Hurufat Defterlerine Göre Balıkesir’de Klasik Eğitim Kurumları

Öz

Bu çalışma, hurufat defterlerinde yer alan kayıtlar üzerinden 17. yüzyılın sonlarından 19. yüzyılın ortalarına kadar Balıkesir kazasında faaliyet gösteren klasik eğitim kurumlarını incelemektedir. Medrese, darülkurra, muallimhane ve mekteplerin idari yapıları, görevli profilleri ve vakıf temelli işleyişleri bütüncül bir çerçevede ele alınmıştır. Hurufat defterlerinde kayıtlı atama, azil, berat yenileme ve ücret bilgileri; taşra eğitim kurumlarının sürekliliğini, vakıf sisteminin belirleyici rolünü ve yerel aktörlerin eğitim faaliyetlerindeki etkisini ortaya koymaktadır. Bulgular, 18. yüzyılda kurumsal yoğunluğun belirgin biçimde arttığını, bu artışın büyük ölçüde mevcut yapıların ihyası ve yeni inşa ile sağlandığını; muallimhanelerin ve mekteplerin eğitimin ağırlık merkezini oluşturduğunu göstermektedir. Çalışma, Balıkesir’deki klasik eğitim ağını sosyo-ekonomik ve idari boyutlarıyla analiz ederek hurufat defterlerinin Osmanlı taşra eğitim tarihindeki önemini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Hurufat defterleri
• Balıkesir
• Osmanlı eğitimi
• Vakıf kurumları
• Medrese
• Muallimhane
• Darülkurra

Destekleyen Kurum

Hiçbir kurum tarafından desteklenmemiştir.

Etik Beyan

Tarihi belgelere dayalı olan bir çalışma olmasından dolayı, etik kurul izni gerektirmeyen çalışmalar arasında yer almaktadır.

Teşekkür

Teşekkür beyanım yoktur.

Classical Educational Institutions in Balıkesir According to the Hurufat Registers

Öz

This study examines classical educational institutions that operated in the district of Balıkesir from the late 17th century to the mid-19th century using data derived from hurufat registers. It analyzes the administrative structures, personnel profiles, and waqf-based financial mechanisms of madrasas, darülkurras, muallimhanes, and mekteps, and evaluates their roles within the local educational network. Records concerning appointments, dismissals, salary allocations, and berat renewals reveal the institutional continuity of provincial education and the central role of waqf structures in sustaining these institutions. The findings indicate that institutional density increased significantly during the 18th century, largely driven by the restoration of existing structures and new constructions. The findings also demonstrate that muallimhanes and mektebs formed the core of the educational system. The study contributes to the understanding of Balıkesir’s classical educational system by highlighting its socio- conomic and administrative characteristics, and emphasizes the significance of hurufat registers as key archival sources for the study of Ottoman provincial education.

Anahtar Kelimeler

• Hurufat registers
• Balıkesir
• Ottoman education
• Waqf institutions
• Madrasah
• Muallimhane
• Darülkurra

Destekleyen Kurum

It is not supported by any institution.

Etik Beyan

Since it is a study based on historical documents, it is among the studies that do not require ethics committee approval.

Teşekkür

I have no expression of gratitude.

Kaynakça

1. 1. Arşiv Kaynakları
2. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
3. Ali Emiri Sultan IV. Mehmed (AE.SMMD.IV. 97/11391, 22/2504)
4. Cevdet Maarif (C.MF. 154/7656)
5. Mühimme Defterleri (A.DVNSMHM.d. nr. 121)
6. Vakıflar Genel Müdürlüğü Vakıf Kayıtlar Arşivi (VGMA)
7. Hurufat Defterleri (HRF.d.), 537, 538, 539, 540, 541, 542, 543, 1058, 1074, 1076, 1077, 1079/1, 1079/2, 1080, 1082, 1083, 1097, 1133, 1136, 1137, 1140, 1144, 1158)
8. Mücedded Anadolu Vakfiye Defterleri (VKF.AND.d.), 618/33

9. Muhâsebe Hazîne Defterleri (HZN.MH.d.), 480
10. 2. Araştırma Eserler
11. Akkuş, Mehmet ve Abdülmecit İslamoğlu, A. (2018). “Arşiv Belgeleri Işığında Balıkesirli Şeyh Lütfullah Câmii ve Zâviyesi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 22 (2), 885-908.
12. Arabacı, Caner (1998). Osmanlı Dönemi Konya Medreseleri (1900-1924). Konya Ticaret Odası Kültür ve Eğitim Yayınları.
13. Baltacı, Cahit (1976). XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri. İrfan Matbaası.
14. Baltacı, C. (2004). “Mektep-Osmanlılarda Mektep”. Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 29. Türkiye Diyânet Vakfı Yayınları. 6-7.
15. Baysun, M. C. (1979). “Mescid: Osmanlı Devri Medreseleri”. İçinde Millî Eğitim Bakanlığı İslâm Ansiklopedisi, C.8. Millî Eğitim Basımevi. 71-77.
16. Berki,̇ Ali Himmet (1958). “İslâmda Vakıflar Zağanus Paşa ve Zevcesi Nefise Hatun Vakfiyeleri”. Vakıflar Dergisi, (4), 19-37.
17. Demirtaş, Hasan (2012). “Vakıf Araştırmalarında Kaynak Olarak Hurufat Defterleri: Kangırı Örneği”. Vakıflar Dergisi, (37), 47-92.
18. Ekinci, Resul (2011). Zağnos Paşa’nın Balıkesir’deki Vakıfları (16 Numaralı Zağnos Paşa Evkaf Defteri Transkripsiyonu ve Değerlendirilmesi) (H. 1278-M. 1862). Yüksek Lisans Tezi. Balıkesir: Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
19. Hızlı, Mefail (1998). “Osmanlı Dönemi Bursa’sında Eğitim-Öğretim Vakıflarına Genel Bir Bakış”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7 (7), 183-191.
20. Hızlı, Mefail (2001). Osmanlı Sıbyan Mekteplerinde Okutulan Dersler (Klasik Dönem Bursa Örneği). Osmanlı Dünyasında Bilim ve Eğitim Milletlerarası Kongresi Tebliğleri (12-15 Nisan 1999). İstanbul: IRCICA. 109-115.
21. Hızlı, Mefail (2019). “Osmanlılar’da Eğitim-Öğretim (Mektepler-Medreseler)”. İslâm Tarihi ve Medeniyeti 15: İslâm Medeniyeti (Osmanlı Dönemi). Siyer Yayınları. 175-198.
22. İpşirli, Mehmet (2003). “Medrese-Osmanlı Dönemi”. Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 28. Türkiye Diyânet Vakfı Yayınları. 327-333.
23. İpşirli, Mehmet (2004). “Mektep-Osmanlılar’da Mektep”. Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 29. Türkiye Diyânet Vakfı Yayınları. 6-7.
24. Kılıç, E. (2012). “Darülhüffaz”. İçinde Konya Ansiklopedisi, C. 3. Konya Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları. 13-14.
25. Komisyon (1977). Türkiye’de Vakıf Abideler ve Eski Eserler II. Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
26. Köç, Ahmet (2015). “Sosyal Açıdan Balıkesir’de Yıldırım Külliyesi”. Karesi’den Balıkesir’e (Şehrin Siyasi ve Sosyoekonomik Tarihinden Kesitler), 115-129.
27. Köç, Ahmet (2016). “Two City One Comment: Bandit Force on Foundations in XVII. and XVIII. Centuries”. R. Efe (Ed.) Recent Researches in Interdisciplinary Sciences. St. Kliment Ohridski University Press. 256-268.
28. Küçükdağ, Yusuf (2014). Konya Darülkurraları. Çizgi Kitabevi Yayınları.
29. Önkal, Ahmet ve Nebi Bozkurt (1993). “Cami: Dinî ve Sosyokültürel Tarihi”. Türkiye Diyânet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, C. 7. Türkiye Diyânet Vakfı Yayınları. 46-56.
30. Öntuğ, M. Murat (2003). XVII. Yüzyılın İlk Yarısında Balıkesir Şehrinin Fiziki, Demografik ve Sosyo-Ekonomik Yapısı. Doktora Tezi. Konya: Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
31. Öntuğ, M. Murat (2023a). “Balıkesir’de Bostan Çavuş Mektebi ve Dâru’l-hadisi, Hacı Hüseyin Dâru’l-kurrâsı ile Vakıfları”. Ed. M. Bayyiğit. Cumhuriyet’in 100. Yılında Balıkesir’in Kültürel Birikimi Vakıflar ve Tarihi Yapılar. Palet Yayınları. 9-27.
32. Öntuğ, M. Murat (2023b). “Osmanlı Dönemi Balıkesir Şehrinin Su Kaynakları ve Su Yapıları: Kuyular, Maslak, Şadırvanlar ve Çeşmeler”. Ed. D. Yörük ve H. Muşmal. Prof. Dr. Bayram Ürekli’ye Armağan. Palet Yayınları. 441-456.
33. Öntuğ, M. Murat (2024). “Balıkesir İlyas Paşa Mevlevihanesi ve Medresesi”. İçinde M. Özkan (Ed.), Balıkesir’de Dinî Hayat Bağlamında Dinî Kurumlar (15-35). Emin Yayınları.
34. Öntuğ, M. Murat (2025). “Balıkesir Balım Sultan Zaviyesi ve Vakıfları”. Ed. M. Özkan Geçmişten Günümüze Vakıf Kültürü ve Balıkesir Hafızası. Emin Yayınları. 73-94.
35. Sevim, Sezai (1993). XVI. Yüzyılda Karasi Sancağı: Tahrir Defterlerine Göre. Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
36. Şimşir, Nahide (2014). “Balıkesir ve Çevresine Ait Arşiv Kaynakları ve Bir Kitabın Düşündürdükleri”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 1(3), 1-4.
37. Temel, Eşref ve Yusuf Küçükdağ (2018). “Hurufât Defterlerine Göre Aksaray Kenti Medreseleri ve Darülkurraları”. Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi, (1), 48-82.
38. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1988). Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilatı. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
39. Ünlüyol, Aynur (1995). Şeriyye Sicillerine Göre XVIII. Asrın İlk Yarısında Balıkesir (1700-1730). Doktora Tezi. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
40. Yağcı, Zübeyde Güneş (2016). “Bir İsyan ve Etkileri: Balıkesir’de İlyas Paşa İsyanı”. Ed. O. Köse. Osmanlı’dan Günümüze Eşkıyalık ve Terör (2. baskı). İlkadım Belediyesi Kültür Yayınları. 89-108.