Taceddinoğulları Döneminde Çarşamba’da Tesis Edilen Vakıf Yapılarına Dair Bir İnceleme

Öz

14. yüzyılın başlarından itibaren Orta Karadeniz’e egemen olan Canik Beyleri’nden biri de Taceddinoğulları’dır. Niksar, Terme ve Çarşamba civarına hâkim olan bu beyliğin idaresindeki Çarşamba ilçesinde tesis edilen vakıf kurumları, çalışmamızın ana konusudur. Kaynakların yeterli bilgi vermemesine rağmen yörede Taceddin Bey’in ve onun torunları Gazi Hasan Bey ile Hüsameddin Mehmed Yavuz Bey’in tesis ettiği üç önemli vakıf karşımıza çıkmaktadır. Bunlar, Sarışeyh Köyü’nde Taceddin Bey’in kurduğu Saru Şeyh Zaviyesi, Gazi Hasan Bey’in Ordu Köyü’ndeki Cuma Camisi ile Ebulkasım Tekkesi (Buk’a-i Mübâreke) ve Mehmed Yavuz Bey’in Mescid-i Şerifi’dir. Söz konusu vakıf kurumları, bir yandan günün şartlarında din, kültür ve eğitim alanında toplumsal hayatı konsolide ederken, diğer yandan da ticaret yolları üzerinde birer sosyal tesis gibi hizmet verdiği anlaşılmaktadır. Bölgede Türk-İslam mimarisinin, ahşap işçiliğinin numune örnekleri olan bu yapılardan günümüze sadece Ordu Camisi ulaşabilmiş, diğerleri yok olup gitmiştir. Buna rağmen, eldeki vesikaların ve tevatür niteliğindeki bilgilerin sentezi sayesinde Orta Karadeniz Bölgesi’nde Türk varlığının nitelikli derinliği de ortaya konulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Zaviye
• cami
• Buk’a-i Mübâreke
• Taceddin Bey
• Gazi Hasan Bey
• Mehmed Yavuz Bey
• Ebulkasım.

A Study of the Waqf Buildings Established in Çarşamba During the Taceddinoğulları Period

Abstract

The Taceddinoğulları were one of the Canik beyliks which dominated the central Black Sea region from the beginning of the 14th century. The main subject of this study is the waqf institutions established in Çarşamba district during the reign of this principality, which dominated Niksar, Terme, and the surrounding areas of Çarşamba. Although sources lack sufficient information, three important waqfs in the region were established by Taceddin Bey and his grandsons, Gazi Hasan Bey and Hüsameddin Mehmed Yavuz Bey: the Saru Şeyh Zawiya (Tajeddin Sheikh Lodge) was established by Taceddin Bey in the village of Sarışeyh; the Cuma Camisi (Friday Mosque) and Ebulkasım Tekke (Buk’a-i Mübâreke) of Gazi Hasan Bey in the village of Ordu; and the Mescid-i Şerifi (Holy Mosque) of Mehmed Yavuz Bey. These waqf institutions appear to have consolidated social life in the areas of religion, culture, and educationunder contemporary conditions, while also serving as social facilities along trade routes. Of these structures, which are exemplary examples of Turkish-Islamic architecture and woodwork in the region, only the Ordu Mosque has survived to the present day. Neverthless, via a synthesis of available documents and well-established information an attempt has been made to reveal the depth of the Turkish presence in the Central Black Sea Region.

Keywords

• zawiya
• mosque
• Buk’a-i Mubâreke
• Taceddin Bey
• Gazi Hasan Bey
• Mehmed Yavuz Bey
• Ebulkasim

Kaynakça

1. 1. Arşiv Kaynakları
2. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivleri (BOA) BOA, Ali Emiri Sultan Mehmed IV: AE. SMMD. IV, nr. 25 / 2843.
3. BOA, Bâb-ı Âsafî Mektubî Kalemi Umum Vilayât: A.MKT. UM, nr. 2023/64.
4. BOA, Tapu Tahrir Defteri: BOA. TD. nr. 54, 387.
5. BOA, İbnülemin Evkaf: BOA. İE. EV. nr. 27/3172.
6. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı (İBAK)
7. İBAK, Muallim Cevdet, nr. 85.
8. Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü Arşivi (TKGMA) TKGMA, Kuyûd-ı Kadime: KKA, nr. 33.

9. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA) VGMA, Defter nr. 303, 597.
10. Samsun Şer’iyye Sicilleri (SŞS) SŞS, nr. 3172.
11. 2. Araştırma ve İnceleme Eserler
12. Abdizâde Hüseyin Hüsameddin Efendi (2007). Amasya Tarihi. III. Hazırlayan: Mesut Aydın-Güler Aydın. Amasya.
13. Âşık Paşaoğlu Tarihi. Neşriyat: Nihal Atsız Neşri. İstanbul: 1992.
14. Aziz b. Erdeşir-i Esterâbâdî. Bezm u Rezm. Çeviren: Mürsel Öztürk. Ankara: 1990.
15. Bayraktar, M. Sami (2007). “Samsun Çarşamba’da Taceddinoğulları ve Osmanlı Dönemine Ait İki Ahşap Eser: Ordu ve Porsuk Köyü Camileri”. Geçmişten Geleceğe Samsun. Samsun: Samsun Büyükşehir Belediyesi Yayınları (Ed. C. Yılmaz). 532-537.
16. Bayraktar, M. Sami (2016). “Ordu Köyü Camii ve Kalesi”. Samsun Çarşamba’da Beylik Merkezi Ordu Köyü. Editör: Cevdet Yılmaz. Samsun: Çarşamba Belediyesi Yayınları. 41-56.
17. Bayraktar, M. Sami (2018). Çarşamba’da Tarihi Yapı Mirasımız”. Tarih Boyunca Çarşamba. (Ed. İ. Tellioğlu). Samsun: Çarşamba Belediyesi Yayınları. 125-130.
18. Bayraktar, M. Sami (2013). “Bafra ve Çarşamba’da Beylikler Döneminden Kalan Tarihî Yapılar”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 6 (259). 111-139.
19. Çal, Halit (2009). “Niksar Doğan Şah Alp Türbesi – Eyvan Türbeler”. X. Ortaçağ-Türk Dönemi Kazı Sonuçları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri 03-06 Mayıs 2006, Prof. Dr. Örcün Barışta’ya Armağan. Ankara. 183–200.
20. Dilcimen, Kazım (1940). Canik Beyleri. Samsun: Ahali Matbaası.
21. Fatsa, Mehmet (2017). Karadeniz’de Zaviyeler. İstanbul: Arı Sanat Yayınları.
22. Fatsa, Mehmet (2024). Bayramoğulları Beyliği. İstanbul: KOSTÜ Yayınları.
23. Hınz, Walther (1992). Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd. Çeviren: Tevfik Bıyıkoğlu. Ankara: TTK Yayınları.
24. İpşirli, Mehmet (1992). “Buk’a”. Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (DİA). C. 6. 386-387.
25. Kofoğlu, Sait (2010). “Taceddinoğulları”. DİA. C. 39. 344.
26. Oğuz, Mevlüt (1948). “Taceddinoğulları”. Ankara Üniversitesi DTCF Dergisi, (5), 469-487.
27. Okudan, Muhammet (2013). Vakfiyelere Göre Osmanlı Döneminde Samsun’da Vakıflar. Doktora Tezi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
28. Okudan, Muhammet (2017). Osmanlı Dönemi Samsun Vakıfları. Samsun Büyükşehir Belediyesi Yayınları, Samsun.
29. Öz, Mehmet (1999). XV-XVI. Yüzyıllarda Canik Sancağı. Ankara: TTK Yayınları.
30. Öz, Mehmet (2008). Orta Karadeniz Tarihinin Kaynakları Canik Sancağı Avarız Defteri VIII. Ankara: TTK Yayınları.
31. Samsun Ahşap Camileri (2011). Editör: Şenler Yıldız. Ankara: Samsun Valiliği Yayınları.
32. Tellioğlu, İbrahim (2016). “Çarşamba’da Bir Beylik Merkezi: Ordu Köyü”. Samsun Çarşamba’da Beylik Merkezi Ordu Köyü. Editör: Cevdet Yılmaz. Samsun: Çarşamba Belediyesi Yayınları. 1-20.
33. Torun, Mehmed (1954). Samsun ve İlçeleri Tarihi Araştırmaları. İstanbul.
34. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (2003). Anadolu Beylikleri. Ankara: TTK Yayınları.
35. Uzunçarşılıoğlu, İsmail Hakkı (1927). Kitabeler. İstanbul: Milli Matbaa.
36. Yediyıldız, Bahaeddin ve Ünal Üstün (1992). Ordu Yöresi Tarihinin Kaynakları. I. Ankara: TTK Yayınları.
37. Yılmaz, Emine (2018). “Taceddinoğulları Beyliği’nden Günümüze Açılan Pencere Çarşamba İlçesi, Ordu Mahallesi”. Amisos/Amısos, 3 (4), 245-258.