlı taşra kütüphaneleri üzerine yapılmış önceki araştırmalardan da yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Ankara
• Osmanlı Kütüphaneleri
• Seyyid Abdullah Efendi
• vakfiye
• vakıf kütüphaneleri

An Example of Ankara’s Cultural Life: The Seyyid Abdullah Efendi Library in the 19th Century

Öz

Libraries within the Ottoman waqf system played a crucial role in preserving scientific (ilmî) and cultural heritage. These libraries, founded by benefactors (vâkıf), were often built alongside mosques, madrasas, or other charitable institutions. The article examines the functioning of the library endowed by Seyyid Abdullah Efendi in Ankara within the Ottoman waqf system, focusing on its traditional administrative model and the evaluation of its income and expenditure records. Based on waqf documents, the study identifies this institution as the oldest and only independent library known to have been established in Ankara during the Ottoman period. The research draws on previous studies on provincial Ottoman libraries to provide a comparative perspective.

Anahtar Kelimeler

• Ankara
• Ottoman Libraries
• Seyyid Abdullah Efendi
• endowment deed
• waqf libraries

Kaynakça

1. I- Arşiv Belgeleri
2. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA)
3. VGMA, BOA. EV. MKT: 2838.
4. VGMA, BOA, EV. MKT, 2830. 189; VGMA, 875. 73.
5. VGMA, BOA, EV. MKT, 2830. 181, 183.
6. VGMA, d. 581, sr. 241.
7. VGMA, d. 581, sr. 242.
8. VGMA, d. 1974, 6.

9. VGMA, d. 2465, 4.
10. II- Kaynak Eserler
11. Maarif-i Umumiye Nezareti İdaresinde Bulunan Mekatib-i İbtidaiye, Rüşdiye, İdadiye, Aliye ile Mekatib-i Hususiye ve Ecnebiyenin ve Dersaadetde Takrir-i İcra Kılınan ve Taşrada Mevcud Bulunan Kütübhanelerin İstatistiği: 1311-1312 Sene-i Dersiye-i Maliyesine Mahsusdur (1318/1902). Dersaadet: Matbaa-i Amire.
12. Ankara Vilayeti Salnamesi: Ankara, Kayseri, Kırşehir, Yozgat (2014). Yayına hazırlayan: Süleyman Solmaz, I-XIII cilt. Ankara Büyükşehir Belediyesi.
13. Salnâme-i Maârif-i Umûmiye (1317). İstanbul: Matbaa-i Amire.
14. III- Araştırma ve İnceleme Eserleri
15. Akgündüz, Ahmet (2000). “İcâre-i Vâhide”. İslam Ansiklopedisi, C. 21. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 388-389.
16. Aydın, Bilgin (2010). “İstanbul Kütüphaneleri Tarihine Dair Araştırmalar”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, (16), 333-344.
17. Bayraktar, Nimet (1982). “Üsküdar Kütüphaneleri”. Vakıflar Dergisi, (16), 45-59.
18. Bilge, Mustafa (1984). İlk Osmanlı Medreseleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yay.
19. Cunbur, Müjgan (1970). “Vakfiyelere Göre Türk Kütüphanelerinin Yönetimi”. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, 11 (1-2), 3-21.
20. Çayırdağ, Mehmet (1988). “Kayseri’de Vakıf Kütüphaneleri ve Matbah Emini Hacı Halil Efendi Kütüphanesi.” Vakıflar Dergisi, (20), 276-280.
21. Erünsal, İsmail E. (2015). “Köprülü Kütüphanesi.” Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi: Edebiyat, Kültür, Sanat, C. 7. İstanbul: İSAM Yay. 581-583
22. Erünsal, İsmail E. (2003). “Kütüphane.” İslam Ansiklopedisi, C. 27. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 27-30.
23. Erünsal, İsmail E. (2002). “Osmanlılarda Kütüphane ve Kütüphaneci Geleneği.” Osmanlı: Kültür ve Sanat. ed. Güler Eren. C. 11, Ankara: Yeni Türkiye yay. 699-701.
24. Erünsal, İsmail E. (2010). “Osmanlı Vakıf Kütüphaneleri.” Yavuz Argıt Armağanı. İstanbul. 58-101.
25. Erünsal, İsmail E. (2015). “Osmanlılarda Kütüphaneler ve Kütüphanecilik.” Milli Eğitim, (208), 194- 199.
26. Gültepe, Necati. (1987). “Vakıf Kütüphaneciliğinin Müesseseleşmesi”. Türk Yurdu, 7(8/6), 22-29.
27. Özdemir, Rifat (1998). XIX. Yüzyılın İlk Yarısında Ankara. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı Kültür Eserleri.
28. Özoran, Beria Remzi (1970). “Kıbrıs’ta Sultan Mahmut Kütüphanesi.” Türk Kültürü, (92) 513-515.
29. Sert, Selda (2008). “XVIII. Yüzyıldan Bir Kebikeç: Hacı Selim Ağa Kütüphanesi”. Uluslararası Üsküdar Sempozyumu V: 1-5 Kasım 2007 Bildiriler, C. 1. İstanbul. 85-96.
30. Sümer, Mürsel (1986). “189 Yıl Önce Antalya’da Kurulan Bir Vakıf Kütüphanemiz; Mütesellim (Müsellim) Kütüphanesi”. Türk Kütüphaneciler Derneği Bülteni, (35), 33-37.
31. Şan, Beyhan (2024). Osmanlı Döneminde Ankara’da Faaliyet Gösteren Medreseler. Doktora Tezi. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
32. Tak, Ekrem (2020). “Hâfız-ı Kütübden Kütüphaneciye: Osmanlıdan Günümüze Bir Mesleğin Gelişimi”. Bilgi ve Belge Araştırmaları Dergisi, (13), 81-102.
33. Ünal, Behçet (1984). “Türk Vakfı İstanbul Kütüphanelerinin Mimari Yöntemi”. Vakıflar Dergisi, (18), 94-124.
34. Ünver, Süheyl (1952). “İkinci Selim›e Kadar Osmanlı Hükümdarlarının Hususi Kütüphaneleri Hakkında”. IV. Türk Tarih Kongresi: Ankara 10-14 Kasım 1948 Kongreye Sunulan Tebliğler, Ankara, 294-312.
35. Yıldız, Esra (2017). Şeyhülislamlık Belgelerinde Hz. Peygamber’in İlmî Mirası (1879-1924) Yılları, Seyyid Ulema Biyografileri. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
36. Yörük, Doğan (2008). “Osmanlı Devleti’nde Kütüphane Yaptırmanın Maliyeti: Konya Yusuf Ağa Kütüphanesi Örneği”. Manas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10 (19), 85-104.
37. Yörük, Doğan (2016). “Osmanlıdan Günümüze Türk Toplumunda Çevre Anlayışının Gelişmesinde Vakıflar ve Dernekler”. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (40- Güz 2016), 361-372.