Belâgat İlminin Felsefesi ve Mantık İlmiyle İlişkisi

Yıl 2025, Cilt: 13 Sayı: 22, 123 - 140, 15.06.2025

Ali Sevdi

https://doi.org/10.54893/vanid.1621079

Öz

Belâgat ilmi, Arap dili ve edebiyatı ilimleri arasında yer alan ve dilin yer ve zamana uygun olarak nasıl geliştirileceğini inceleyen bir ilimdir. Bu ilim, anlamın doğru bir biçimde aktarılmasını ve etkili, güzel bir dil kullanımıyla ifade edilmesini amaçlar. Aynı zamanda dildeki güzellik ve ifade gücünü artırmak için uygulanan anlatım biçimlerini de kapsar. Belâgat, dilin anlamını derinleştirerek etkili bir biçimde ifade edilmesini sağlayan bir ilim olmanın ötesinde, mantıksal bir yapıya da sahiptir. Belâgat ilmi, meânî, beyân ve bedî' olmak üzere üç ana disiplinden oluşur. Her bir disiplinin temel kavramları, ilkeleri, metodolojisi ve geçerli teorileri kendine özgü bir felsefi anlayış çerçevesinde şekillenmiştir. Bu ilmin felsefesi, sözün duruma veya mekâna uygun olarak şekillendirilmesine; dilin estetik ve işlevsel yönlerinin birbirini tamamlama yöntemlerine ve düşünce ile duyguların daha etkili bir şekilde aktarılmasına dayanır. Belâgat, sistematik bir hale gelmeden önce de bir meleke olarak var olmuştur. Ancak sosyal bilimlerde olduğu gibi belâgat ilmi de yüzyıllar süren bir gelişim ve olgunlaşma süreci geçirmiş, zamanla daha derinlemesine incelenmiş ve sistematik bir yapıya kavuşturulmuştur. Bu süreçte belâgat ilmi, pek çok farklı bilim dalından etkilenmiştir. Arap dili ve Kur’ân-ı Kerim, belâgat ilminin şekillenmesinde önemli bir rol oynamış, onun yapısal özelliklerinden edebî geleneklere kadar geniş bir yelpazede onu etkilemiştir. Müteahhirîn döneminden itibaren, kavramsal, tanımsal ve yöntemsel açıdan mantık ilminden ciddi şekilde etkilenen belâgat ilmi ile mantık arasındaki etkileşim ise, Arap edebiyatının en önemli entelektüel gelişmelerinden biri olmuştur. Mantık, düşüncenin doğruluğunu sağlarken, belâgat da bu düşüncelerin estetik ve etkili bir biçimde sunulmasına yardımcı olmuştur. Her iki disiplinin birbirini etkilemesi, dilin gücünü artırmış ve düşünsel derinliği zenginleştirmiştir. Literatürde, belâgat ilminin felsefesi ve mantık ilmiyle ilişkisine dair sınırlı sayıda çalışma bulunmakta ve mevcut incelemeler genellikle belâgatın tarihselliğine, estetik ve edebî yönlerine odaklanmıştır. Mevzunun akademik anlamda istenilen düzeyde incelenmediği tespit edilmiş ve ilgili mevzu, çalışma konusu olarak irdelenmeye çalışılmıştır. Çalışma, literatür taraması ve analiz desenli yöntemle yazılmaya gayret edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili , Belâgat , Felsefe , Mantık , Etkileşim

The Philosophy Of Rhetoric And Its Relationship With Logic

Öz

The science of rhetoric (al-Balāgha) is a discipline within the fields of Arabic language and literature, which examines how language can be developed in accordance with time and place. This science aims to convey meaning in an accurate way and express it through effective and beautiful language usage. It also encompasses rhetorical techniques applied to enhance the beauty and expressive power of language. Beyond being a science that deepens the meaning of language and ensures its effective expression, rhetoric has also a logical structure. The science of rhetoric consists of three main disciplines: meʿānī beyān badī. Each discipline has its own fundamental concepts, principles, methodologies, and valid theories shaped within a unique philosophical framework. The philosophy of this science is based on shaping speech in accordance with the situation or context; how the aesthetic and functional aspects of language complement each other; and how thoughts and emotions can be conveyed more effectively. Before becoming systematic, rhetoric existed as a skill (melekah), but similar to social sciences, it has undergone a long development and maturation process, and over time it has been examined in more depth and acquired a systematic structure. During this process, rhetoric has been influenced by many different fields of science. The Arabic language and the Qur'an played a significant role in shaping the science of rhetoric, influencing everything from its structural features to literary traditions. Since the Late Period, the interaction between the science of rhetoric, which has been significantly influenced by logic in terms of concepts, definitions, and methods, and logic itself, has become one of the most important intellectual developments in Arabic literature. Logic ensures the correctness of thought, while rhetoric helps present these thoughts in an aesthetic and effective manner. The mutual influence of these two disciplines has enhanced the power of language and enriched its intellectual depth. In the literature, there are only a limited number of studies on the philosophy of rhetoric and its relationship with the science of logic, and the existing studies generally focus on the historical, aesthetic, and literary aspects of rhetoric. It has been determined that the topic has not been examined at the desired academic level, and the related issue has been attempted to be explored as the subject of this study. The study has been written with a literature review and an analysis-based methodology.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language , Rhetoric , Philosophy , Logic , Interaction

Kaynakça

• Ahmed el-Hâşimî. Cevâhirü’l-belâġa. Beyrut: Dâru İhyâi’t-türâsi’l-Arabî, 1998.
• ‘Atîk, Abdulazîz. Fi’l-belâgati’l-Arabî: ‘İlmu’l-bedî‘. Beyrut: Darü-n Nahdatil-Arabiyye, ts.
• ‘Atik, Abdulaziz. İlmu'l-meânî, ve'l-beyân ve'l-bedi'. Beyrut: Dâru’n-Nahdati’l-ʻArabiyye, 1985.
• ‘Îd, Recâ’. Felsefetu’l-Belâga. İskenderiyye: Menşeetu’l-Meaarif, 2. Basım, ts.
• Abbas, Fadl Hasan. el-Belâga fünûnuhâ ve efnânuhâ. Amman: Dâr’ul Furkan, 1989.
• Abdülcebbâr, Kâdî. Tenzîhü’l-Ḳurʾân ʿani’l-meṭâʿin. Beyrut; Dârü’n-Nehdati’l-Hadîse, ts.
• Ahmed Hüseyn, Nasruddîn İbrahîm. “İlmu’l-bedî‘ fî devi’l-Kur’ân’il-Kerîm”. Meceletu’d-Dirâsâti’l-Lugaviyye ve’l-Edebiyye 2 (2013), 119-135.
• Altunya, Hülya. “Mantık ve Dînî İlimler İlişkisinin Tarihsel Gelişimi Üzerine Kısa Bir Tahlil”. Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/30(2013), 57-70.
• Âmidî, Seyfeddin. Ebkârü’l-efkâr. nşr. Ahmed M. el-Mehdî. Kahire: Dâru'l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1423/2002.
• Âmir, Fethî Ahmed. Fikretü’n-naẓm beyne vücûhi’l-iʿcâz fi’l-Ḳurʾân. İskenderiye: y.y. 1991.
• Aristoteles. Fennü’ş-şiʿr. trc. Mettâ b. Yûnus el-Kunnâ. Beyrut: nşr. Abdurrahman Bedevî, 1973.
• Askerî, Ebû Hilâl. Kitâbü’ṣ-Ṣınâʿateyn. nşr. Ali M. el-Bicâvî – M. Ebü’l-Fazl İbrâhim. Kahire: Matba'atu İsâ el-Bâbî, 1371/1952.
• Askerî. Ebû Hilâl. Kitâbü’ṣ-Ṣınâʿateyn. Kahire: Dâru Fikri’l-Arabiyye, 1971.
• Bâhâzık, M. Ömer. Şerḥu risâleti Beyâni iʿcâzi’l-Ḳurʾân li’l-İmâm el-Ḫaṭṭâbî. Dımaşk-Beyrut: 1416/1995.
• Bahçecioğlu, Elif Hatice. “Retoriğin Temel Unsurları Olan Ethos-Pathos-Logos Perspektifinden İkna Sanatının Kullanılışı: Müge Anlı Örneği”. Aksaray İletişim Dergisi 3/1 (2021), 16-42.
• Bâkıllânî, Ebû Bekr. İʿcâzü'l-Ḳurʾân. thk. Seyyid Ahmed Sakar. Kahire: Dâru'l-Me'ârif, 1963.
• Bezre, Ahmed Muhtâr. Fî İʿcâzi’l-Ḳurʾân. Beyrut: y.y. 1408/1988.
• Bilgegil, M. Kaya. Edebiyat Bilgi ve Teorileri: Belâgat. İstanbul: Enderun Kitabevi, 1989.
• Bulut, Ali. Belâğat (Beyân-Meânî –Bedî). İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fak. Vakfı Yayınları, 4. Basım, 2015.
• Bulut, Ali. Belâgat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İFAV Yayınları, 2015.
• Câhiz, Ebû Osmân. el-Beyân ve’t-tebyîn. nşr. Abdusselam Harun. Kahire: Mektebetü'l-Hânecî, 1378/1958.
• Cârim, Ali. - Emin, Mustafâ. el-Belâġatü'l-vâdıḥa. thk. Hüseyin Elmalı. İstanbul: İFAV Yay. 2015.
• Cevherî, İsmâil b. Hammâd. eṣ-Ṣıḥâḥ: Tâcü’l-luġa ve ṣıḥâḥu’l-ʿArabiyye. thk. Ahmed Abdulğafur ‘Atar. Beyrut: Dârü'l-İlm li'l-Melayîn, 1987.
• Corcî Zeydân, İbn Habîb. Târîḫu âdâbi’l-luġati’l-ʿArabiyye. Kahire: Dâru’l-Hilâl, ts.
• Cürcânî, Abdülkâhir. Delâʾilü’l-iʿcâz. nşr. M. Muhammed Şakir. Kahire: Mektebetü'l-Hânci. 1984.
• Cürcânî, Seyyid Şerîf. et-Taʿrîfât. Beyrut: y.y. 1988.
• Çetin, Nihat M. Eski Arap Şiiri. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1973.
• Demirayak, Kenan. –Bakırcı, Selami. Arap Dili Grameri Tarihi (Başlangıçtan Günümüze). Erzurum: Atatürk Üni. Fen Edebiyat Fakültesi Yayınları, 2001.
• Durmuş, İsmail. “Meânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 28/204-208. Ankara: TDV Yayınları, 2003.
• Ebû Tayyib el-Luğavî. Merâtibü’n-naḥviyyîn. nşr. Ebu’l-Fadl İbrahim. Kahire: Dâru’l-Maârif, 1984.
• Ekinci, İsmail. “Arap Şiiri Ansiklopedisi Programı (el-Mevsûʻatu’ş-Şiʻriyye)”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 19/2 (Kasım: 2019), 767 – 790.
• Fahreddin er-Râzî, Ebû Abdillâh. Nihâyetü’l-îcâz fî dirâyeti’l-iʿcâz. nşr. Bekrî Şeyh Emîn. Beyrut: Dâru Sâdır, 1985.
• Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-‘ayn. thk. Mehdî el-Mahzûmî - İbrâhîm esSâmerrâî. Beyrut: Daru ve Mektebetu’l-Hilâl, 1988.
• Fîrûzâbâdî, Ebû Tâhir. el-Kâmûsu’l-muhît. thk. Muhammed Naîm el-Arksûsî. Beyrut: Müessesetu’r-Risâle, 2005.
• Hacımüftüoğlu, Nasrullah. "Belağat ilminin Gelişmesine Müessir olan Kaynaklar''. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11(1993), 268-299.
• Hacımüftüoğlu, Nasrullah. "Kelâmcılar ile İslâm Felsefecilerinin Belâgat ve İ’câz İlimlerinin Gelişmesinde Rolleri I”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9(1990), 215-238.
• Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Abdülkâhir el-Cürcânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 1/247-248. İstanbul: TDV Yayınları, 1988.
• Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Bedî‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Beyân”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 6/22-23. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Hacımüftüoğlu, Nasrullah. “Belâğat Ekolleri ve Anadolu Belâğat Çalışmaları”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi- Atatürk Üniversitesi İslâmi İlimler Fakültesi Dergisi 8 (1988), 115-127.
• Hâlidî, Salâh Abdülfettâh. el-Beyân fî iʿcâzi’l-Ḳurʾân. Amman: Dâru Ammâr li'n-Neşri ve't-Tevzî, 1989.
• Hamevî, Yâkūt. Muʿcemu’l-buldân. Beyrut: Dâru Sadr, 1397/1977.
• Hasan Abbâs, Fazl. el-Belâğa el-muftera ‘aleyhâ beyne’l-aṣale ve’t-teb‘iyye. Beyrut: Dârü’n-Nûr, 1989.
• Hâşimî, Ahmed. Cevâhiru’l-Belâğa fi’l-Meânî ve’l-Beyân ve’l-Bedî. İskenderiyye: Dâru İbn Haldun, ts.
• Hımsî, Ahmed Tâhir. Mebâḥis̱ fî ʿilmi’l-meʿânî. Humus: y.y. 1995-1996.
• Hûlî, Emîn. Menâhicü tecdîd fi’n-naḥv ve’l-belâġa ve’t-tefsîr ve’l-edeb. Kahire: Dârü'l Ma'rife, 1961.
• Huseyn, Tâhâ. “Arap Belâgati: el-Câhiz’den ‘Abdu’l-Kâhir’e Kadarki Süreç”. trc. Zafer Kızıklı. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 51/2 (2010), 433-460.
• İbn Kuteybe, Ebû Muhammed. Teʾvîlü müşkili’l-Ḳurʾân. nşr. Seyyid Ahmed Sakr. Kahire: Dârü'l-Kutubi'l-'İlmiyye, 1973.
• İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn. “Bâne”. Lisânü’l-ʿArab. Beyrut: Dâru Sâdır, 1414.
• İbn Sellâm El-Cumahî, Ebû Abdillâh Muhammed. Ṭabaḳātü fuḥûli’ş-şuʿarâʾ. nşr. M. M. Şâkir. Kahire: y.y. 1953.
• Kazvînî, Hatîb. el-Îżâḥ fî ʿulûmi’l-belâġa. nşr. M. Abdülmün‘im Hâfâcî. Kahire: Dârü'l-Kütübi'l-İlmiyye, 1980.
• Kılıç, Hulusi. "Belâgat". Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 5/380-383. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
• Kırkız, Mustafa. Arap Belâgat İlminin Tarihi ve Gelişim Aşamaları. İstanbul: Beyan Yayınları, 2014.
• Matlûb, Ahmed. Muʿcemü’l-muṣṭalaḥâti’l-belâġıyye ve teṭavvürühâ. Beyrut: y.y. 1996.
• Merâgî, Ahmed Mustafa. Târîḫu ʿulûmi’l-belâġa ve’t-taʿrîf bi-ricâlihâ. Kahire: Matbaatu Mustafa el-Bâbi'l-Halebî, 1950.
• Merâşî, Muhammed b. Ebi Bekr. Tertibu’l-‘ulûm. thk. Muhammed b. İsmail es-Seyyid (Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1988.
• Merzûk, Hilmî Ali. Fî Felsefeti’l-belâgati’l-Arabî. Beyrut: y.y. 2002.
• Muhammed Ali, Mâhir Abdulkâdir. el-Mantık ve menâhicu’l-bahs. Lübnan: Dârü'n-Nehdati'l-Arabiyye, 2013.
• Müberred, Ebu’l-Abbâs. el-Kâmil. nşr. M. Ahmed ed-Dâlî. Beyrut: Dârü'l-Kutubi'l-'İlmiyye, 1986.
• Ömer Ferrûh, Ömer Abdirrahmân. Târîḫu’l-edebi’l-ʿArabî. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 1981.
• Ömerî, Ahmed Cemâl. Mefhûmü’l-iʿcâzi’l-Ḳurʾânî ḥatte’l-ḳarni’s-sâdisi’l-hicrî. Kahire: y.y. 1984.
• Râfiî, Mustafa Sâdık. İʿcâzü’l-Ḳurʾân. Kahire: y.y. 1381/1961.
• Râzî, Fahreddin. en-Nübüvvât. nşr. Ahmed Hicâzî es-Sekkâ. Kahire-Beyrut: y.y. 1406/1986.
• Rummânî, Ebü’l-Hasen. en-Nüket fî iʿcâzi’l-Ḳurʾân (S̱elâs̱ü resâʾil fî iʿcâzi’l-Ḳurʾân içinde). nşr. M. Halefullah – M. Zağlûl Sellâm. Kahire: Dârü’l-Maârif, ts.
• Saraç, Yekta. Klasik Edebiyat Bilgisi Belâgat. İstanbul: Bilimevi Yayınları, 2001.
• Sekkâkî, Ebû Ya‘kūb. Miftâḥu’l-ʿulûm. nşr. Naîm Zerzûr. Beyrut: Dâru'l-Kütübi'l-İlmiye, 1403/1983.
• Sevdi, Ali. “Üsâme b. Münkız’ın el-Bedi’ fi Nakdi’ş-Şi’r Adlı Eserinin Edebî Tenkit Literatüründeki Yeri ve Önemi”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/27(2021), 25-47.
• Süyûtî, Celâlüddîn Abdurrahmân. el-İtḳân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl. Kahire: el-Heyetu’l-Mısriyyetu’l-Âmme li’l-Kitâb, 1974.
• Şelekânî, Abdülhamit. el-A‘râbu’r-Ruvât. Trablus: el-Münşeetü’l-‘Amme li’n-neşri ve’t-Tevzî‘i ve’l-İ‘lân, 1982.
• Taşköprizâde, Ahmed Efendi. Miftâḥu’s-saʿâde ve miṣbâḥu’s-siyâde fî mevżûʿâti’l-ʿulûm. Beyrut: Dâru’l-kutubi’l-ilmiyye, 1985.
• Taylan, Necip. Anahtarlarıyla Mantık. İstanbul: Ensar Yayınları, 2010.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn. Muḫtaṣarü’l-meʿânî. İstanbul: Eser Kitapevi, 1960.
• Teftâzânî, Sa‘düddîn. el-Muṭavvel. Çev. Zekeriya Çelik. İstanbul: Litera Yayınları, 1286.
• Tevhîdî, Ebû Hayyân. el-İmtâʿ ve’l-muʾânese. nşr. Ahmed Emîn – Ahmed ez-Zeyn. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayât, ts.
• Tîbî, Şerefuddîn Muhammed. et-Tibyân fî ʿilmi’l-meʿânî ve’l-bedîʿ ve’l-beyân. nşr. Hâdî Atıyye Matar el-Hilâlî. Beyrut: Âlemü'l-Kütüb, 1987.
• Yalar, Mehmet. el-Hatîb el-Kazvînî ve Belâgat İlmindeki Yeri. Bursa: Doktora Tezi, Uludağ Ünviversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1997.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Sarfe”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 36/140-141. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Yurttaş, Tahsin. “Mantık İlminin Belâgata Etkisi”. Mütefekkir Dergisi 9/17(2022), 81-105.
• Zevârî, Ali Ahmed. “Eseru’l-Kur’ân fî neşeti’d-dersi’l-belâgî ve tatavvurihi”. Menhek Dergisi 4/1(2018), 146-147.
• Zeytûn, Ali Mehdî. İʿcâzü’l-Ḳurʾân. Beyrut: y.y. 1992.
• Zürkânî, Muhammed Abdülazîm. Menâhilü’l-ʿirfân fî ʿulûmi’l-Ḳurʾân. Kahire: Matbaatu Îsâ el-Bâbî el-Halebî ve Şürekâuhû, ts.