16. Yüzyılda Halep’te Bir Osmanlı Vakfı: Hüsreviye Külliyesi

Öz

Halep’te kalenin güneyinde yer alan ve kale giriş kapısına bakan cami külliyenin adı Hüsreviye Külliyesi’dir. Halep şehrinde inşa edilen ilk Osmanlı eseri olan bu külliye aynı zamanda Mimar Sinan’ın ilk eserlerinden biridir. Kanuni Sultan Süleyman’ın dördüncü veziri Hüsrev Paşa tarafından yaptırılmıştır. Bir cami ile ortasında şadırvan bulunan avlu, külliyenin ana bölümleridir. Avlunun güney ve kuzeyinde medrese, tekke, mutfak ve misafirhane yer alır. Külliyenin etrafı duvarla çevrilidir. Cami, yarımküre bir kubbeyle örtülmüş kübik ibadet mekânı ve önündeki beş çıkma kemerli revaktan ibarettir. Bu çalışmada Halep’teki Hüsreviye vakfı üzerinde durulmuştur. Külliyenin genel özellikleriyle 16. yüzyılda buraya tahsis edilen vakfın gelir ve gider kalemleri hakkında bilgi verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Halep
• Suriye
• Hüsreviye Külliyesi
• vakıf

An Ottoman Waqf in Aleppo in the 16th Century: The Khusruwiyah Complex

Öz

In Aleppo a mosque complex located in the south of Citadel, facing its main entrance is called Khusruwiyah. The mosque as the first Ottoman monument of the city is one of the early works of renowned court architect Mimar Sinan at the same time. It was built under the patronage of the fourth vizier of Sultan Suleiman, Husrev Pasha. The main parts of this complex are a mosque and a courtyard with an ablution fountion in its center. In the south and north of the courtyard, madrasa, lodge, guest house and kitchen take place. The complex is surrounded by a wall around. The mosque has five bay arcaded portico and a cubical prayer hall roofed with a low hemispherical dome. This study focuses on the Khusruwiyah Waqf in Aleppo. Information has been given about the functions and income of the foundations allocated to this complex and its expenditures for variety of jobs in the 16th century.

Anahtar Kelimeler

• Aleppo
• Syria
• Khusruwiya Complex
• waqf

Kaynakça

1. 1. Arşiv Vesikaları
2. 1.1.Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA) 397 ve 454 numaralı Halep Sancağı Tahrir Defterleri
3. BOA, Cevdet Evkaf: 29167
4. BOA, Evkaf Defteri: 11687
5. 1.2.Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü Arşivi (TKA), 556 numaralı Halep Evkaf Defteri
6. 1.3.Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA)
7. VGMA, 583 numaralı vakfiye defteri.
8. VGMA, 2114 numaralı vakfiye tercümeleri defteri.

9. VGMA, Hurufat Defteri 1083, 1085, 1094, 1100, 1139, 1140, 1143.
10. 1.4. Basılı Arşiv Vesikaları
11. Topkapı Sarayı Arşivi, H. 951-952 Tarihli ve E-12321 Numaralı Mühimme Defteri, (Yayına Haz. Halil Sahillioğlu), İstanbul, 2002.
12. 2. Kaynak Esereler
13. BOSTAN, Kitâb-ı Gazavât-ı Sultân Süleyman, Türkçe yazma, Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, no: 3317.
14. GAZZÎ (Kâmil bin Hüseyin bin Muhammed el-Bâlî el-Halebî) (1342/1923), Kitâbu Nehri’z-Zeheb fî Târîhi Haleb, II, Haleb.
15. GAZZÎ (Kâmil bin Hüseyin bin Muhammed el-Bâlî el-Halebî) (1345/1926), Kitâbu Nehri’z-Zeheb fî Târîhi Haleb, III, Haleb.
16. MEHMED SÜREYYA (1996), Sicill-i Osmanî, II, (Yayına Haz. Nuri Akbayar), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
17. MUHAMMED Bin TÛLÛN es-Sâlihî ed-Dimaşkî (1984), İ‘lâmü’l-verâ bimen vulliye nâiben mine’l-etrâk bi-Dimaşki’ş-Şam el-Kübrâ, (tahk. Muhammed Ahmed Duhman), 3. baskı, Dimaşk.
18. Tevârih-i Feth-i Mısır ve Hükkâmuhu, Türkçe yazma, Süleymaniye Kütüphanesi, Esat Efendi, no: 2146.
19. 3. Seyahatnameler
20. EVLİYÂ ÇELEBİ b. DERVİŞ MEHEMMED ZILLÎ (2005), Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi, (Haz. Yücel Dağlı-Seyit Ali Kahraman-Robert Dankoff), 9, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
21. 4. Araştırma ve İncelemeler
22. ACAR, Türkan (2013). “Tabhaneli Camilerin Tipolojisi Üzerine Bir Deneme”, SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 28, s. 303-326.
23. ADALIOĞLU, Hasan Hüseyin (2011). “XVII. Yüzyıl Halep’te Bir Osmanlı Vakfı: Şaban Ağa Külliyesi”, Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23, s. 59-80.
24. AKGÜNDÜZ, Ahmet (1994). “Dede Cöngi”, TDV İslam Ansiklopedisi, 9, İstanbul, s. 76.
25. AKGÜNDÜZ, Ahmet (1992). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri, V, İstanbul.
26. AKGÜNDÜZ, Ahmet (1994). Osmanlı Kanunnâmeleri ve Hukukî Tahlilleri, VII, İstanbul.
27. AKGÜNDÜZ (1998). Ahmet, İslâm Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi, Ankara.
28. BACQUÉ-GRAMMONT, Jean Louis (1980). “Divane Hüsrev Paşa’nın Su-î İstimâllerine Dair Bir Rapor”, Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi (1071-1920). “Birinci Uluslararası Türkiye’nin Sosyal ve Ekonomik Tarihi Kongresi”, Tebliğler, Hacettepe Üniversitesi, Ankara 11-13 Temmuz 1977, ed. Osman Okyar-Halil İnalcık, Ankara, s. 75-93.
29. BARKAN, Ömer Lütfi (1980). “Türk-İslâm Toprak Hukuku Tatbikatının Osmanlı İmparatorluğu’nda Aldığı Şekiller Malikâne-divânî sistemi”, Türkiye’de Toprak Meselesi, Toplu Eserler 1, İstanbul, s. 151-208.
30. BAYRAK (FERİBAŞ), Meral (2010). “Halep’te XVIII. Yüzyıla Ait Bir Vakıf Örneği: Vezir Osman Paşa Külliyesi”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 22, İstanbul, s. 27-84.
31. BAYRAKTAR, Hilmi (2004). XIX. Yüzyılda Halep Eyaleti’nin İktisadî Vaziyeti, Elazığ.
32. BEYAZIT, Yasemin (2013). “Hurufat Defterlerinin Şehir Tarihi Araştırmalarındaki Yeri”, Turkish Studies, 5/1, s. 39-69.
33. BULDUK, Abdulgani Fahri (2007). Diyarbakır Valileri, (Hazırlayanlar: Eyyup Tanrıverdi, Ahmet Taşğın), Ankara.
34. ÇAKAR, Enver (2003). “XVI. Yüzyılda Şam Beylerbeyiliğinin İdarî Taksimatı”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13/1, Elazığ, s. 357-361.
35. ÇAKAR, Enver (2003). XVI. Yüzyılda Haleb Sancağı (1516-1566), Elazığ.
36. ÇAKAR, Enver (2006). 17. Yüzyılda Haleb Eyaleti ve Türkmenleri, Elazığ.
37. ÇAKAR, Enver (2001). “313 Numaralı Timar Ruznâmçe Defteri ve Bu Defterde Haleb Vilâyeti ile İlgili Bazı Tespitler”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11/1, Elazığ, s. 240.
38. ÇAKAR, Enver (2005) ,“16. ve 17. Yüzyıllarda Hama”, Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Dergisi, III/1, Elazığ, s. 19-65.
39. ÇINAR, Hüseyin (2000). 18. Yüzyılın İlk Yarısında Ayıntab Şehri’nin Sosyal ve Ekonomik Durumu, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), İstanbul.
40. ÇINAR, Hüseyin (2013). “Hüsrev Paşa Vakfı’nın Ayntab’daki Vakıf Boyahaneleri”, Vakıflar Dergisi, 40, Ankara, s. 33-53.
41. DAVİD, Jean Claude-Bruno Chauffert-Yvart (1982). Le Wagf d’Ipshir Pasha a Alep (1063/1653), Damascus.
42. DEMİRTAŞ, Hasan (2012). “Vakıf Araştırmalarında Kaynak Olarak Hurufat Defterleri: Kangrı Örneği”, Vakıflar Dergisi, 37, Ankara, s. 47-92.
43. DEVELLİOĞLU, Ferid (1988). Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat, Ankara.
44. ELDEM, Edhem-Daniel Goffman-Bruce Masters (2003). Doğu ile Batı Arasında Osmanlı Kenti Halep, İzmir ve İstanbul, (Çev. Sermet Yalçın), İstanbul.
45. EMECEN, Feridun (1993). “Canbirdi Gazali”, TDV İslam Ansiklopedisi, 7, İstanbul, s. 141-143.
46. ERDOĞAN, Meryem Kaçan (2010). “XVI. Yüzyılda Halep’te Bir Osmanlı Vakfı: Behram Paşa Külliyesi”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 22, İstanbul, s. 1-26.
47. EROĞLU MEMİŞ, Şerife (2013). “Osmanlı Toplumsal Tarihi Kaynaklarından Hurûfat ya da Askeri Rûznamçe Defterleri ve Önemi: Kazâ-i Kudüs-i Şerîf Örneği”, Vakıflar Dergisi, 39, Ankara, s. 115-148.
48. ERTUĞ, Zeynep Tarım (2000). “İmâret”, TDV İslam Ansiklopedisi, 22, İstanbul, s. 219-220.
49. EYİCE, Semavi (1999). “Hüsrev Paşa Türbesi”, TDV İslam Ansiklopedisi, 19, İstanbul, s. 52-53.
50. EYİCE, Semavi (2002). “Mimar Sinan”, Türkler Ansiklopedisi, 12, Ankara, s. 79-85.
51. EYİCE, Semavi (1999). “Hüsreviyye Camii”, TDV İslam Ansiklopedisi, 19, İstanbul, s. 57-58.
52. GAUBE, Heinz-Eugen Wirth (1984). Aleppo, Wiesbaden.
53. GOODWİN, Godfrey (1971). A History of Ottoman Architecture, London.
54. HINZ, Walther (1990). İslâmda Ölçü Sistemleri, (çev. Acar Sevim), İstanbul.
55. İLHAN, M. Mehdi (1991). “The Ottoman Archives and Their Importance For Historical Studies: With Special Reference To Arab Provinces”, Belleten, LV/213 (Ağustos 1991). Ankara.
56. KABACIK, Mehmet (2013). XVI. Yüzyılda Halep’te Gündelik Hayat ve Fiyatlar, Ankara.
57. KAFESÇİOĞLU, Çiğdem (1999). “In The Image of Rûm: Ottoman Architectural Patronage in Sixteenth-Century Aleppo and Damascus”, Muqarnas An Annual on The Visual Culture of Islamic World, XVI, Leiden, s .70-96.
58. KALLEK, Cengiz (2007). “Okka”, TDV İslam Ansiklopedisi, 33, İstanbul, s. 338.
59. KARA, Mustafa (2011). “Tekke”, TDV İslam Ansiklopedisi, 40, İstanbul, s. 369.
60. KURAN, Aptullah (1986). Mimar Sinan, İstanbul.
61. LAMİA Al-JASSER (2002). “Suriye’de Erken Osmanlı Dönemine Ait Yapılarda Süsleme ve Bezemeler”, Türkler Ansiklopedisi, 12, Ankara, 2002, s. 190-199.
62. MARCUS, Abraham (1989). The Middle East on the Eve of Modernity-Aleppo in the Eighteenth Century, New York.
63. MASTERS, Bruce (1997). “Halep-Osmanlı Dönemi”, TDV İslam Ansiklopedisi, 15, İstanbul, s. 244-247.
64. Gülru (2011). The Age of Sinan Architectural Culture in the Ottoman Empire, London.
65. OMAR KALHUSSEİN (2011). Halep Hüsrev Paşa Medresesi, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İlahiyat Anabilim Dalı, İstanbul.
66. ÖZCAN, Abdülkadir (1999). “Hüsrev Paşa, Deli”, TDV İslam Ansiklopedisi, 19, İstanbul, s. 40.
67. ÖZDEĞER, Hüseyin (1988). Onaltıncı Asırda Ayıntâb Livâsı, I, İstanbul.
68. ÖZTÜRK, Nazif (1995). Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi, Ankara.
69. PAMUK, Şevket (2000). Osmanlı İmparatorluğu’nda Paranın Tarihi, 2. Baskı, İstanbul.
70. RAYMOND, André (1980). “Les Grands Waqfs et l’Organisation de l’Espace Urbain A Alep et Au Caire A l’Epoque Ottomane (XVIe-XVIIe Siécles)”, Bulletin d’Etudes Orientales, XXXI, Année 1979, Damas, s. 113-129.
71. RAYMOND, André (1995). Osmanlı Döneminde Arap Kentleri, (çev. Ali Berktay), İstanbul.
72. SAUVAGET, J. (1997). “Haleb”, İslam Ansiklopedisi, V/1, Eskişehir, s. 117-122.
73. SAUVAGET, J. (1941). Alep Essai sur le développement d’une grande ville syrienne des origines au milien du XIXe siécle, Paris.
74. SOBERNHEİM, M. (1927). “Halab”, Encyclopedie de l’Islâm, II, Paris, s. 241-252.
75. TANMAN, M. Baha -Sevgi Parlak (2011). “Tekke”, TDV İslam Ansiklopedisi, 40, İstanbul, s. 375-376.
76. TEKİN, Kemal Hakan (2008). Halep’teki Osmanlı Dönemi Dini Eserleri, (Basılmamış Doktora Tezi), Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı, Kayseri.
77. TEKİN, Kemal Hakan (2013). “Halep’te Gelenekten Yeniliğe Geçiş Sürecinde İmar Faaliyetlerine İmza Atan Yapı Patronları ve Eserleri Üzerine”, Journal of World of Turks/ Zeitschrift für die Welt der Türken, 5/2, s. 241-259.
78. UZUNÇARŞILI, İsmail Hakkı (1995). Osmanlı Tarihi, II, Ankara.
79. VENZKE, Margaret L. (1986). Aleppo’s Mâlikâne-Divânî System”, Journal of the American Oriental Society, 106/3, s. 451-469.
80. WATENPAUGH, Heghnar Zeitlian (2004). Image of an Ottoman City: Imperial Architecture and Urban Experiences in Aleppo in the 16th and 17th Centuries, Leiden.
81. WEHR, Hans (1976). A Dictionary of Modern Written Arabic, (ed. J. Milton Cowan), New York.
82. YÂZICÎ, Talip (1997). “Halep”, TDV İslam Ansiklopedisi, 15, İstanbul, s. 239-244.
83. YEDİYILDIZ, Bahaeddin (1997). “Vakıf”, İslam Ansiklopedisi, XIII, Eskişehir, s. 153-172.
84. YEDİYILDIZ, Bahaeddin (2012). “Vakıf”, TDV İslam Ansiklopedisi, 42, Ankara, s. 479-486.
85. YILMAZÇELİK, İbrahim (2000). “Osmanlı Hakimiyeti Süresince Diyarbakır Eyaleti Valileri”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10/1, Elazığ, s. 233-287.
86. YÜKSEL, Hasan (1998). Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü (1585-1683), Sivas.