Crisis, Politics, and Waqfs: The Takeover of Waqf Administration by Mülazim Sipahis in the 17th Century

Öz

The study examines the controversial practice of appointing mülazim sipahis to waqf administrations during the period of political crises between 1622 and 1632. The issue has generally remained at the margins of Ottoman political history in the extant literature, and is addressed in the study within the broader context of the impact of the political crises on waqf administration drawing primarily on archival documents—particularly the ruus registers—and chronicles. The study demonstrates that the process, which began in the 16th century, evolved into a systematic intervention in waqf revenues during the political crises, particularly in the administration of selâtin, zürrî, and hayrî waqfs, through the patronage of grand viziers. The findings indicate that the appointment of mülazim sipahis to waqfs developed from isolated incidents into a widespread and continuous practice, and that the group, which emerged as a significant political actor during this period, disruption of the waqf system. The process reached its peak with the abuse of legal authority by political patronage networks, and was brought under control with the restoration of central authority under Sultan Murad IV in 1632.

Anahtar Kelimeler

• waqf
• sipahi
• mülazim
• tevliyet
• IV. Murad
• II. Osman

Kriz, Siyaset ve Vakıf: 17. Yüzyılda Mülazim Sipahilerin Vakıf İdaresini Ele Geçirmesi Meselesi

Öz

Bu çalışma, siyasi krizlerin yaşandığı 1622-1632 yılları arasında mülazim sipahilerin vakıf idarelerine tayinine yönelik tartışmalı uygulamaları incelemektedir. Mevcut literatürde genellikle Osmanlı siyasal tarihi anlatısının kenarında kalmış olan bu mesele, başta ruus defterleri olmak üzere arşiv belgeleri ve kronikler ışığında, siyasi krizin yarattığı ortamın vakıf idaresi üzerindeki dönüştürücü etkileri bağlamında ele alınmaktadır. Çalışma, 16. yüzyılda başlayan sürecin, kriz ortamında sadrazamların iltimasıyla vakıf gelirlerine -özellikle de selâtin, zürrî ve hayrî vakıfların idarelerine sistematik bir müdahale sürecine evrildiğini göstermektedir. Bulgular, mülazim sipahilerin vakıflara tayininin münferit hadiseler olmaktan ziyade süreklilik arz eden yaygın bir uygulamaya dönüştüğünü ve bu dönemde siyasi bir aktör olarak ortaya çıkan bu grubun vakıf düzenini tahrip ettiğini ortaya koymaktadır. Siyasi himaye ağlarının kanuni yetkilerini suistimal etmesiyle zirveye çıkan süreç, IV. Murad’ın 1632’de merkezi otoriteyi yeniden tesis etmesiyle kontrol altına alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• vakıf
• sipahi
• mülazim
• tevliyet
• IV. Murad
• II. Osman

Kaynakça

1. 1- Arşiv Kaynakları
2. T.C. Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
3. A.RSK.d nr. 1490, 1491, 1493, 1494, 1498-B, 1500-B, 1501.
4. D.SVM.d 36087
5. TSMA.d 1404, 2577, 2580, 2583, 3646.
6. 2. Araştırma ve İnceleme Eserler
7. Abdülkâdir Efendi (2003). Topçular Kâtibi Abdülkâdir (Kadrî) Efendi Tarihi (Metin ve Tahlîl). Haz. Ziya Yılmazer. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
8. Agoston, Gabor (2017). Osmanlı’da Ateşli Silahlar ve Askeri Devrim Tartışmaları. Çev. Kahraman Şakul. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.

9. Akbulut, Ümmühan (2017). Bostanzâde Yahyâ Efendi’nin II.Osman Vakʿası ile İlgili Eseri: Fi Beyân-ı Vakʿa-i Sultan Osman: İnceleme ve Metin. Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi.
10. Aykun, Muhittin (2004). Abdurrahman Hibrî Efendi, Defter-i Ahbâr (Transkripsiyon ve Değerlendirme). Yüksek Lisans Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
11. Demirtaş, Hasan (2023). Manisa Hafsa Sultan Vakfı: Akar, Hayrat, İstihdam. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi.
12. Hancz, Erica (2007). “Peçuylu İbrâhim”. İslam Ansiklopedisi. C.34. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 216-218.
13. Hasan Bey-zâde Ahmed Paşa (2004). Hasan Bey-zâde Târîhi Metin ve İndeks. Haz. Şevki Nezihi Aykut. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
14. Hüseyin Tugi (2010). Musîbetnâme. Haz. Şevki Nezihi Aykut. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
15. İpşirli, Mehmed (2006). “Mülâzemet”. İslam Ansiklopedisi. C.31. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 536-537.
16. İnalcık, Halil (2014). Devlet-i Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar II. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.
17. Kafadar, Cemal (2014). Kim Var İmiş Biz Burada Yoğ İken. İstanbul: Metis Yay.
18. Kâtib Çelebi (2016). Fezleke [Osmanlı Tarihi (1000-1065/1591-1655)]. Haz. Zeynep Aycibin. İstanbul: Çamlıca Yay.
19. Koçi Bey (2011). Koçi Bey Risalesi. Haz. Yılmaz Kurt. Gözden Geçirilmiş 3. Baskı. Ankara: Akçağ Yay.
20. Kunt, İ. Metin (2002). “Siyasal Tarih”. Türkiye Tarihi 3: Osmanlı Devleti 1600-1908. Der. Sina Akşin. İstanbul: Cem Yay.
21. Mustafa Nuri Paşa (2014). Netâyicü’l-Vukûʿât Kurumlarıyla Osmanlı Tarihi I-IV. Haz. Yılmaz Kurt. 2. Baskı. Ankara: Akçağ Yay.
22. Naʿîmâ Mustafa Efendi (2014). Târih-i Naʿîmâ (Ravzatü’l-Hüseyn Fî Hulâsati Ahbâri’l-Hâfikayn). Haz. Mehmet İpşirli. Genişletilmiş 2. Baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
23. Özcan, Abdülkadir (2016). IV. Murad Şarkın Sultanı. İstanbul: Kronik Yay.
24. Peçevi İbrahim Efendi (1982). Peçevi Tarihi. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yay.
25. Sağırlı, Abdurrahman (2000). Mehmed b. Mehmed er-Rûmî (Edirneli)’nin Nuhbetü’t-Tevarîh ve’l-Ahbâr’ı ve Târîh-i Âl-i Osman’ı (Metinleri, Tahlilleri). Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
26. Sarıcaoğlu, Fikret (1999). “Hüseyin Paşa, Mere”. İslam Ansiklopedisi. C.19. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yay. 8-9.
27. Suver-i Hutût-ı Hümâyûn: Sultan Dördüncü Murad’ın Hatt-ı Hümâyûnları. (2014). Haz. Önder Bayır. İstanbul: Çamlıca Yay.
28. Şemseddin Sami. (2007). Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: Çağrı Yay.
29. Topçular Kâtibi Abdülkâdir Efendi. (2003). Topçular Kâtibi Abdülkâdir (Kadrî) Efendi Tarihi: Metin ve Tahlil. Haz. Ziya Yılmazer. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
30. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1988). Osmanlı Devleti Teşkilâtından Kapıkulu Ocakları II. 3. Baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay.
31. Ünsal, Coşkun. (2023). Osmanlı Askerî Teşkilatında Kapıkulu Süvarileri (XVI-XVII. Yüzyıllar). Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi.