Mâverdî’nin Düşüncesinde Asabiyet ve Şahitliğe Etkisi

Öz

Bu çalışma, Mâverdî’nin (ö. 450/1058) asabiyet kavramına dair yaklaşımını ve bu kavramın altında yatan duyguların şahitlik üzerindeki etkilerini ele almaktadır. Sarmak, kuşatmak anlamına gelen “asabe” cahiliye döneminde baba tarafından kan bağı bulunan akrabalardan oluşan cemiyet anlamında kullanılarak kan bağına dayalı bir dayanışma anlayışını yansıtmaktaydı. İslam bu tür dayanışma anlayışını yererek hakta ve iyilikte yardımlaşma, zulmü ve münkeri engellemede dayanışmayı övmüştür. Fukahâ asabiyeti bu minvalde ele almış kendisine ilişen hukuki sonuçları fıkıh literatüründe tartışmıştır. Bu bağlamda fukahâ nezdinde konuyu kapsamlı bir şekilde ele aldığı için Mâverdî’nin (ö. 450/1058) yaklaşımı önem arz etmektedir. O, konuyu muhabbet, asabiyete sebep olan sevgi, buğz ve adavet şeklinde dört kategoride ele almaktadır. Mâverdî, bu kısımları da şahitliğe engel olup olmaması açısından kendi içerisinde mubah, müstehab ve mekruh kategorizasyonu ile incelemektedir. Mâverdî, asabiyette yer alan sevgi, buğz ve adaveti kendi tasnifinin önemli sacayakları yaparak konuyu ele almaktadır. Bu sacayakları aynı şekilde ahlak felsefesi, psikoloji ve sosyoloji gibi farklı disiplinlerin de çalışma alanlarına girmektedir. Mâverdî’nin asabiyete ilişkin tasnifi bir şeyin ahlakî, nefsî ve toplumsal etkisine göre nasıl farklı değerlendirildiğini ve hükme bağlandığını açıkça göstermektedir. Bu çalışma Mâverdî’nin bu tasnifinin, İslam hukukunda nesep, mezhep gibi herhangi bir aidiyetin adalet üzerindeki etkisini anlamaya yönelik önemli bir çerçeve sunması; fıkhın ahlakla ilişkisine ve hüküm vermek için bir meseleyi tüm boyutlarıyla ve dakîk bir şekilde ele alma özelliğine dikkat çekmesi açılarından önem arz etmektedir. Mâverdî’nin konuya dair yaklaşımına Şâfi‘î’nin (ö. 204/820) görüşlerinin ilham verdiği söylenebilir. Ancak Mâverdî’nin konuyu ele alma biçiminin daha gelişkin veya analitik olduğunu söylemek gerekir. Çalışmanın kaynakları arasında başta Mâverdî’nin el-Hâvî’l-kebîr adlı eseri olmak üzere dört mezhebe dair klasik fıkıh kaynakları yer almaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İslam Hukuku
• Maverdî
• Fukahâ
• Şahitlik
• Asabiyet.

‘Aṣabiyya and Its Effect on Testimony in al-Māwardī’s Thought

Abstract

The term ʿaṣabiyya derived from a root meaning ‘to surround’ or ‘to encompass’, was used in the pre-Islamic (Jāhiliyya) period to refer to a community composed of kin related through the paternal line, reflecting a solidarity based on blood ties. Islam revised the pre-Islamic concept of ‘aṣabiyya into a framework based on cooperation in righteousness and goodness, as well as solidarity in preventing oppression and evil deeds, thus shifting the focus from blood ties to a religious bond. This also implies that ‘aṣabiyya, in its essence, is not entirely condemned and may have aspects that are acceptable or tolerable. Alongside the acceptable and unacceptable aspects of ʿaṣabiyya, its legal consequences have been discussed in fiqh. In this context, the approach of al-Māwardī (d. 450/1058), who addressed the subject comprehensively in the eyes of jurists, is particularly significant. He categorises ʿaṣabiyya into four types: love, ʿaṣabiyya itself, hatred, and enmity. Each category is analyzed in terms of whether it obstructs the validity of testimony and is further classified as mubāḥ (permissible), mustaḥabb (recommended), or makrūh (disliked). Al-Māwardī examines ʿaṣabiyya by emphasizing its elements of love, bughḍ (hatred), and ‘adāwa (enmity) as the critical pillars of his classification. These pillars also fall within the study areas of disciplines such as moral philosophy, psychology, and sociology. Al-Māwardī’s classification of ʿaṣabiyya clearly demonstrates how something is evaluated and ruled upon differently based on its moral, psychological, and social effects. The study highlights the connection between fiqh and ethics in al-Māwardī's aproach, as well as the meticulous and thorough manner in which an issue is analyzed to derive rulings. As a Shāfiʿī jurist, it can naturally be said that al-Mawardi’s approach to the subject is inspired by al-Shāfiʿī’s (d. 204/820) views. However, it should also be noted that al-Māwardī’s treatment of the subject is more developed and analytical. The sources for this study primarily include al-Māwardī’s study al-Ḥāwī al-kabīr as well as classical jurisprudential sources from the four schools of thought.

Keywords

• Islamic Law
• al-Mawardi
• Fuqahā
• Testimony
• Asabiyyah.

Kaynakça

1. Aḥmad b. Ḥanbal, Abū ʿAbd Allāh Aḥmad b. Muḥammad b. Ḥanbal al-Shaybānī. Al-Musnad. Critical ed. Abū Hājir Muḥammad Saʿīd Basyūnī. Bayrūt: s.n., 1405/1985.
2. Al-Jāḥiẓ, Abū ʿUthmān ʿAmr b. Baḥr b. Maḥbūb. Maḥāsin wa al-azdād. Bayrūt: Dār wa Maktabat al-Hilāl, 1423.
3. Al-Juwaynī, Abū al-Maʿālī Rukn al-Dīn ʿAbd al-Malik b. ʿAbdillāh b. Yūsuf. Nihāyat al-maṭlab fī dirāyat al-madhhab. Critical ed. ʿAbd al-ʿAẓīm al-Dīb. Saudi Arabia: Dār al-Minhāj, 2007.
4. Çağrıcı, Mustafa. “Asabiyet”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 3/453-455. İstanbul: TDV Yayınları, 1991.
5. Demirboğa, Selman. “Cüveynî’nin Mezhep İmamlarına Yönelik Tutumu: el-Burhân fî Usûli’l-Fıkh Adlı Eseri Örneğinde”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 30 (2023).
6. Eşit, Yusuf. “Fukahanın Asabiyete Bakışı.” Middle East 9th International Conference on Contemporary Scientific Studies, March 13–15, 2024 – Bayrūt, Lebanon: Abstract Book. Ed. Samar Zakaria Asso ve Samira Kkadhraoui Ontunç. Ankara: İksad Publications, 2024.
7. Al-Dimyāṭī, Abū Bakr ʿUthmān b. Muḥammad Shaṭā. Iʿānat al- ṭālibīn ʿalā ḥall alfāẓ Fatḥ al-muʿīn. n.p.: Dār al-Fikr, 1997.
8. Al-Fīrūzābādī, Abū al-Ṭāhir Majd al-Dīn Muḥammad b. Yaʿqūb. Al-Qāmūs al-muḥīṭ. Bayrūt: Muʾassasat al-Risāla, 2005.

9. Al-Ḥaraṣī, Muḥammad b. ʿAbd Allāh. Sharḥ Mukhtaṣar Khalīl. Bayrūt: Dār al-Fikr, n.d.
10. Al-Khaṭṭāb, Abū ʿAbd Allāh Shams al-Dīn Muḥammad b. Muḥammad b. ʿAbd al-Raḥmān. Mawāhib al-jalīl fī Sharḥ Mukhtaṣar Khalīl. n.p.: Dār al-Fikr, 1992.
11. Mullā Khusraw. Durar al-ḥukkām fī Sharḥ Ghurar al-aḥkām. 2 vols. n.p.: Dār Iḥyāʾ al-Kutub al-ʿArabiyya, n.d.
12. Ibn ʿĀbidīn, Muḥammad Amīn b. ʿUmar b. ʿAbd al-ʿAzīz al-Ḥusaynī al-Dimashqī. Minḥat al-khāliq. n.p.: Dār al-Kitāb al-Islāmī, 2nd ed., n.d.
13. Ibn ʿĀbidīn, Muḥammad Amīn b. ʿUmar b. ʿAbd al-ʿAzīz al-Ḥusaynī al-Dimashqī. Radd al-muḥtār ʿalā al-Durr al-mukhtār. Bayrūt: Dār al-Fikr, 1992.
14. Ibn Qudāma, Abū Muḥammad Muwaffaq al-Dīn ʿAbdullāh b. Aḥmad b. Muḥammad. Al-Kāfī fī fiqh al-Imām Aḥmad. Bayrūt: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1994.
15. Ibn Qudāma, Abū Muḥammad Muwaffaq al-Dīn ʿAbdullāh b. Aḥmad b. Muḥammad. Al-Mughnī. 10 vols. Cairo: Maktabat al-Qāhira, 1968.
16. Ibn Mufliḥ, Abū ʿAbd Allāh Shams al-Dīn Muḥammad b. Mufliḥ b. Muḥammad al-Maqdisī. Kitāb al-furūʿ. Critical ed. ʿAbdullāh b. ʿAbd al-Muḥsin al-Turkī. 11 vols. n.p.: Muʾassasat al-Risāla, 2003.
17. Ibn Mufliḥ, Abū Isḥāq Burhān al-Dīn Ibrāhīm b. Muḥammad b. ʿAbd Allāh. Al-Nukat wa al-fawāʾid al-saniyya ʿalā mushkil al-Muḥarrar li-Majd al-Dīn Ibn Taymiyya. Riyaḍ: Maktabat al-Maʿārif, 2nd ed., 1984.
18. Ibn Nujaym, Zayn al-Dīn b. Ibrāhīm al-Miṣrī. Al-Baḥr al-Rāʾiq sharḥ Kanz al-Daqāʾiq. n.p.: Dār al-Kutub al-Islāmī, 2nd ed., n.d.
19. Ibn Rushd, Abū al-Walīd Muḥammad b. Aḥmad al-Qurṭubī. Bidāyat al-mujtahid wa nihāyat al-muqtaṣid. 4 vols. Cairo: Dār al-Ḥadīth, 2004.
20. Ibn al-Shiḥnah, Aḥmad b. Muḥammad b. Muḥammad al-Shaqafī Abū al-Walīd Lisān al-Dīn. Lisān al-ḥukkām fī maʿrifat al-aḥkām. Cairo: Al-Bābī al-Ḥalabī, 2nd ed., 1973.
21. Al-ʿImrānī, Abū al-Ḥusayn Yaḥyā b. Abī al-Khayr b. Sālim. Al-Bayān fī madhhab al-Imām al-Shāfiʿī. Critical ed. Qāsim Muḥammad al-Nūrī. 13 vols. Saudi Arabia: Dār al-Minhāj, 2000.
22. Al-Qarāfī, Abū al-ʿAbbās Shihāb al-Dīn Aḥmad b. Idrīs. Al-Dhakhīrah. Critical ed. Muḥammad Bū Khabza. Bayrūt: Dār al-Gharb al-Islāmī, 1994.
23. Al-Kāsānī, ʿAlāʾ al-Dīn Abū Bakr b. Masʿūd. Badāʾiʿ al-ṣanāʾiʿ fī tartīb al-sharāʾiʿ. 7 vols. Bayrūt: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1986.
24. Al-Kayrawānī, Khalaf b. Abī al-Qāsim Muḥammad. Al-Tahdhīb fī ikhtiṣār al-Mudawwanah. Critical ed. Muḥammad al-Amīn. Dubai: Dār al-Buḥūth li al-Dirāsāt al-Islāmiyya, 2002.
25. Al-Kalwadhānī, Abū al-Khaṭṭāb Maḥfūẓ b. Aḥmad. Al-Hidāyah ʿalā madhhab al-Imām Abū ʿAbdullāh Aḥmad b. Muḥammad b. Ḥanbal al-Shaybānī. Critical eds. ʿAbdullāṭīf Ḥumaym al-Fahl, Māhir Yāsīn. Kuwait: Muʾassasat al-Ghirās li al-Nashr wa al-Tawzīʿ, 2004.
26. Küçükbaşçı, Mustafa Sabri. “Mudar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/356-358. Ankara: TDV Yayınları, 2020.
27. Maʿmar b. Rāshid, Abū ʿUrwah Maʿmar b. Rāshid al-Baṣrī al-Ṣanʿānī. Al-Jāmiʿ. Critical ed. Ḥabīb al-Raḥmān al-Aʿẓamī. Bayrūt: Al-Maktabat al-Islāmiyya, 2nd ed., 1403.
28. Al-Māwardī, Abū al-Ḥasan ʿAlī b. Muḥammad al-Baṣrī. Al-Ḥāwī al-kabīr fī al-fiqh ʿalā madhhab al-Imām al-Shāfiʿī. Critical ed. ʿAlī Muḥammad Muʿawwaḍ and ʿĀdil Aḥmad ʿAbd al-Mawjūd. 19 vols. Bayrūt: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1999.
29. Al-Muzanī, Abū Ibrāhīm Ismāʿīl b. Yaḥyā b. Ismāʿīl. Mukhtaṣar al-Muzanī. Bayrūt: Dār al-Maʿrifa, 1990.
30. Al-Nawawī, Abū Zakariyyā Muḥyī al-Dīn Yaḥyā b. Sharīf. Rawḍat al-ṭālibīn wa ʿumdat al-Muttaqīn. Critical ed. Zuhayr al-Shāwīsh. 12 vols. n.p.: Al-Maktab al-Islāmī, 1991.
31. Al-Nawawī, Abū Zakariyyā Yaḥyā b. Sharaf. Al-Majmūʿ sharḥ al-Muhadhdhab. Bayrūt: Dār al-Fikr, n.d.
32. Al-Rāfi‘ī, Abū al-Qāsim ‘Abd al-Karīm b. Muḥammad b. ‘Abd al-Karīm al-Qazwīnī. Al-‘Azīz sharḥ al-Wajīz. Critical eds. ʿAlī Muḥammad Muʿawwaḍ - ʿĀdil Aḥmad ʿAbd al-Mawjūd. Bayrūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyya, 1417/1997.
33. Sahnūn, Abū Saʿīd ʿAbd al-Salām b. Saʿīd b. Ḥabīb al-Tanūkhī. Al-Mudawwanah. n.p.: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1994.
34. Al-Ṣāwī, Abū al-‘Abbās Aḥmad b. Muḥammad al-Khalwatī al-Mālikī. Bulghat al-sālik li-aqrab al-masālik. n.p.: Dār al-Ma‘ārif, n.d.
35. Al-Shāfiʿī, Abū ʿAbdillāh Muḥammad b. Idrīs b. ʿAbbās. Al-Umm. Bayrūt: Dār al-Maʿrifa, 1990.
36. Al-Shīrāzī, Abū Isḥāq Ibrāhīm b. Yūsuf. Al-Muhadhdhab fī fiqh al-Imām al-Shāfiʿī. 3 vols. Bayrūt: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, n.d.
37. Al-Shirbīnī, Shams al-Dīn Muḥammad b. Aḥmad al-Khaṭīb. Mughnī al-muḥtāj ilā maʿrifat maʿānī alfāẓ al-Minhāj. 6 vols. Bayrūt: Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, 1994.
38. Al-Shurunbulālī, Abū al-Iḥlās Ḥasan b. ʿAmmār b. ʿAlī. Marāqī al-falāḥ bi-imdād al-fattāḥ. n.p.: Al-Maktabat al-ʿAṣriyya, 2005.
39. Al-Zabīdī, Muḥammad b. Muḥammad ʿAbd al-Razzāq al-Ḥusaynī. Tāj al-ʿarūs min jawāhir al-qāmūs. n.p.: Dār al-Hidāya, n.d.