Maslahattan Mevzuata: Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi’nin Makâsıdu’ş-Şerîa Perspektifinden Değerlendirilmesi

Öz

Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi, genel kanunlaştırma faaliyetlerinin önemli bir parçasını teşkil etmekte olup aile hukukuna dair konuların sistematik şekilde düzenlenmesini hedefleyen müstakil bir çalışmadır. Osmanlı Devleti’nde kısa bir süre yürürlükte kalmış olmasına rağmen geniş yankılar uyandırmış gerek Osmanlı hukuk pratiği gerek sonraki dönemden günümüze uzanan süre içerisinde farklı devletlerin kanunlarında dahi etkili olmuştur. Kararname bu yönüyle tarihsel bir metin olmanın ötesindedir. Kararname, klasik fıkhî birikimden istifade etmiş olmanın yanında yürürlüğe girdiği dönemin hukukî ihtiyaçlarına cevap verme çabasını da açıkça ortaya koymaktadır. İslâm hukukunda makâsıdu’ş-şerîa, her dönemde karşılaşılan meselelerin değerlendirilmesinde temel bir başvuru noktası olmuştur. Şâri‘in maksatları yalnızca usûl alanında teorik ilkeler olarak değerlendirilmemiş hukukun pratik alanında furû meselelere dair hüküm verilirken de belirleyici rol oynamıştır. Bu bağlamda zarûriyyât olarak bilinen din, can, akıl, nesil ve malın korunması esasları, aile hukukuna ilişkin düzenlemelerde doğrudan ve dolaylı biçimlerde karşılık bulmaktadır. Evliliğin meşru zemine oturtulması neslin korunmasına hizmet ederken, mehir ve nafaka ile ilgili düzenlemeler aynı zamanda malın korunmasını sağlamaktadır. Bu düzenlemeler, bireylerin fiziksel ve psikolojik güvenliğini temin etmek suretiyle canın korunmasına da hizmet etmektedir. Zinânın yasaklanması hem neslin hem dinin korunmasıyla ilişkilendirilen çok boyutlu bir düzenlemedir. Nikâhla oluşan akrabalık bağı ve talâk ile ilgili hükümler de yine aile düzeninin devamını sağlamaya yönelik olarak makâsıdî çerçevede değerlendirilebilmektedir. Kararname aile hukukuna dair birçok meselede bu makâsıdî yaklaşımı yansıtan hükümler içermektedir. Kararname’de nikâhın kuruluşu, talâkın gerçekleşmesi ve bunlara bağlı ihtilâfların çözümünde Şâri‘in maksatlarını dikkate alan tercihlerde bulunulduğu görülmektedir. Çalışmada, Kararname’deki bu düzenlemelerin makâsıdu’ş-şerîa ile irtibatı incelenmiş; özellikle zararın izalesi, neslin ve ailenin korunması, can ve aklın muhafazası gibi temel maksatların hükümlere nasıl yön verdiği ortaya konulmuştur. Sonuç olarak Kararname’nin, klasik fıkhî mirası sürdürmekle birlikte tercih edilen görüşlerin ardında çoğu zaman maslahatı dikkate alan, zararları bertaraf etmeyi amaçlayan ve aile birliğini korumayı önceleyen makâsıdî bir yaklaşımın bulunduğu tespit edilmiştir. Bu tespit, Osmanlı kanunlaştırma tecrübesinde makâsıdu’ş-şerîanın aile hukukunda belirleyici bir çerçeve sunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Hukuku
• Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi
• Makâsıdu’ş-Şerîa
• Nikâh
• Talâk

From Maslahah to Legislation: Evaluating the Ottoman Family Law Regulation from the Perspective of Maqāṣid al-Sharīa

Öz

The Ottoman Family Law Regulation as a significant part of the codification process, includes provisions related to family law. Although it remained in force for only a short period within the Ottoman Empire, it generated wide-ranging effects and has influenced the family law of some contemporary states. In Islamic law, maqāṣid al-sharīʿa has consistently served as a primary point of reference in the evaluation of new legal issues. Maqāṣid al-sharī‘a have been taken into consideration in both uṣūl and furūʿ fields, and the essentials known as the ḍarūriyyāt—the protection of religion, life, intellect, lineage, and property—find clear expression in the regulations pertaining to family law. The legalization of marriage is associated with the protection of lineage; provisions on mahr and maintenance relate to the preservation of property; and the prohibition of adultery serves both the protection of religion and lineage. These regulations also serve to protect life by ensuring the physical and psychological safety of individuals. Likewise, the kinship bond established through marriage and the regulations concerning divorce can be viewed as extensions of maqāṣid. The Ottoman Family Law Regulation reflects this maqāṣid-oriented approach in many areas of family law. In its regulations regarding marriage, divorce, and the resolution of related disputes, the Qanunnāme adopts preferences that align with the aims of the Lawgiver. This study examines the relationship between the Qanunnāme’s provisions and maqāṣid al-sharīʿa, demonstrating how fundamental aims—such as the removal of harm, the protection of lineage and the family institution, and the preservation of life and intellect—shape these rulings. In conclusion, it has been determined that the Qanunnāme, while preserving the classical fiqh tradition, adopts a predominantly maṣlaḥa-oriented approach that seeks to eliminate harm and prioritize the protection of the family unit. This finding indicates that maqāṣid al-sharīʿa provided a defining framework for family law within the Ottoman codification experience.

Anahtar Kelimeler

• Islamic Law
• Ottoman Family Law Regulation
• Maqāṣid al-Sharī‘a
• Marriage
• Divorce

Kaynakça

1. Kur’ān-ı Kerīm.
2. Acar, Halil İbrahim. “Tefrik”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Ekim 2025. https://islâmansiklopedisi.org.tr/tefrik--bosanma.
3. Acar, Halil İbrahim. "Mehir". TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 30 Mart 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/mehir. Ali Haydar Efendi, (Küçük) Hoca Emin Efendizâde. Dürerü’l-hükkâm şerhu Mecelleti’l-Ahkâm. 4 Cilt. Konstantiniyye: Matba‘â-i Ebi’d-Diyâ, 1330.
4. Aral, Vecdi. Hukuk ve Hukuk Bilimi Üzerine. İstanbul: Filiz Kitabevi, 2001.
5. Arslan, Gamze. “Yoksulluk Nafakasının İslâm Hukukunda Makâsıdu’ş-Şerîa Bağlamında Zikredilen Temel Haklar Açısından Değerlendirilmesi”. Güncel Fıkhi Meseleler ve Çözüm Önerileri. 184-202. İstanbul: Hiper Yayın, 2024.
6. Atar, Fahrettin. “Muhâlea”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Ekim 2025. https://islâmansiklopedisi.org.tr/muhalea.
7. Aydemir Ramazan-Sarıtepe Erdoğan. “Hukuk-i Aile Kararnamesi’nde Hanefîler Dışındaki Mezheplerin Görüşlerine Dayanan Maddelerin Değerlendirilmesi”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/1 (Haziran 2020). 29-64.
8. Aydın, Mehmet Âkif. “Hukuk-ı Aile Kararnamesi”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Ekim 2025. https://islâmansiklopedisi.org.tr/hukuk-i-aile-kararnamesi.

9. Aydın, Mehmet Âkif. "Mehir". TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 30 Mart 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/mehir.
10. Aydın, Mehmet Âkif. “İslâm Hukukunun Osmanlı Devleti’nde Kanun Hukukuna Doğru Geçirdiği Evrim”. Türk Hukuku Araştırmaları 1 (Bahar 2006).
11. Aydın, Mehmet Âkif. İslâm ve Osmanlı Araştırmaları. İstanbul: İz Yayıncılık, 1996.
12. Aydın, Mehmet Âkif. Osmanlı Aile Hukuku. İstanbul: Klasik, 2018.
13. Buḫārī, Ebū ‘Abdillāh Muḥammed b. İsmāīl b. İbrāhīm el-Cu‘fī. Saḥīḥu’l-Buḫārī (el-Cāmi‘u’ṣ-Ṣaḥīḥ). Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2009.
14. Ceṣṣāṣ, Ebū Bekr Aḥmed b. ‘Alī er-Rāzī. Aḥkāmu’l-Ḳur’ān. 4 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2007.
15. Ceylan, Hadi Ensar. “el-Kānūnu’l-ʿUsmānī li’l-aḥvāli’ş-şaḫṣiyye (1917) ve ʿalāḳatuhū bi’l-vāḳıʿi’l-ictimāʿī”. el-Mu'temer Beyne’l-Milel: el-Fıḳh ve’l-Ḳānūn ve’l-Vāḳıʿiyyātu’l-İctimāʿiyye. Kum: Merkezu’t-Taḥḳīḳāti’l-İslāmiyye–Meclis-i Şūrā-ı İslāmī: 2017. 147
16. Cin, Halil. İslâm ve Osmanlı Hukukunda Evlenme. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi, 1974.
17. Cin, Halil-Akgündüz, Ahmet. Türk Hukuk Tarihi. 2 Cilt. Konya: Selçuk Üniversitesi, 1995.
18. Cubūrī, Ḥuseyn Ḥalef. ‘Avārıdu’l-ehliyye ‘ınde ‘ulemā-i uṣūli’l-fıḳh. Mekke: Cāmi‘atu Ummi’l-Ḳurā, 1428.
19. Çiğdem, Recep-Bilal, Esma. “Makâsıd Anlayışının Hukûk-ı Âile Kararnâmesi ile Çağdaş Fetvalara Yansıması”. İlâhiyat Bilimlerinde Makâsıd (I). ed. Yunus Kaplan vd. 517-546. İstanbul: Nida Akademi, 2023.
20. Dīb el-Buġā, Muṣṭafā. Es̱eru’l-edilleti’l-muḫtelef fīhā. Dımaşḳ: Dāru’l-İmām el-Buḫārī, ts.
21. Dönmez, İbrahim Kâfi. “Maslahat”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Ekim 2025. https://islâmansiklopedisi.org.tr/maslahat.
22. Ebū Dāvūd, Suleymān b. el-Eş‘ās el-Ezdī el-Sicistānī. Sunen-i Ebī Dāvūd. 7 Cilt. Dımaşḳ: Dāru’l-Risāleti’l-‘Ālemiyye, 2009.
23. Fenārī, Muḥammed b. Ḥamza b. Muḥammed. Fuṣūlu’l-bedāiʿ fī uṣūli’ş-şerāiʿ. 2 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2006.
24. ’Izz b. ‘Abdisselām, Ebū Muḥammed ‘Abdulazīz b. ‘Abdisselām b. Ebi’l-Ḳāsım es-Sulemī ed-Dımaşḳī. Ḳavā‘idu’l-aḥkām fī meṣāliḥi’l-enām. 2 Cilt. Beyrūt: Muessesetu’r-Reyyān, 1990.
25. İbn Ḳudāme, Ebū Muḥammed ‘Abdullāh b. Aḥmed b. Muḥammed el-Maḳdisī. el-Muġnī. thk. ‘Abdullāh b. ’Abdilmuhsin et-Turkī - ‘Abdulfettāḥ Muḥammed el-Halū. 10 Cilt. Riyāḍ: Dāru ‘Ālemi’l-Kutub, 1997.
26. İbn Māce, Ebū ‘Abdillāh Muḥammed b. Yezīd el-Kazvīnī. Sunen-i İbn Māce. 2 Cilt. Dāru İhyāi’l-Kutubi’l-‘Arabiyye, ts.
27. İbn Nüceym, Zeynuddīn b. İbrāhīm. el-Baḥru’r-rāik şerḥu Kenzi’d-deḳāʾiḳ. 9 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1997.
28. İbn Rüşd, Ebu’l-Velīd Muḥammed b. Aḥmed. Bidāyetu’l-muctehid ve nihāyetu’l-muḳtaṣıd. Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2004.
29. İbnu’l-‘Arabī, Ebū Bekr Muḥammed b. ‘Abdillāh el-Me‘āfirī. Aḥkāmu’l-Ḳur’ān. ed. ‘Alī Muḥammed el-Bicāvī. 4 Cilt. Mıṣır: Matba‘atu ‘Īsā el-Bābī el-Ḥalebī, ts.
30. İbnu’l-Hūce, Muḥammed Habīb. Muhammed Tāhir b. Āşûr ve kitābuhu Maḳāsıdu’ş-şerīati’l-İslāmiyye: Beyne ilmeyyi uṣūli’l fıḳh ve’l-maḳāsıd. 4 Cilt. Katar: Vizāratu’l-Evḳāf ve’ş-Şuūni’l-İslāmiyye, 2004.
31. İbnu’l-Ḳayyim, Ebū ‘Abdillāh Muḥammed b. Ebī Bekr b. Eyyūb el-Cevziyye. İ‘lāmu’l-Muvaḳḳi‘īn ‘an Rabbi’l-‘ālemīn. thk. Ṭāha ‘Abdurra‘ūf Sa‘d. 4 Cilt. Kāhira: Mektebetu’l-Kulliyyāti’l-Ezheriyye, 1968.
32. Kamali, Mohammad Hashim. “Freedom of Expression in Islam”. Islamic Text Society. 1997. Erişim 27 Ekim 2025. https://karamah.org/wp-content/uploads/2020/04/%E2%80%9CFreedom-of-Expression-in-Islam%E2%80%9D-by-Mohammad-Hashim-Kamali.pdf.
33. Kaşıkçı, Osman. İslâm ve Osmanlı Hukukunda Mecelle. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1997.
34. Ḳurṭubī, Ebū ‘Abdillāh Muḥammed b. Aḥmed b. Ebī Bekr. el-Cāmi‘ li Aḥkāmi’l-Ḳur’ān. Dımaşḳ: Dāru’l-Ḳalem, 1966. Maşalı, Münteha. Makâsıdi Düşünce Ekseninde Kadın ve Aile. Ankara: İlahiyat, 2023.
35. Māverdī, Ebu’l-Ḥasen ‘Alī b. Muḥammed b. Ḥabīb el-Baṣrī eş-Şāfi‘ī. el-Ḥāvi’l-Kebīr fī Fıḳhi Meẕhebi İmāmi’ş-Şāfi‘ī (ve huve Şerḥu Muḫtaṣari’l-Muzenī). Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, ts.
36. Mavṣilī, ‘Abdullāh b. Maḥmūd. el-İḫtiyār li Ta‘lîli’l-Muḫtār. 5 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Erkām, ts.
37. Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye. Yayına haz. Ali Himmet Berki. Ankara: Güzel İstanbul Matbaası, 1959.
38. Merdāvī, Ebu’l-Ḥasen ‘Alāuddīn ‘Alī b. Suleymān el-. et-Taḥbīr şerḥu’t-Taḥrīr fī uṣūli’l-fıḳhi’l-Ḥanbelī. thk. ‘Abdurraḥmān b. ‘Abdillāh el-Cibrīn vd. 8 Cilt. Riyāḍ: Mektebetu’r-Rüşd, 2000.
39. Merġinānī, Burhānuddīn Ebu’l-Ḥasen ‘Alī b. Ebī Bekr el-Ferġān. el-Hidāye şerḥu Bidāyeti’l-mubtedī. 4 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Erkam, ts.
40. Müslim, Ebu’l-Ḥuseyn Müslim b. el-Ḥaccāc el-Kuşeyrī. Saḥīḥu Müslim (el-Cāmi‘u’ṣ-Ṣaḥīḥ). Beyrūt: Dāru’l-Kutubi’l-‘İlmiyye, 2008.
41. Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi. Yayına haz. Orhan Çeker. Konya: Mehir Vakfı Yayınları, 2017.
42. Pekcan, Ali. İslâm Hukukunda Gâye Problemi. İstanbul: Ek Kitap, 2012.
43. Pekcan, Ali. Makâsıd Teorisine Giriş. İstanbul: Hikmetevi, 2013.
44. Seraḫsī, Ebū Bekr Aḥmed b. Ebī Ṣehl . Kitābu’l-Mebsūṭ. 30 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Ma‘rife, 1989.
45. Şāṭibī, Ebū İshāk İbrāhīm b. Mūsā b. Muḥammed el-Laḥmī. el-Muvāfaḳāt fī uṣūli’ş-şerīʿa. 4 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Maʿrifa, 1975.
46. Şīrāzī, Ebū İsḥāḳ. el-Muheẕẕeb fī fıḳhi’l-İmām eş-Şāfi’ī. thk. Muḥammed ez-Zuḥaylī. 6 Cilt. Beyrūt: Dāru’l-Ḳutubi’l-’İlmiyye, 1995.
47. Şirbīnī, Muḥammed b. Aḥmed el-Ḫaṭīb. Muġni’l-Muḥtāc ilā maʿrifeti meʿānī elfāẓi’l-Minhāc. 8 Cilt. Dımaşḳ: Dāru’l-Feyḥā, 2021.
48. Taḥmaz, ‘Abdulḥamīd Maḥmūd. el-Fıḳhu’l-Ḥanefī fī sevbihi’l-cedīd. 5 Cilt. Dımaşḳ: Dāru’l-Ḳalem, 2018.
49. Temel, Ahmet. “İslâm Aile Hukukundaki Arabulucu-Hakemlik Uygulamasının Türkiye’de Aile Arabuluculuğuna Muhtemel Katkıları”. Dâru’l-Funun İlahiyat 30/2 (Aralık 2019).
50. Tepe, Süleyman. “İslâm Hukuku Yasama Faaliyeti Bağlamında Hukuk-ı Aile Kararnamesi’nin Değerlendirilmesi”. Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 4/1 (Haziran 2022).
51. Ünal, Mehmet. “Medenî Kanunun Kabulünden Önce Türk Aile Hukukuna İlişkin Düzenlemeler ve Özellikle 1917 Tarihli Hukuk-i Aile Kararnamesi” Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 34/1 (Mayıs 1977). 195-231.
52. Ünalan, Abdulkerim. “İslâm Hukukunda Gaibin/Mefkûdun Evlilik ve Miras Durumu (Mukayeseli Olarak)”. Dicle Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/1 (2001).
53. Yaman, Ahmet. “İslâm Hukuk İlmi Açısından Makâsıd İctihadının ya da Gâî/Teleolojik Yorum Yönteminin İlkeleri Üzerine”. Makâsıd ve İctihâd. haz. Ahmet Yaman. İstanbul: Rağbet, 2010.
54. Yaman, Ahmet. “Zimmî”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Ekim 2025. https://islâmansiklopedisi.org.tr/zimmi#2-fikih.
55. Yaran, Rahmi. “Düğün”. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim 27 Ekim 2025. https://islâmansiklopedisi.org.tr/dugun#1.
56. Yazıcı, Abdurrahman. “Osmanlı Hukuk-ı Aile Kararnamesi’nde Hıristiyan ve Yahudilere Tanınan Haklar”. İnsan Hakları ve Din Sempozyumu. ed. Tevhit Ayengin. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, 2010.
57. Yenidoğan, Adem. “İslâm Hukukunda Akıl Hastalarının Evliliği Meselesi”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 31 (Nisan 2018), 415-441.
58. Yıldız, Rıfat. “Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi’nde Hanefî Mezhebinin Görüşü Dışında Kanunlaştırılan Fıkhî Görüşler ve Analizi”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (25 Haziran 2021), 214-232.
59. Yılmaz, İbrahim. “İslâm Aile Hukukunda Kamu Otoritesinin Koyduğu Şekil Şartının (Kanuni Şart) Nikâh Akdinin Sıhhat Şartı Olarak Kabul Edilmesi”. İslâm Hukuku Araştırmaları Dergisi 44 (Aralık 2024), 585-622.
60. Yılmaz, Taha. “1917 Hukûk-ı Âile Kararnamesinin Teşekkülü, Klasik Fıkıhtan Ayrılan Yönleri ve Aile Hukuku Bağlamında Kararnamenin İhtiyaç Olma Olgusu”. Diyanet İlmi Dergi 60/2 Haziran (2024).