Siyer Araştırmaları İçin Yapay Zekâ Etik Belgesi Oluşturma İmkânı

Öz

Bu çalışma, yapay zekâ teknolojilerinin siyer araştırmalarına entegrasyonu sürecinde ortaya çıkan etik sorunları inceleyerek, kapsamlı bir etik belge oluşturulmasının gerekliliğini tartışmaktadır. Dijital beşerî bilimlerin gelişimiyle birlikte Hz. Peygamber’in hayatına dair klasik kaynaklar, çeviri sistemleri, doğal dil işleme (NLP), makine öğrenimi (ML), simülasyon ve görselleştirme teknikleriyle analiz edilebilir hâle gelmiştir. Ancak bu süreçte, Hz. Peygamber’in mânevî konumunun sıradanlaştırılması, risaletin göz ardı edilmesi ve siyerin tarihsel bir anlatıya indirgenmesi gibi ciddi epistemolojik ve ahlâkî riskler ortaya çıkmaktadır. Özellikle transhümanist felsefenin bilgi anlayışına dayanan yapay zekâ sistemlerinin, Hz. Peygamber’in hayatını incelemesi dolayısıyla vahiyle doğrudan bağlantılı bir disiplin olan siyer ile çelişen sonuçlar üretebilme ihtimali vurgulanmaktadır. Bunun yanında, klasik siyer metinlerinin dijitalleştirilmesi sürecinde oluşabilecek veri temsiliyet sorunları, algoritmik önyargı, bağlam dışı çeviri hataları ve mezhepsel yönelimler gibi riskler de detaylı şekilde analiz edilmiştir. Çalışma, bu sorunlara karşı guardrail denetim algoritmaları, RAG tabanlı şeffaflık modelleri ve Ara-TEaR destekli çeviri sistemleri gibi teknik çözümler sunmaktadır. Ayrıca siyer disiplinine özgü ilkelere dayalı, İslamî kaynaklarla uyumlu, bilimsel ve etik denetimi önceleyen bir yapay zekâ etik belgesinin oluşturulması vurgulanmaktadır. Bu belge; Hz. Peygamber’in mânevî konumunun muhafazası, veri temsiliyetinde adalet, çalışma model ve yöntemlerinde şeffaflık, hesap verilebilirlik, tüm süreçlerde insan gözetimi ve denetim, erişilebilirlik ve kapsayıcılık, sistem talimatları ve talimat hiyerarşisi ve yapay zekâ ile üretilmiş bilginin akademik atıf rejiminin oluşturulması gibi ilkeleri içermektedir. Bu belgeyle, hem Hz. Peygamber’in hayatına dair dijital çalışmaların güvenliğinin sağlanması hem de siyer araştırmalarında yapay zekâ kullanımına dair sistematik bir çerçeve sunulması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Siyer
• Yapay Zekâ
• Dijitalleşme
• Etik
• Etik Belgesi

The Possibility of Creating an Artificial Intelligence Ethics Document for Sīrah Research

Öz

This study examines the ethical issues arising from the integration of artificial intelligence (AI) technologies into Sīrah research and discusses the necessity of developing a comprehensive ethical framework in this context. With the advancement of digital humanities, classical sources on the life of the Prophet Muhammad have become analyzable through translation systems, natural language processing (NLP), machine learning (ML), simulation, and visualization techniques. However, this process poses serious epistemological and moral risks, such as the trivialization of the Prophet’s spiritual status, the neglect of his prophetic mission, and the reduction of the Sīrah to a mere historical narrative. In particular, it is emphasized that AI systems grounded in the epistemology of transhumanist philosophy may produce results that conflict with Sīrah, a discipline directly linked to divine revelation. Additionally, the study analyzes in detail the risks associated with digitizing classical Sīrah texts, including data representation issues, algorithmic bias, decontextualized translation errors, and sectarian tendencies. To address these problems, the study proposes technical solutions such as guardrail control algorithms, retrieval-augmented generation (RAG)-based transparency models, and Ara-TEaR-supported translation systems. Furthermore, it argues for the establishment of an AI ethics framework based on principles unique to the Sīrah discipline, in harmony with Islamic sources, prioritizing scientific and ethical oversight, and incorporating values such as preservation of the Prophet’s spiritual status, fairness in data representation, transparency in research models and methods, accountability, continuous human supervision, accessibility and inclusivity, hierarchical system instructions, and an academic citation regime for AI-generated content. The proposed framework aims to ensure the security of digital studies on the Prophet’s life and provide a systematic structure for the ethical use of AI in Sīrah research.

Anahtar Kelimeler

• Sīrah
• Artificial Intelligence
• Digitalization
• Ethic
• Ethics Document

Kaynakça

1. Abdi, A. vd. “A Question Answering System in Hadith Using Linguistic Knowledge”. Computer Speech & Language 60 (2020).
2. Abdurrahman, Mohammed Adnan. “The Future of Hadith Studies in the Digital Age: Opportunities and Challenges”. Journal of Ecohumanism 3/8 (2024), 2792-2800. https://doi.org/10.62754/joe.v3i8.4927
3. Abrar, Ajwad vd. “Religious Bias Landscape in Language and Text-to-Image Models: Analysis, Detection, and Debiasing Strategies”. Preprint submitted to Elsevier.
4. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullâh Ahmed b. Muḥammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Şuayb el-Arnavûṭ, Âdil Murşid vd. b.y.: Muessesetu’r-Risâle, 1421–2001.
5. Alabdullah, Abdullah vd. “Advancing Dialectal Arabic to Modern Standard Arabic Machine Translation”. arXiv preprint. https://arxiv.org/abs/2507.20301
6. Alan, Ahmet Yusuf vd. “Improving LLM Reliability with RAG in Religious Question-Answering: MufassirQAS”. Turkish Journal of Engineering 9/3 (2025), 544-559. https://doi.org/10.31127/tuje.1624773
7. Alraddadi, Rawan Abdullah. “Anti-Islamic Arabic Text Categorization using Text Mining and Sentiment Analysis Techniques”. International Journal of Advanced Computer Science and Applications 12/8 (Ocak 2021), 776-785.
8. Altammami, Shatha Hamad. Artificial Intelligence for Understanding the Hadith. School of Computing, University of Leeds, PhD Thesis, 2023. Alwi, Zulfahmi vd. “Hadith Corresponding Thoughts on the Ethical Interacting Behavior of Young Entrepreneurs in Indonesia”. Journal of Asian Finance, Economics and Business 8/3 (2021), 331-339.

9. Asimov, Isaac. Ben Robot. çev. Ekin Odabaş. İstanbul, Türkiye: İthaki Yayınları, 2016.
10. Ayhan, Mehmet - Kılıç, Zülal. “Yapay Zekâ Modellerinin Hadis Tarihi Sorularına Verdiği Yanıtların Karşılaştırmalı Analizi: ChatGPT ve Gemini Örneği”. Din Bilimleri Akademik Araştırma Dergisi = Journal of Academic Researches in Religious Sciences XXIV/3 (2024), 137-159.
11. Ayyamperumal, Suriya Ganesh - Ge, Limin. “Current state of LLM Risks and AI Guardrails”. arXiv preprint arXiv:2406.12934, 1-9. http://arxiv.org/abs/2406.12934
12. Bicâdî, Vecdân bint Ḫâlid - Muʿayḳil, Sâre bint ʿAbdullâh el-. “Tavẓîfu’z-Zekâʾi’l-İṣṭinâʿî fî Ḫidmeti’l-Ḥadîsi’n-Nebeviyyi’ş-Şerîf: “Ḫilâle Taṭvîri Rūbūti Muḥâdeṯetin Medʿûmin bi’z-Zekâʾi’l-İṣṭinâʿî yaʿtemidu ʿalâ Kâʿideti Beyânâtin Maḥdûdetin bi’stiʿmâli Teḳniyyeti’ş-Şebeketi’l-ʿAṣebiyyeti’l-İṣṭinâʿiyyeti Neural Network”. eẕ-Zekâu’l-ıṣtınâ’ıyyu fi’l-’Ulûmi’ş-Şeri’yyeti ve’l-Kânûniyye: Aʿmâli’l-Muʾtemeri’d-Düvelî’l-Evvel. ed. Mevlâ Abdullah Kâsım. 288-305. el-Memleketü’l-Mağribiyye: Külliyyetü’ş-Şerîʿa Eyıt Mellûl – el-Memleketü’l-Mağribiyye, 2023.
13. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail el-. el-Câmi’u’s-sahîh. haz. Salih b. Abdulaziz, Mevsûatü’l-Hadîs eş-Şerîf içinde. Arabistan: Dâru’s-Selâm, 2000.
14. Caine, Barbara. Biyografi ve Tarih. çev. Mehmet Sözen. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2019.
15. ChatGPT. “Klasik Siyer Kaynaklarında ‘أشرق وجهه’ İfadesinin Mecazî Anlamı ve Çeviri Sorunları”, 2025. Common Crawl Foundation. “Common Crawl”, 2025. https://commoncrawl.org/
16. Cornet, Maxime - Ludec, Clément Le. “Humans are essential for training AI”. Le Monde. https://www.lemonde.fr/en/science/article/2024/06/25/humans-are-essential-for-training-ai_6675713_10.html
17. Council of Europe. “Artificial Intelligence and Human Rights”. 2025. https://www.coe.int/en/web/artificial-intelligence/home
18. Çakır, Furkan. “Yapay Zekâ ve Hadis”. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 32 (Eylül 2023), 109-131. https://doi.org/10.35415/sirnakifd.1240725
19. Çakmak, Ahmet vd. “Din Eğitimi Biliminin Temel Konularında ChatGPT Yapay Zekâ Uygulama Verilerinin Güvenilirliği”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Özel Sayı: Yapay Zekâ ve İlahiyat: Yeni Paradigmalar) (2024), 325-357. https://doi.org/10.33415/daad.1590460
20. Çekrîf, Zehrâ. “İşkâliyyetü’t-Temyîzi’l-Ḫavârizmiyyi fî Anẓimeti’z-Zekâʾi’l-İṣṭinâʿî ve Eʾs̱aruhâ ʿalâ Ḥuḳūḳi’l-İnsân: “el-Ḥaḳḳu fî’l-ʿAmeli ʾUnmûzecen”. ez-Zekâʾü’l-İṣṭinâʿî ve Taṭbîḳâtuhu fî’l-ʿUlûmi’l-İslâmiyye: Teʾlîfün Cemâʿiyyün – Multaḳâ ʿİlmiyyün Dûveliyyün. ed. İbrâhîm Rahmânî. 17-34. el-Vâdî, el-Cezâʾir: Müʾessasetü Sâʾib li’n-naşri ve’t-tevzîʿ, 2024.
21. Çelik, Yusuf. “Answering Divine Love: Human Distinctiveness in the Light of Islam and Artificial Superintelligence”. Sophia 62/4 (2023), 679-696.
22. Dağ, Ahmet. “Hümanizmin Radikalleşmesi Olarak Transhümanizm”. Felsefi Düşün 9 (2017), 59.
23. Dağıtmaç, Murat - Şimşek, İsmihan. “Fenomen Vaizlerden Yapay Zekâlı Vaizlere”. İslam ve Yorum V. ed. Mehmet Ali Yavuz Fikret Karaman Harun Bekiroğlu, Emine Güzel, Yunus Emre Temiz. 3/300-319. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınları, 2021.
24. Dark Visitors. “What Is ClaudeBot? Bot User Agent Insights – Dark Visitors”, 2025. https://darkvisitors.com/agents/claudebot
25. Doğan, İshak. “Transhümanizm: ‘Allah’ın Yarattığını Değiştirme’ veya İnsana Karşı Şeytan 2.0”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 21/1 (2021), 11-36. https://doi.org/10.33420/marife.895568
26. Dong, Yi vd. “Building Guardrails for Large Language Models”. Proceedings of the 41st International Conference on Machine Learning (ICML 2024). 235/1-10. PMLR, 2024. https://arxiv.org/abs/2402.01822
27. Dutta, Dorothy. “Artificial intelligence and service innovation: a systematic quantitative literature review analogy”. Quality & Quantity. https://doi.org/10.1007/s11135-025-02321-5
28. Elmahjub, Ezieddin. “Artificial Intelligence (AI) in Islamic Ethics: Towards Pluralist Ethical Benchmarking for AI”. Philosophy & Technology 36 (2023), 37. https://doi.org/10.1007/s13347-023-00668-x
29. English, Al Jazeera. “The Miraculous Life of Prophet Muhammad - Documentary Trailer”, 2024. https://www.youtube.com/watch?v=zUbiHhn2u9A
30. Fârisî, Feysal b. Muʿtezir b. Ṣâliḥ. “eẓ-Ẓakāʾu’l-İṣṭināʿiyy fī Ḫidmeti’l-Maḫṭūṭāti’l-İslāmiyyeti bi’t-Taʿarrufi ʿalā Ḫuṭūṭi’l-Muʾellifīn”. ez-Zekâʾü’l-İṣṭinâʿî ve Taṭbîḳâtuhu fî’l-ʿUlûmi’l-İslâmiyye: Teʾlîfün Cemâʿiyyün – Multaḳâ ʿİlmiyyün Dûveliyyün. 513-536. el-Vâdî, el-Cezâʾir: Müʾessasetü Sâʾib li’n-naşri ve’t-tevzîʿ, 2024.
31. Firdaus, Muhammad. Artificial Intelligence Ethics Guidelines in Indonesia. Report. Department of Interdisciplinary Graduate Program of Artificial Intelligence on Computer, Electronic, and Mechanical Engineering, Pukyong National University, 2020. Department of Interdisciplinary Graduate Program of Artificial Intelligence on Computer, Electronic, and Mechanical Engineering, Pukyong National University.
32. G20. “G20 AI Principles”, 2019. https://www.mofa.go.jp/files/000486596.pdf
33. Geraci, Robert M. Apocalyptic AI: Visions of Heaven in Robotics, Artificial Intelligence, and Virtual Reality. Oxford: Oxford University Press, 2012. https://global.oup.com/academic/product/apocalyptic-ai-9780199791557
34. Gillespie, Tarleton. “#trendingistrending: When Algorithms Become Culture”. Algorithmic Cultures: Essays on Meaning, Performance and New Technologies. ed. Robert Seyfert - Jonathan Roberge. 52-75. New York: Routledge, 2016.
35. Gömbeyaz, Melek Yılmaz. “Siyer Sahasında Sorulan Sorulara Yapay Zekâ Modellerinden Google Gemini Tarafından Verilen Cevaplara Dair Bir Araştırma”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Özel Sayı: Yapay Zekâ ve İlahiyat: Yeni Paradigmalar) (2024), 411-440.
36. Gül, Ali - Sipahioğlu, Mete. “Yapay Zekânın Din Eğitimindeki Rolü: Fırsatlar, Zorluklar ve Geleceğe Yönelik Çıkarımlar”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Aralık 2024), 293-323.
37. Güven, Hana. “el-Luġatu’l-ʿArabiyyetu ve’z-Zekâʾü’l-Iṣṭinâʿiyy”. Yapay Zekâ Çağında İslam ve Hukuk. ed. Yıldıray Sipahi. 118-129. Burdur: Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, 2022.
38. Harari, Yuval Noah. Homo Deus: Yarının Kısa Bir Tarihi. çev. Pelin N. Taneli. İstanbul: Kolektif Kitap, 2. baskı., 2016. Harvard University. “Harvard University”, 2025. https://www.harvard.edu/
39. Hayes, Jeffrey L. vd. “Can social media listening platforms’ artificial intelligence be trusted? Examining the accuracy of Crimson Hexagon’s (now Brandwatch Consumer Research’s) AI-driven analyses”. Journal of Advertising 50/1 (2021), 81-91. https://doi.org/10.1080/00913367.2020.1809576
40. Hecer, Abdullâh b. Hasen Muḥammed el-. “Tavẓîfu’z-Zekâʾi’l-İṣṭinâʿî fî İstinbâṭi’l-Aḥkâmi ve’l-Fetâvâ min Manẓûrin Maḳâṣıdiyyin ve Teʾṣîlî”. ez-Zekâʾü’l-İṣṭinâʿî ve Taṭbîḳâtuhu fî’l-ʿUlûmi’l-İslâmiyye: Teʾlîfün Cemâʿiyyün – Multaḳâ ʿİlmiyyün Dûveliyyün. ed. İbrâhîm Rahmânî vd. 113-142. el-Vâdî, el-Cezâʾir: Müʾessasetü Sâʾib li’n-naşri ve’t-tevzîʿ, 2024.
41. HuggingFaceFW. “FineWeb: decanting the web for the finest text data at scale”, 2023. https://huggingface.co/spaces/HuggingFaceFW/blogpost-fineweb-v1
42. Institute of Electrical and Electronics Engineers. “Autonomous and Intelligent Systems (AIS)”. 2024. https://standards.ieee.org/initiatives/autonomous-intelligence-systems/
43. Islamic World Educational, Scientific and Cultural Organization (ICESCO). “ICESCO Hosts Exhibition and Museum on Prophet Muhammad’s Life and Islamic Civilization”. 2022. https://www.icesco.org/en/2022/11/08/icesco-hosts-exhibition-and-museum-on-prophet-muhammads-life-and-islamic-civilization/
44. İbn Hişam, Ebû Muhammed Cemaleddin Abdülmelik. es-Sîretü’n-nebeviyye. thk. Taha Abdurrauf Sad. Beyrut: Dâru’l-Ciyl, 1411.
45. Jadoon, Saeed Ul Haq vd. “Islamic Concept of Ethics and Artificial Intelligence: Implications and Possibilities”. The Islamic Culture (Al-Thaqāfah al-Islāmiyyah) 48/1 (2024), 921-940. https://doi.org/10.58352/tis.v48i1.921
46. Jobin, Anna vd. “The Global Landscape of AI Ethics Guidelines”. Nature Machine Intelligence 1 (2019), 389.
47. Kapır, Bahadır. Yapay Zekâ Eksenli Gelişen Algoritmik Toplum ve Medya. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022. https://katalog.marmara.edu.tr/veriler/yordambt/cokluortam/2C/628ab4b279daf.pdf https://hdl.handle.net/11424/280697
48. Kâsım, Mevlâ Abdullah. “eẕ-Zekâu’l-Iṣtınâ’ıyyu fi’l-’Ulûmi’ş-Şeri’yye Muḫâṭıru ve Muḥâẕîr”. eẕ-Zekâu’l-ıṣtınâ’ıyyu fi’l-’Ulûmi’ş-Şeri’yyeti ve’l-Kânûniyye: Aʿmâli’l-Muʾtemeri’d-Düvelî’l-Evvel. ed. Mevlâ Abdurrahman Kâsım. 10-55. el-Memleketü’l-Mağribiyye: Külliyyetü’ş-Şerîʿa Eyıt Mellûl – el-Memleketü’l-Mağribiyye, 2023.
49. Kevles, Daniel J. In The Name of Eugenics, Genetics and The Uses of Human Heredity. USA: University of California Press, 1985.
50. Kevles, Daniel J. In The Name of Eugenics: Genetics and The Uses of Human Heredity. USA: University of California Press, 1985.
51. Kıranşal, Abdulaziz. “Siyer Araştırmalarında Yapay Zekâ Kullanım İmkânı”. Marifetname 12/1 (Haziran 2025), 299-325. https://doi.org/10.47425/marifetname.vi.1656449
52. Kızılgeçit, Muhammed vd. “Yapay Zekâ Sohbet Robotu ChatGPT ile İnanç-İnançsızlık, Doğal Afet ve Ölüm Konuları Üzerine Nitel Bir Araştırma: Din ve Maneviyatın Psikolojik Sağlığa Etkileri”. Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 9/1 (Nisan 2023), 135-169. https://doi.org/10.31463/aicusbed.1275061
53. King Salman Global Academy for the Arabic Language. “Arabic AI (ARAI) Center for Arabic Language Processing”, 2024. https://ksaa.gov.sa/en/-/artificial-intelligence-center-for-arabic-language-processing-1
54. Knibbs, Kate. “Harvard Is Releasing a Massive Free AI Training Dataset Funded by OpenAI and Microsoft”. WIRED. https://www.wired.com/story/harvard-ai-training-dataset-openai-microsoft/
55. Kûfî, Ebü’l-Kâsım Furât b İbrâhim el-. Tefsīru Furāt el-Kūfī. ed. Muhammed el-Kazım. Beyrut: Müessesetü’n-Nuʾmān, 1992.
56. Kurzweil, Ray. “The Law of Accelerating Returns”. Alan Turing: Life and Legacy of a Great Thinker. ed. Christof Teuscher. 381-416. Springer, 2001. https://doi.org/10.1007/978-3-540-44674-1_16
57. Kwet, Michael. “Digital Colonialism: US Empire and the New Imperialism in the Global South”. Race & Class 60/4 (2019), 3-26.
58. Latif, Siddique vd. “Caveat Emptor: The Risks of Using Big Data for Human Development”. arXiv preprint arXiv:1905.00493. http://arxiv.org/abs/1905.00493
59. Li, Zihao vd. “Quantifying Multilingual Performance of Large Language Models Across Languages”. arXiv preprint arXiv:2404.11553. https://arxiv.org/abs/2404.11553
60. Madadizadeh, Farzan - Bahariniya, Sajjad. “The Role of Artificial Intelligence in Understanding and Interpreting the Quran”. Journal of Community Health Research 12/2 (2023), 310-311. https://jhr.ssu.ac.ir/article-1-1049-en.html
61. Maraoui, Hajer vd. “Segmentation Tool for Hadith Corpus to Generate TEI Encoding”. International Conference on Advanced Intelligent Systems and Informatics. 252-260. Cham: Springer, 2018.
62. Mariska, Vivi. “Al-Qur’an dan Kecerdasan Buatan”. EDU CERIA 2/2 (Aralık 2024), 219-242.
63. Maruf, Ebadullah Hil. “Exploring Islamic Ethics in AI: Developing a Diverse Approach to Setting Ethical Standards”. National Seminar on Ethical Considerations in AI from an Islamic Perspective. Assam, India: Darul Huda Islamic University, Assam Off Campus, Department of Fiqh, 2024.
64. Meclisī, Muḥammed Bāqir el-. Biḥāru’l-Envār. Beyrut: Muʾessesetu’l-Vefā, 1983.
65. Microsoft Bing Webmaster Tools. “Which Crawlers Does Bing Use?”, 2025. https://www.bing.com/webmasters/help/which-crawlers-does-bing-use-8c184ec0
66. Ministry of Communications and Information Technology (MCIT). “Egypt National Artificial Intelligence Portal”. Ministry of Communications and Information Technology (MCIT). 2025. Erişim 10 Mart 2025. https://ai.gov.eg
67. Ministry of Transport and Communications, Qatar. National Artificial Intelligence Strategy for Qatar. Qatar Ministry of Transport and Communications, 2019. https://www.motc.gov.qa/en/ictstrategy
68. Mohamed, Hala Mohamed Imam. “Legal Challenges in the Use of Artificial Intelligence Techniques in Editing and Refereeing Scientific Research”. Al-haq Journal for Sharia and Legal Sciences 11/4 (Aralık 2024), 86-109. https://www.al-haqjournal.ly/index.php/alhaq/index
69. Mutaqqin vd. Implementasi Artificial Intelligence (AI) dalam Kehidupan. ed. Janner Simarmata. Indonesia: Yayasan Kita Menulis, 1. Basım, 2023.
70. Muṭṭalibī, Muḥammad ibn Isḥāq ibn Yasār al-. es-Sîre (Kitâbu’s-Siyer ve’l-Meğâzî). ed. Suhayl Zakkār. Beyrūt: Dâru’l-Fikr, 1978.
71. Müslim, Ebu’l-Hüseyin el-Kuşeyri en-Nisâbûrî Müslim b. el-Haccâc. el-Câmiu’s-sahîh. haz. Salih b. Abdulaziz, Arabistan: Dâru’s-Selâm, 2000.
72. Nassâr, Mus’ab Turkî İbrâh’im. “el-Mesʾûliyyetü’l-Cinâʾiyyetü’n-Nâcimetu ʿan Aḫṭâʾi Teḳniyyâti’z-Zekâʾi’l-İṣṭinâʿî”. eẕ-Zekâu’l-ıṣtınâ’ıyyu fi’l-’Ulûmi’ş-Şeri’yyeti ve’l-Kânûniyye: Aʿmâli’l-Muʾtemeri’d-Düvelî’l-Evvel. 220-233. el-Memleketü’l-Mağribiyye: Külliyyetü’ş-Şerîʿa Eyıt Mellûl – el-Memleketü’l-Mağribiyye, 2023.
73. National Data Management Office (NDMO). “AI Ethics Principles”. 2022. https://istitlaa.ncc.gov.sa/en/transportation/ndmo/aiethicsprinciples/Documents/AI%20Ethics%20Principles.pdf
74. Nyholm, Sven. “The Ethics of Crashes with Self-Driving Cars: A Roadmap, I”. Philosophy Compass 13 (2018), 2-10.
75. OECD. Recommendation of the Council on Artificial Intelligence. OECD, 22 Mayıs 2019. https://legalinstruments.oecd.org/en/instruments/OECD-LEGAL-0449
76. OpenAI. “GPTBot – OpenAI’s Web Crawler”, 2025. https://platform.openai.com/docs/gptbot
77. Öter, Gizem - Hançer, Emrah. “İslami Kaynakların Metin Madenciliği Yöntemleriyle İncelenmesi”. Yapay Zekâ, Transhümanizm, Posthümanizm ve Din Uluslararası Sempozyum Bildiri Özet ve Tam Metin Kitabı. ed. Yıldıray Sipahi. 227-236. Burdur: Burdur Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi, 2022.
78. Patel, Shabaz vd. “Building Domain-Specific LLMs Faithful To The Islamic Worldview: Mirage or Technical Possibility?” 37th Conference on Neural Information Processing Systems (NeurIPS 2023). https://github.com/shabazpatel/domain-specific-llm
79. Ramadânî, Muhammed. “Tavẓîfu Taṭbîḳâti’z-Zekâʾi’ṣ-Ṣınâʿî fî Meydâni ʿİlmu ʿİlali’l-Ḥadîs̱” ve Suʾâli’l-Ehliyyeti”. ez-Zekâʾü’l-İṣṭinâʿî ve Taṭbîḳâtuhu fî’l-ʿUlûmi’l-İslâmiyye: Teʾlîfün Cemâʿiyyün – Multaḳâ ʿİlmiyyün Dûveliyyün. ed. İbrâhîm Rahmânî vd. 195-216. el-Vâdî, el-Cezâʾir: Müʾessasetü Sâʾib li’n-naşri ve’t-tevzîʿ, 2024.
80. Ramli, Muhammad Sukri Bin. “Exploring the Potential of Blockchain Technology for AI Accountability: An Islamic Ethical Framework Perspective”. Asia School of Business Conference. 1-13. Kuala Lumpur, Malaysia, 2024.
81. Raquib, Amana vd. “Islamic Virtue-Based Ethics for Artificial Intelligence”. Discover Artificial Intelligence 2/11 (2022).
82. Sakinah, Nur - Balqish, Aisyah. “Penerapan Etika Islam Dalam Ilmu Di Bidang Teknologi Pengaruhnya Terhadap Hasil Belajar Bagi Mahasiswa FKIP UMSU”. Educate: Jurnal Ilmu Pendidikan dan Pengajaran 2/1 (2023), 49-64.
83. Saloot, Mohammad Arshi vd. “Hadith data mining and classification: a comparative analysis”. Artificial Intelligence Review 46 (2016), 113-128. https://doi.org/10.1007/s10462-016-9458-x
84. Sassi, Firas B. “Tavzīfu’z-Zekāi’l-Iṣṭināʿī fī Hidmati Macāli’l-Ḥadīs veʿUlūmihi”. ez-Zekâʾü’l-İṣṭinâʿî ve Taṭbîḳâtuhu fî’l-ʿUlûmi’l-İslâmiyye: Teʾlîfün Cemâʿiyyün – Multaḳâ ʿİlmiyyün Dûveliyyün. ed. İbrâhîm Rahmânî vd. 143-164. el-Vâdî, el-Cezâʾir: Müʾessasetü Sâʾib li’n-naşri ve’t-tevzîʿ, 2024.
85. Shahrāshūb, Muḥammad b ʿAlī b. Manāqib ʿAlī b. Abī Ṭālib. Necef, 1956.
86. Suryadilaga, Muhammad Alfatih vd. “Digitalisasi Hadis ala Pusat Kajian Hadis (PKH): Distribusi, Ciri, dan Kontribusi dalam Kajian Hadis Indonesia”. Mashdar: Jurnal Studi Al-Qur’an dan Hadis 3/2 (2022), 105-128.
87. Taberi, Ebû Caʿfer Muḥammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmilî -et. Târîḫu’r-Rusul ve’l-Mulûk. Beyrut: Dâru’t-Turâŝ, 1387.
88. T.C. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi. “T.C. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi Resmi Web Sitesi”. T.C. Cumhurbaşkanlığı Dijital Dönüşüm Ofisi. 2025. Erişim 10 Mart 2025. https://cbddo.gov.tr/
89. T.C. Ticaret Bakanlığı. “Çin Üretken Yapay Zekâya Yönelik Geçici Kurallar Yayınladı”. 2023. https://ticaret.gov.tr/blog/sektor-haberleri/cin-uretken-yapay-zekâya-yonelik-gecici-kurallar-yayinladi
90. Time Machine Organisation. “About Us”, 2025. https://www.timemachine.eu/about-us/
91. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre es-Sülemî. el-Câmiu’s-sahîh. haz. Salih b. Abdulaziz, Mevsûatü’l-Hadîs eş-Şerîf içinde. Arabistan: Dâru’s-Selâm, 2000.
92. Tirosh-Samuelson, Hava. “Transhumanism as a Secularist Faith”. Zygon 47/4 (2012), 710-734. https://doi.org/10.1111/j.1467-9744.2012.01289.x
93. Tombul, Sema. “Veri Madenciliği Tekniklerinin ve Algoritmik Araştırmaların Hadis İlmine Uygulanabilirliği”. Eskiyeni 44 (Eylül 2021), 461-474. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.960636
94. Tsuria, Ruth - Tsuria, Yossi. “Artificial Intelligence’s Understanding of Religion: Investigating the Moralistic Approaches Presented by Generative Artificial Intelligence Tools”. Religions 15/3 (2024), 375. https://doi.org/10.3390/rel15030375
95. UAE Artificial Intelligence Office. “AI Ethics Principles & Guidelines”. 2022. https://ai.gov.ae/wp-content/uploads/2023/03/MOCAI-AI-Ethics-EN-1.pdf
96. Ulvî, Muâz. “El-Hisbetu ala’l-Fetva’l-Muvellede bi-Tekniyyâti’z-Zekâi’l-İstıtnâî”. eẕ-Zekâu’l-ıṣtınâ’ıyyu fi’l-’ulûmi’ş-şeri’yyeti ve’l-Kânûniyye: Aʿmâli’l-Muʾtemeri’d-Düvelî’l-Evvel. ed. Mevlâ Abdullah Kâsım. 84-97. Külliyyetü’ş-Şerîʿa Eyıt Mellûl – el-Memleketü’l-Mağribiyye, 2023.
97. Ulvî, Muâz. “el-Ḥisbetu ʿalā’l-Fetvā’l-Mawlüde bi-Taqnigiyyāti’z-Zakā’i’l-Iṣṭināʿiyy”. eẕ-Zekâu’l-ıṣtınâ’ıyyu fi’l-’Ulûmi’ş-Şeri’yyeti ve’l-Kânûniyye: Aʿmâli’l-Muʾtemeri’d-Düvelî’l-Evvel. ed. Mevlâ Abdullah Kâsım. 84-97. el-Memleketü’l-Mağribiyye: Külliyyetü’ş-Şerîʿa Eyıt Mellûl – el-Memleketü’l-Mağribiyye, 2023.
98. Umair, Muhammad Basit. “Artificial Intelligence and the Study of Seerah: Computational Analysis, Educational Innovation, and Ethical Frameworks”. Al-Marsoos Journal of Religious Studies 3/1 (2025), 50-66. https://al-marsoos.com/index.php/AMRJ/article/view/67
99. UNESCO. Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence. United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO), Kasım 2021. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000380455
100. Ural, M. N. “Antik Yunan’da ‘Teknik’; Teknoloji Felsefesi Tarihine Genel Bir Bakış”. Mavi Atlas 4 (2005), 136-144.
101. Ünal, Sevim. “İbadetlerle İlgili Fetvalar ve Yapay Zekâ Uygulamaları: Karşılaştırmalı Bir Analiz”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/3 (Aralık 2024), 161-192. https://doi.org/10.33415/daad.1580752
102. Wallace, Eric vd. “The Instruction Hierarchy: Training LLMs to Prioritize Privileged Instructions”. arXiv preprint arXiv:2404.13208. https://arxiv.org/abs/2404.13208
103. World Economic Forum. “AI Governance: A Holistic Approach to Implement Ethics into AI”. 2022. https://www.weforum.org/publications/ai-governance-a-holistic-approach-to-implement-ethics-into-ai/
104. Yassin, Soumeya Mahamat - Khan, Mohammad Zubair. “SeerahBot: An Arabic Chatbot About Prophet’s Biography”. International Journal of Innovative Research in Computer Science & Technology 9/2 (Mayıs 2021), 89-97. https://doi.org/10.21276/ijircst.2021.9.2.13
105. Yeşilyurt, Büşra - Yeşilyurt, Muhammet. “Dini Transhümanizmin Bir Örneği Olarak Terasem Trans-Dini”. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 15/Aralık (2022), 555-574.
106. Youvan, Douglas C. “Digital Prophets and Ancient Oracles: Navigating the Future with AI and Spirituality”. Preprint on ResearchGate. https://doi.org/10.13140/RG.2.2.28779.92967
107. Youvan, Douglas C. “Digital Prophets and Ancient Oracles: Navigating the Future with AI and Spirituality”, Ağustos 2023. https://www.researchgate.net/publication/373292626
108. Yulû, Muhammed el-. “Tavẓīfu’z-Zakā’i’l-Iṣṭināʿiyy fī’l-Fetvā: et-Tacārub ve’l-Maḥāḏīr”. eẕ-Zekâu’l-ıṣtınâ’ıyyu fi’l-’Ulûmi’ş-Şeri’yyeti ve’l-Kânûniyye: Aʿmâli’l-Muʾtemeri’d-Düvelî’l-Evvel. ed. Mevlâ Abdullah Kâsım. 98-113. el-Memleketü’l-Mağribiyye: Külliyyetü’ş-Şerîʿa Eyıt Mellûl – el-Memleketü’l-Mağribiyye, 2023.
109. Zhang, Jing vd. “Cognitive bias in generative AI influences religious education”. Scientific Reports 15/15720 (2025), 1-. https://doi.org/10.1038/s41598-025-99121-6
110. Zuhri, M. Tajudin vd. “The Ethics of Artificial Intelligence (AI) Utilization in Qur’anic Studies: An Islamic Philosophical Perspective”. AJIQS: Al-Aqidah: Jurnal Ilmu Qur’an dan Studi Islam 6/2 (Aralık 2024), 1-17.
111. “Hadis Veritabanı”, 2020. https://www.hadisveritabani.info/
112. “The Digital Sira Project”. Erişim 09 Temmuz 2025. https://vrr-kitab.azurewebsites.net/digital-sirah-project