Molla Murad Efendi Kütüphanesi: Katalog, İçerik ve Entelektüel Yönelimler

Öz

Osmanlı İmparatorluğu’nun 18. yüzyıl sonlarında yaşamış önemli âlim, şeyhlerinden biri olan Molla Mehmed Murad Efendi (ö. 1848), sadece biyografik bir figür olmanın ötesinde, dönemin dinî, entelektüel ve sosyal hayatını anlamak için anahtar bir şahsiyettir. “Murad Molla” olarak meşhur olan bu zat, hayatını üç temel eksen etrafında şekillendirmiş ve her biri diğerini tamamlayan kalıcı eserler bırakmıştır: Bir Nakşibendî şeyhi, bir vakıf kurucusu ve bir kütüphane kurucusu. Bu çalışma, vakfiyesi ışığında, Molla Murad’ın şahsiyetini, Çarşamba’daki külliyesini (Murad Molla Külliyesi) ve bu külliyenin can damarı olan kütüphanesini merkeze alarak, onun Osmanlı ilim ve irfan geleneğindeki yerini analiz etmeyi amaçlamaktadır. Özellikle, Murad Molla Kütüphanesi’ne vakfetmiş olduğu eserlerin muhtevası ile şahsın entelektüel dünyası arasındaki organik bağ, bu çalışmanın odak noktasını teşkil edecektir.

Anahtar Kelimeler

• Molla Murad
• Dârü’l-Mesnevî
• kütüphane
• yazma eser
• vakıf

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı, çalışmanın Committee on Publication Ethics (COPE)' in tüm şartlarını ve koşullarını kabul ederek etik görev ve sorumluluklara riayet ettiğimi beyan ederim. Herhangi bir zamanda, çalışmayla ilgili yaptığım bu beyana aykırı bir durumun saptanması durumunda, ortaya çıkacak tüm ahlaki ve hukuki sonuçlara razı olduğumu bildiririm.

Teşekkür

Sunmuş olduğunuz fırsat için teşekkür eder, işlerinizde kolaylıklar dilerim.

Molla Murad Efendi Library: Catalogue, Content, and Intellectual Orientations

Öz

Molla Mehmed Murad Efendi (d. 1848), one of the important scholars and sheikhs of the late 18th-century Ottoman Empire, is a key figure for understanding the religious, intellectual, and social life of the period. Famous as “Murad Molla,” he structured his life around three fundamental pillars, leaving behind enduring works that complemented one another: as a Naqshbandi sheikh, a founder of a waqf (endowment), and the patron of a library. This study aims to analyze Murad Molla’s place in the Ottoman scholarly and intellectual tradition, focusing on his personality, his complex in Çarşamba (Murad Molla Complex), and the library, the complex’s lifeblood, in light of his foundation deed. In particular, the works focuses on the organic link between the content of the works endowed to the Murad Molla Library and Murad Molla’s intellectual world.

Anahtar Kelimeler

• Molla Murad
• Darü’l-Mesnevî
• library
• manuscript
• endowment

Kaynakça

1. 1. Arşiv Kaynakları
2. A. Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA)
3. VGMA.d. 581/2.
4. B. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
5. TSMA.e. 855/1, 857/91, 884/25.
6. C. Türkiye Yazma Eserler Kurumu (TÜYEK) Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi
7. Murad Molla/01870.
8. 2. Araştırma ve İncelemeler

9. Açıl, Berat (2015). Osmanlıda Kitap Kültürü Cârullah Efendi Kütüphanesi ve Derkenar Notları. İstanbul: İlem&Nobel Yayınları.
10. Afyoncu, Erhan (2009). “Subhi Mehmed Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 37, 449-450.
11. Ahmed Cevdet Paşa (1991). Tezâkir-i Cevdet, Yay. Cavit Baysun, Ankara: TTK Yayınları.
12. Ahmed Lûtfî Efendi (1999). Vak’anüvîs Ahmed Lûtfî Efendi Tarihi, (VI-VII-VIII), Haz. Yücel Demirel, İstanbul: YKY Yayınları.
13. Akün, Ömer Faruk (1994). “Divan Edebiyatı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 9, 389-427.
14. Altıkulaç, Tayyar (1999). “İbnü’l-Cezerî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 20, 556.
15. Altıkulaç, Tayyar (2002). “Kitâbü’s-Seb‘a”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 26, 113-114.
16. Ateş, Süleyman (2000). “İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 20, 456-458.
17. Baktır, Mustafa (1999). “İbn Melek”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 20, 175-176.
18. Bardakoğlu, Ali. (1995) “Ferâiz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 12, 362-363.
19. Bayındır, Abdulaziz (1988). “Âdâb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 1, 334.
20. Bayraktar, Mehmet Faruk (2013). “Zernucî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 44, 294-295.
21. Bedir, Murteza (2013). “Vikâyetü’r-Rivâye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 43, 106-108.
22. Bingöl, Abdülkuddüs (2000). “Îsâgucî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi C. 22, 488-489.
23. Birışık, Abdulhamit (2011). “Tefsir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 40, 281-290.
24. Birışık, Abdulhamit (2022). “Kıraat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 25, 425-432.
25. Bursalı Mehmed Tahir Efendi (1972). Osmanlı Müellifleri, C. 1, Haz. A. Fikri Yavuz-İsmail Özen. İstanbul: Meral Yayınevi.
26. Cerrahoğlu, İsmail (1995). “Envârü’t-Tenzîl ve Esrâru’t-Te’vîl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 11, 260-261.
27. Cici, Recep (2000). “İmamzâde, Muhammed b. Ebû Bekir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 22, 210-211.
28. Cirit, Hasan (2012). “Vaaz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 42, 404-407.
29. Çavdar, Tuba (1995). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Kadar Osmanlı Kütüphanelerinin Gelişimi. Doktora Tezi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
30. Çetin, Abdurrahman (2010). “Şâtıbî, Kasım b. Fîrruh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 38, 376-377.
31. Çetin, Abdurrahman (2011). “Tecvid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 40, 253-254.
32. Çıpan, Mustafa. (2010). “Şâhidî, İbrahim”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 38, 273-274.
33. Çiçekler, Mustafa (2008). “Sa‘dî-i Şîrâzî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 35, 405-407.
34. Defter-i Kütübhâne-i Dâmadzâde Kazasker Mehmed Murad (1311). Dersaadet.
35. Demirayak, Kenan (2001). “Kasîdetü’l-Bürde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 24, 566-568.
36. Demirci, Muhsin (1989). “el-Ahrufü’s-Seb‘a”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 2, 175-177.
37. Durmuş, İsmail (2003). “Meânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 28, 204-206.
38. Durmuş, İsmail (2006). “Nahiv”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 32, 300-306.
39. Durmuş, İsmail (2022). “Kazvînî, Hatîb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 25, 156-157.
40. Emecen, Feridun (2001). “İzzî Süleyman Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 23, 565-566.
41. Emiroğlu, İbrahim (2003). “Mantık”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 28, 18-28.
42. Erkan, Mustafa (1994). “Dürretü’t-Tâc”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 10, 33-34.
43. Erünsal, İsmail E. (1991). Türk Kütüphaneleri Tarihi II. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
44. Erünsal, İsmail E. (2008). Osmanlı Vakıf Kütüphaneleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
45. Erünsal, İsmail E. (2020). “Murâd Molla Kütüphanesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 31, 188.
46. Fatîn Davud. (1996). Hâtimetü’l-Eş‘âr (Fatîn Tezkiresi). Haz. Ömer Çiftçi, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
47. Giray, Selim Sırrı. (2010). “Sünbülzâde Vehbî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (38), 140-141.
48. Gökman, Muzaffer. (1943). Murat Molla Hayatı Kütüphanesi ve Eserleri, İstanbul: Cumhuriyet Matbaası.
49. Gölcük, Şerafettin, Metin Yurdagür (1996). “Gelenbevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 13, 552-555.
50. Gölcük, Şerafettin-Bebek, Adil. (1995). “el-Fıkhü’l-Ekber”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 12, 544-547.
51. Gördebil, Osman (2025). “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Bir Tekke Kütüphanesinin Serencamı: Şeyh Murâd Efendi Tekkesi Kütüphanesi”. Sufiyye, (19), 229-252.
52. Güllüce, Hüseyin (2007). “Mesnevî, Mesnevîhanlık ve Dârülmesnevîler”. Marife, 7 (3), 287-304.
53. Güngör, Şeyma. (1997) “Hadîkatü’s-Suadâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 15, 20-22.
54. Hacak, Hasan (2012). “Urûz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 42, 181-183.
55. Has, Şükrü Selim (2020). “Mülteka’l-Ebhur”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 31, 548-551.
56. Hatiboğlu, İbrahim (2004). “Mesâbîhü’s-Sünne”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 24, 258-260.
57. Hüseyin Vassaf (2015). Sefîne-i Evliyâ, (II). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
58. Işık, Emin (1995). “Enâm Suresi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 11, 169-170.
59. Kaçalin, Mustafa S. (2012). “Vankulu”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 42, 513.
60. Kalkışım, M. Muhsin. (2010). “Şeyh Galib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 39, 54-57.
61. Kandemir, M. Yaşar (1997). “el-Câmiu’s-Sahîh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 7, 114-123.
62. Kandemir, M. Yaşar (1997). “Hadis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 15, 47.
63. Kandemir, M. Yaşar. (2010). “eş-Şifâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 39, 134-138.
64. Kandemir, M. Yaşar (2010). “Şemâil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 38, 498.
65. Kara, Mustafa (2023). “Mesnevîhan Ahmed Cevdet Paşa”. Tasavvuf Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 2 (1), 101-107.
66. Karaman, Hayreddin (1996). “Fıkıh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 13, 1.
67. Katlığa, H. Bekir (1996). “Gazzâlî (Eserleri)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 13, 518-530.
68. Kayapınar, Hüseyin (2006). “Münyetü’l-Musallî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 32, 32-33.
69. Kılıç, Hulusi (1994). “Ebü’l-Bekâ Kefevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 10, 298.
70. Kılıç, Hulusi (200). “İbnü’l-Hâcib” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 21, 55-58.
71. Kılıç, Hulusi (2009). “Sarf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 36, 136-137.
72. Kılıç, Hulusi (2010). “Tâcü’l-Luga”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 39, 356-357.
73. Kılıç, Mahmud Erol (1999). “İbnü’l-Arabî, Muhyiddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 20, 493-516.
74. Koca, Ferhat. (2004). “Menârü’l-Envâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 29, 118-119.
75. Koca, Ferhat (2020). “Mir’âtü’l-Usûl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 30, 148.
76. Köksal, Asım Cüneyd ve İbrahim Kâfi Dönmez (2010). “Usûl-i-Fıkıh”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 42, 201-210.
77. Kurtuluş, Rıza (2013). “Yûsuf ve Züleyhâ”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 44, 40-41.
78. Kutluer, İlhan (1998). “Hikmet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 17, 503-511.
79. Martı, Huriye (2011). “et-Tarîkatü’l-Muhammediyye”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 40, 106-108.
80. Mehmed Murad (1286). Mâ-Hâzar. İstanbul.
81. Okumuş, Ömer (1993). “Câmî, Abdurrahman”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 7, 94-99.
82. Öcalan, Hasan Basri. (2009). “Bursa’da Tekke Hayatı ve Kitap (Tekke Kütüphaneleri)”. 38. ICANAS: Uluslararası Asya ve Kuzey Afrika Çalışmaları Kongresi. Ankara: Atatürk, Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları. 181-188.
83. Özdil, Hatice (2013). Tasavvuf Edebiyatı Terminolojisi Açısından Mehmed Murad Nakşibendî’nin Şerhleri. Doktora Tezi. İstanbul: Fatih Üniversitesi.
84. Özdil, Hatice (2013). “İstanbul’da Yapılan Son Dârü’l-Mesnevi”. Turkish Studies: Türkoloji Araştırmaları, VIII (13), 1293-1302.
85. Özdil, Hatice (2014). “19. Yüzyıl İstanbulu’nun İlim Merkezlerinden Murad Molla Tekkesi ve Kütüphanesi”. Osmanlı İstanbulu, II. Editörler: Feridun M. Emecen, Ali Akyıldız, Emrah Safa Gürkan. 609-636.
86. Özervarlı, M. Sait (1995). “el-Emâlî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 11, 73-75.
87. Özkan, Mustafa (1999). “Hüsrev ü Şirin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 19, 56-57.
88. Öztürk, Şeyda (2010). “Şem‘î”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 38, 503-504.
89. Pala, İskender (2003). “Leylâ vü Mecnûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 27, 162-164.
90. Sakallı, Talat (1999). “İbn Kutluboğa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 20, 152-154.
91. Şahinoğlu, M. Nazif (1991). “Attâr, Ferîduddin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 4, 95-98.
92. Şemseddin Sâmî (1316). Kâmûsu’l A’lâm, C. VI, İstanbul. 4248-4249. Şentürk, M. Hüdai (1997). “Şeyh Mehmed Murâd-ı Nakşibendî ve Vekayi‘-nâmesi”. İstanbul Araştırmaları, C. 1, 17-27. Tanman, M. Baha (2004). “Mesnevîhâne Tekkesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 29, 336.
93. Terzioğlu, Aslan (1999). “İbn Sinâ (Tıp)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 20, 321-336.
94. Uludağ, Süleyman (1994). “Delâilü’l-Hayrât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 9, 113-114.
95. Yavuz, Yusuf Şevki (1992). “Beyzâvî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 6, 100-103.
96. Yavuz, Yusuf Şevki (1992). “Burhan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 6, 429-430.
97. Yavuz, Yusuf Şevki (2022). “Kelâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 25, 196-203.
98. Yazıcı, Tahsin (1997). “Hâfız-ı Şîrâzî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 15, 103-106.
99. Yetik, Erhan (1991). “Ankaravî, İsmâil Rusûhî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 3, 211-213.
100. Yüksel, Emrullah (1992). “Birgivî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C. 6, 191-194.
101. C. Elektronik Kaynaklar
102. https://teis.yesevi.edu.tr/madde-detay/yusuf-sinecak Erişim Tarihi: 27.12.2025.