Vakıf Mallarının Uzun Ömürlülüğünde Kiralama Biçimlerinin Rolü: Konya Mahkeme Hamamı Örneği (1464-1919)

Öz

Bu çalışma, Osmanlı vakıf kurumunun sürdürülebilirliğini ve adaptasyon kabiliyetini, 1464-1919 yılları arasında Konya Mahkeme Hamamı örneği üzerinden kira modellerindeki dönüşümler bağlamında incelemektedir. Mevcut literatür vakıf hukukunu ve kira usullerini kapsamlı biçimde ele almış olsa da belirli bir vakıf üzerinden uzun erimli ve eleştirel bir değerlendirme sunmamaktadır. Bu çalışma, başlangıçta vakıfların gelir sürekliliğini sağlamada etkili olan icâre-i vâhide modelinin zamanla yetersiz kalma nedenlerini ve buna çözüm olarak geliştirilen icâreteyn, icâre-i tavîle ve mukâtaa gibi alternatif kira usullerinin vakıf kurumlarının uzun ömürlülüğüne katkılarını tarihsel analiz yöntemiyle değerlendirmektedir. Bulgular, vakıfların durağan yapılar olmadığı; aksine zorunluluklar karşısında esnek çözümler geliştirdiklerini, ancak bu esnekliğin vakıf mülklerinin satılmazlık ilkesini zayıflatma riski taşıdığını ortaya koymaktadır. Sonuç olarak vakıfların uzun ömürlülüğü yalnızca kurucu şartlarının statikliğine değil, aynı zamanda yöneticilerin değişen sosyo-ekonomik koşullara uyum sağlama becerisine bağlı olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Konya Mahkeme Hamamı
• Mukâtaa
• vakıf mülklerin uzun ömürlülüğü
• kiralama usulleri
• icâre-i vâhide
• icâre-i tavîle
• icâreteyn

The Impact of Leasing Models on the Longevity of Waqf Estates: The Konya Mahkeme Hamamı Case Study

Öz

This study examines the sustainability and adaptive capacity of the Ottoman waqf institution through the lens of changes in leasing models, focusing on the Konya Mahkeme Hamamı between 1464 and 1919. While existing literature has comprehensively addressed waqf law and leasing practices, it lacks long-term and critical evaluations of specific waqfs. This research employs a historical analysis to evaluate why the icâre-i vâhide model, initially effective in ensuring the continuity of waqf revenues, became insufficient over time and how alternative leasing models such as icâreteyn, icâre-i tavîle, and mukâtaa contributed to the longevity of waqf institutions. The findings demonstrate that waqfs were not static structures, but, rather, developed flexible solutions in response to necessities despite such flexibility carrying the risk of undermining the principle of inalienability of waqf assets. In conclusion, the longevity of waqfs depended both on the enduring nature of the founding conditions and the administrators’ ability to adapt to changing socio-economic circumstances.

Anahtar Kelimeler

• Konya Mahkeme Hamamı
• longevity of waqf properties
• leasing models
• icâre-i vâhide
• icâre-i tavîle
• icâreteyn
• mukâtaa

Kaynakça

1. I-Arşiv Kaynakları
2. A-Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
3. Bâb-ı Âlî Evrak Odası (BEO), 43-3165, 1056-79166
4. Evkâf Defterleri (EV.d), 16509, 25909
5. Evkâf Nezâreti Muhasebe Kalemi (EV.MH), 00375
6. İrade Evkâf (İ.EV),.18
7. Maliye Nezareti, Emlakı Emiriye Müdiriyeti (ML.EEM), 34, 35
8. Meclis-i Vâlâ Riyâseti Belgeleri (MVL), 602.

9. Mektubi Kalemi (EV.MKT), 01334, 01834, 01848, 02012, 02323, 02339, 02366, 02343
10. Nezareti İdare-i Umumiye Evrakı (DH.İ.UM), 52
11. Şura-yı Devlet Defterleri (ŞD.d)143
12. Topkapı Saray Müzesi Arşivi (TS.MA.e), 7569, 827
13. B-Konya Şer’iye Sicilleri (KŞS), 24, 26, 28, 29, 30, 38, 40, 48, 52, 56, 57, 58, 66, 69, 71, 84, 100.
14. C-Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi Defterleri (VGMA,d.), 776, 03139, 03140, 03143, 03226, 03228, 03296, 04117, 04122, 04157, 04233, 04244.
15. II. Araştırma ve İnceleme Eserler
16. Akbaş, Emrah (2024). Karamanoğlu İbrahiṁ Bey’iṅ Konya’daki Evkâfı (1464-1922). Doktora Tezi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Konya.
17. Akbaş, Emrah ve İzzet Sak (2023). Konya Kadı Sicili (1087-1088/1676-1677) Defter 13. Konya: Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
18. Akgündüz, Ahmet (2000a). “İcâre-i Vâhide”. TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 21, 388-89.
19. Akgündüz, Ahmet (2000b). “İcâreteyn”. TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 21, 389-91.
20. Alkan, Mustafa (2004). Adana’nın Bütüncül Tarihi Çerçevesinde Adana Sancağı Vakıflarının Analizi -Tüsok-tar Veri Tabanına Dayalı Bir Araştırma. Doktora Tezi. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Ankara.
21. Beyaztaş, Murat. 2016. İslâm Hukukunda Vakıfların Tağyîri ̇Ve İsti̇bdâli.̇ Doktora Tezi. Necmettin Erbakan Üniversitesi. Konya.
22. Bilgili, Ali Sinan. 2013. “Sivas Ali Baba Zaviyesi Vakfı Belgeleri”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi, (51), 1-34.
23. Bilmen, Ömer Nasuhi (1969). Hukuku İslâmiyye ve Istılâhâtı Fıkhiyye Kamusu. C. 4. İstanbul: Bilmen Yayınevi.
24. Deniz, Şefaattin (2007). “Evkâf Nedir? Âşir Efendi Zâde Mustafa Kâmi”. Vakıflar Dergisi, (30), 73-86.
25. Durmuş, Muhammed Emin (2020). Osmanlı Vakıf Hukukunda Mukâtaa. Sakarya: Sakarya Üniversitesi.
26. Ergin, Osman (1945). Fatih İmareti Vakfiyesi. İstanbul: İstanbul Belediye Matbaası.
27. Genç, Mehmet (2000). “Osmanlı Maliyesinde Mâlikane Sistemi”, Osmanlı İmparatorluğunda Devlet ve Ekonomi. İstanbul: Ötüken Yayınları.
28. Genç, Mehmet (2020). “Mukâtaa”. TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 31, 129-32.
29. Habib, Habibullah, ve Kemal Yıldız (2023). “XV-XVI. Asır Bursa Şer‘iyye Sicilleri Örnekliğinde İcâreli Vakıfların Tarihi Seyri ve En Erken Tarihli İcâreteynli Vakıflar”. Hazine-i Evrak Arşiv ve Tarih Araştırmaları Dergisi, 5 (5), 3-32.
30. Hâtemî, Hüseyin (1969). Önceki ve Bugünkü Türk Hukukunda Vakıf Kurma Muamelesi. İstanbul: Fakülteler Matbaası.
31. Hoexter, Miriam (1997). “Adaptation to Changing Circumstances: Perpetual Leases and Exchange Transactions in Waqf Property in Ottoman Algiers”. Islamic Law and Society, 4 (3), 319-33.
32. İpşirli, Mehmet (1998). “Hikr”. TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 17, 525-5226.
33. İşeri, Ahmet (1964). “Vakıflar (Medenî Kanundan Önceki ̇Ve Sonraki ̇Vakıf Nevil̇eri ̇ve Hukukî Mahiẏ etle- ri)̇". Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 21 (1), 199-280.
34. Karaduman, Gökay (2020a). 18. Yüzyıl Osmanlı Devleti’nde İstanbul’da Vakıfların Beledî Hizmetleri. Doktora Tezi. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
35. Karaduman, Gökay (2020b). “18.Yüzyıl’da İstanbul’da Tamirat, İstibdȃl Ve İcȃreteyn Bağlamında Vakıfların Sürdürülebilirliği”. Artuklu Kaime Uluslararası İktisadi ve İdari Araştırmalar Dergisi, 3 (2), 79-91.
36. Kaya, Münir Yaşar (2011). Ömer Hilmi Efendi ve İthâfu`l-Ahlâf Fi Ahkâmi`l-Evkâf İsimli Eseri. Yüksek Lisan Tezi. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
37. Kaya, Süleyman (2010). “XVIII. Yüzyıl Sonlarında Üsküdar Vakıflarının Gelir Kaynakları”. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, (29), 95-132.
38. Kaya, Süleyman (2014). Osmanlı Hukukunda İcâreteyn. Klasik Yayınları.
39. Kazıcı, Ziya (1985). İslami ve Sosyal Açıdan Vakıflar. İstanbul: Marifet Yayınları.
40. Keskin, Özkan Özer (2018). “Başlangıcından 19. Yüzyıla Kadar Trabzon Gülbahar Hatun Vakfı”. Doktora Tezi. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
41. Koç, Ahmet (2011). “Sultan II. Murad Vakfı’nın Edremit Mukataaları (1530-1641)”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 30 (30), 41-72.
42. Köç, Ahmet (2009). “Osmanlı İmparatorluğu’nda Ümerâ Vakıfları ve Kentsel Gelişim: Mahmud Paşa Va- kıfları ve Ankara Örneği”. Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
43. Köprülü, Bülent (1951). “Tarihte Vakıflar”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8 (3), 479-518.
44. Köprülü, Bülent (2011). “Evvelki Hukukumuzda Vakıf Nev’iyetleri ve İcareteynli Vakıflar”. Journal of İstanbul University Law Faculty, 18 (1-2), 215-57.
45. Kunter, Halim Baki (1938). “Türk Vakıfları ve Vakfiyeleri Üzerine Mücmel Bir Etüd”. Vakıflar Dergisi, (1), 103-29.
46. Kuran, Timur (2001). “The Provision of Public Goods under Islamic Law: Origins, Impact, and Limitations of the Waqf System”. Law & Society Review, 35 (4), 841-97.
47. Memiş, Şerife Eroğlu. 2019. “XVIII. Yüzyılda Kudüs’te Vakıf Mülklerin İşletim Usulleri: İcâre-i Vâhide, Hikr, İcâre-i Tavîle ve Huluvv-i Şer‘i Uygulamaları”. Journal of Islamicjerusalem Studies, 19(1), 19-46.
48. Orbay, Kayhan (2016). “İcareteyn Hakkında”. Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Tarihi: Prof. Dr. Yılmaz Kurt Armağanı. Ed. Hatice Oruç-Muhammed Ceyhan. Ankara: Akçağ Yayınları. C. 2, 83-92.
49. Orbay, Kayhan (2017). “Failure of Waqfs to Adjust Rental Rates to Prices; Structural Impairment or Managerial Rigidity”. Bulgarian Historical Review, (1-2), 18-42.
50. Ortaylı, İlber (2008). Türkiye Teşkilât Ve Idare Tarihi. 2. Baskı. Ankara: Cedit Neşriyat.
51. Öztürk, Nazif (1983). Menşei ve Tarihi Gelişimi Açısından Vakıflar. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
52. Öztürk, Nazif (1995). “Evkâfı Hümâyun Nezâreti”. TDV İslam Ansiklopedisi, C. 11, 521-24.
53. Öztürk, Nazif (2020). “Mukâtaalı Vakıf”. TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 31, 132-34.
54. Pakalın, Mehmet Zeki (1971a). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. C. 1. İstanbul: Milli Eğitim Basım Evi.
55. Pakalın, Mehmet Zeki (1971b). Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü. C. 2. İstanbul: Milli Eğitim Basım Evi.
56. Pamuk, Şevket (1999). Osmanlı İmparatorluğu’nda Paranın Tarihi. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.
57. Pantık, Ramazan (2017). “Osmanlı’da İcâreteyn Uygulaması Hakkında Yeni Değerlendirmeler”. Vakıflar Dergisi, (48), 75-104.
58. Pantık, Ramazan (2025). “Osmanlı Vakıflarında Kriz Yönetimi: Borçlanma Tahvili Uygulaması”. Vakıflar Dergisi, (63), 11-36.
59. Pantık, Ramazan (2024). “Borçlanma Stratejileri ve Sarraf Kredileri Bağlamında Osmanlı Vakıflarında Kriz Yönetimi (1750-1840)”. Belleten, 88 (313), 845-898.
60. Şafak, Leyla (2019). “2 Numaralı Konya Şer’iye Sicili (978-989 / 1570-1582) Değerlendirme ve Transkrip- siyon”. Yüksek Lisans Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
61. Şimşirgil, Ahmet ve Ekrem Buğra Ekinci (2008). Ahmed Cevdet Paşa ve Mecelle. İstanbul: KTB Yayınları.
62. Uzluk, Feridun Nafiz (1958). Fatih Devrinde Karaman Eyaleti Vakıfları Fihristi. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
63. Yediyıldız, Bahaeddin (1984). “XVIII. asır Türk Vakıflarının İktisâdî Boyutu”. Vakıflar Dergisi, (18), 5-41.
64. Yediyıldız, Bahaeddin(1986). “Vakıf”. İslâm Ansiklopedisi, C. 13, 153-72.
65. Yediyıldız, Mustafa Asım (1995). “Başlangıçtan Günümüze Yıldırım Külliyesi ve Ulu Camii”. Doktora Tezi. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış.
66. Yıldız, Kenan (2019). “Osmanlıda İcâreteyniṅ Başlangıç Tariḣ i ̇Meselesi:̇ İlk Uygulamalara Daiṙ Tespitler”. Cihannüma Tarih ve Coğrafya Araştırmaları Dergisi, 5 (2), 25–46.