Knowledge, Ethics, and the Subject in the Context of New Materialism: Analysis of Non-Human Actors

Öz

New materialism, in contrast to classical materialism's approach which treats matter as a passive and inert element, argues that matter, technology, and non-human actors play an active and constitutive role in knowledge production processes. In digital age, processes of knowledge production, control, and circulation are being reshaped through algorithmic systems; this raises ethical issues such as transparency, accountability, and justice. This research examines transformation of knowledge production, ethical responsibility, and understanding of the subject in digital age from a sociological perspective within the theoretical framework of new materialism. In this context, the research questions the limitations of anthropocentric epistemological models and argues that knowledge is a relational process that emerges from the interaction of multiple actors. The theoretical framework of the research is based on Karen Barad's active realism approach, Rosi Braidotti's posthuman ethics understanding, and Bruno Latour's actor-network theory. This study, conducted using a qualitative research method, analyzed data obtained from semi-structured interviews with academics studying in the fields of philosophy and religious studies using thematic analysis. The findings demonstrate that artificial intelligence, algorithms, and digital networks are not merely technical tools, but have become active non-human actors in information production, social action, and ethical decision-making processes. Participants' opinions reveal that the subject-object distinction is increasingly blurred, and ethical responsibility has become a distributed structure between human and non-human actors. Consequently, the research emphasizes that in digital age, knowledge should be considered not merely a mental activity, but a holistic production process with material, technological, and ethical dimensions. In this respect, the study will offer an original contribution to both new materialism literature and the discussions on digital transformation, ethics, and the sociology of knowledge.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of Religion
• New Materialism
• Digital Age
• Ethical Responsibility
• Knowledge Production
• Actor-Network Theory
• Subject

Yeni Materyalizm Bağlamında Bilgi, Etik ve Özne: İnsan-Dışı Aktörlerin Analizi

Öz

Yeni materyalizm, klasik materyalizmin maddeyi pasif ve edilgen bir unsur olarak ele alan yaklaşımına karşı çıkarak, maddenin, teknolojinin ve insan-dışı aktörlerin bilgi üretim süreçlerinde etkin ve kurucu bir rol oynadığını ileri sürmektedir. Dijital çağda bilginin üretimi, denetlenmesi ve dolaşıma girme süreçleri, algoritmik sistemler aracılığıyla yeniden şekillenmekte; bu durum şeffaflık, hesap verebilirlik ve adalet gibi etik sorunları gündeme taşımaktadır. Bu araştırma, yeni materyalizm kuramsal çerçevesi bağlamında bilgi üretimi, etik sorumluluk ve özne kavrayışının dijital çağda geçirdiği dönüşümü sosyolojik bir perspektiften incelemektedir. Bu bağlamda araştırma, insan-merkezli epistemolojik modellerin sınırlarını sorgulamakta ve bilginin çoklu aktörlerin etkileşimiyle ortaya çıkan ilişkisel bir süreç olduğunu ileri sürmektedir. Araştırmanın kuramsal çerçevesi, Karen Barad’ın etken gerçekçilik yaklaşımı, Rosi Braidotti’nin posthüman etik anlayışı ve Bruno Latour’un aktör-ağ teorisi temelinde oluşturulmuştur. Nitel araştırma yöntemiyle yürütülen bu çalışmada felsefe ve din bilimleri alanında çalışan akademisyenlerle gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış mülakatlardan elde edilen veriler tematik analiz yöntemiyle çözümlenmiştir. Bulgular, yapay zekâ, algoritmalar ve dijital ağların yalnızca teknik araçlar değil, aynı zamanda bilgi üretimi, toplumsal eylem ve etik karar alma süreçlerinde etkin insan-dışı aktörler haline geldiğini göstermektedir. Katılımcı görüşleri, özne–nesne ayrımının giderek bulanıklaştığını, etik sorumluluğun ise insan ve insan-dışı aktörler arasında dağıtılmış bir yapıya büründüğünü ortaya koymaktadır. Sonuç olarak araştırma, dijital çağda bilginin yalnızca zihinsel bir etkinlik değil, maddi, teknolojik ve etik boyutları olan bütüncül bir üretim süreci olarak ele alınması gerektiğini vurgulamaktadır. Bu yönüyle çalışma hem yeni materyalizm literatürüne hem de dijital dönüşüm, etik ve bilgi sosyolojisi tartışmalarına özgün bir katkı sunacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Din Sosyolojisi
• Yeni Materyalizm
• Dijital Çağ
• Etik Sorumluluk
• Bilgi Üretimi
• Aktör-Ağ Teorisi
• Özne

Kaynakça

1. Arendt, Hannah. Eichmann in Jerusalem: A Report on the Banality of Evil. New York: Penguin, 2006.
2. Barad, Karen. Meeting the Universe Halfway: Quantum Physics and the Entanglement of Matter and Meaning. Durham: Duke University Press, 2007.
3. Barad, Karen. “On Touching—The Inhuman That Therefore I Am”. Differences 23/3 (2012), 206-223. https://doi.org/10.1215/10407391-1892943
4. Baudrillard, Jean. Simülakrlar ve Simülasyon. çev. Oğuz Adanır, Ankara: Doğu Batı Yayınları, 2011.
5. Baudrillard, Jean. Tüketim Toplumu. çev. Hazal Deliceçaylı - Ferda Keskin, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2009.
6. Bauman, Zygmunt. Akışkan Modernite. çev. Sinan Okan Çavuş İstanbul: Can Yayınları, 2018.
7. Beck, Ulrich. Risk Toplumu. çev. Kâzım Özdoğan- Bülent Doğan İstanbul: İthaki Yayınları, 2011.
8. Bennett, Jane. Vibrant Matter: A Political Ecology of Things. Durham: Duke University Press, 2010.

9. Bhaskar, Roy. A Realist Theory of Science. London: Verso, 2008.
10. Bourdieu, Pierre. The Academic Field and the Social Space. Cambridge: Polity Press, 1993.
11. Braidotti, Rosi. The Posthuman. Cambridge: Polity Press, 2013.
12. Castells, Manuel. Ağ Toplumunun Yükselişi. çev. Ebru Kılıç, İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2005.
13. Castells, Manuel. The Rise of the Network Society. Oxford: Blackwell, 1996.
14. Cingöz, Mehlika. “Yeni Materyalizm Bağlamında İlhan Berk’in Şeyler Kitabı’nda Nesnelerin Eyleyiciliği”. Kültür Araştırmaları Dergisi 26 (2025), 195-217. https://doi.org/10.46250/kulturder.1682032
15. Coole, Diana- Samantha Frost (ed.). New Materialisms: Ontology, Agency, and Politics. Durham: Duke University Press, 2010.
16. DeLanda, Manuel. A New Philosophy of Society: Assemblage Theory and Social Complexity. London: Continuum, 2006.
17. Deleuze, Gilles. “Postscript on the Societies of Control.” October 59 (1992), 3-7, http://www.jstor.org/stable/778828.
18. Ejsing, Mads. “Why the Turn to Matter Matters: A Response to Post-Marxist Critiques of New Materialism.” Thesis Eleven, 181(2024), 56-71. https://doi.org/10.1177/07255136241240086
19. Floridi, Luciano. The Ethics of Information. Oxford: Oxford University Press, 2013.
20. Foucault, Michel. Disiplin ve Ceza. çev. Mehmet Ali Kılıçbay, İstanbul: İmge Kitabevi, 1999.
21. Foucault, Michel. Özne ve İktidar. çev. Işık Ergüden - Osman Akınhay, İstanbul: Ayrıntı Yayınlar, 2014.
22. Han, Byung-Chul. Psikopolitika: Neoliberalizmin Yeni Gücü. çev. Haluk Barışcan İstanbul: Metis Yayınları, 2018.
23. Han, Byung-Chul. Şeffaflık Toplumu. çev. Haluk Barışcan İstanbul: Metis Yayınları, 2015.
24. Haraway, Donna. Situated Knowledges. London: Routledge, 1988.
25. Haraway, Donna. Simians, Cyborgs, and Women. New York: Routledge, 1991.
26. Haraway, Donna. When Species Meet. Minneapolis: University of Minnesota Press, 2008.
27. Haraway, Donna. Staying with the Trouble: Making Kin in the Chthulucene. Durham: Duke University Press, 2016.
28. Heidegger, Martin. Tekniğe İlişkin Soru. çev. Doğan Özlem, İstanbul: Paradigma Yayınları, 2003.
29. Ihde, Don. Technology and the. Bloomington Lifeworld: Indiana University Press, 1990.
30. Jonathan A. Smith, Paul Flowers ve Michael Larkin, Interpretative Phenomenological Analysis: Theory, Method and Research. London: SAGE Publications, 2009
31. Latour, Bruno. Reassembling the Social. Oxford: Oxford University Press, 2005.
32. Latour, Bruno. We Have Never Been Modern. Cambridge: Harvard University Press, 1993.
33. Lyotard, François The Postmodern Condition: A Report on Knowledge. Minneapolis: University of Minnesota Press, 1984.
34. Merleau-Ponty, Maurice. Algının Fenomenolojisi. çev. Emine Sarıkartal - Eylem Hacımuratoğlu, İstanbul: İthaki Yayınları, 2020.
35. Noble, Safiya. Algorithms of Oppression. New York: NYU Press, 2018.
36. O’Neil, Cathy. Weapons of Math Destruction. New York: Crown Publishing, 2016.
37. Önder, Derya. “Yeni Ontolojilerin Felsefi Kartografisi ve Tartışma Konuları”. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 41 (2025), 1-31. https://doi.org/10.53844/flsf.1731400
38. Papacharissi, Zizi. Affective Publics Sentiment, Technology and Politics Oxford: Oxford University Press, 2014.
39. Paulus, Stefan. “Pharmaco-Analysis of Psychedelics — Philo-Fictions about New Materialism, Quantum Mechanics, Information Science, and the Philosophy of Immanence.” Philosophies 2024, 9, 7. https://doi.org/10.3390/philosophies9010007
40. Petrement, Mateo Sánchez. “Psychedelics and New Materialism: Challenging the Science–Spirituality Binary and the Onto-Epistemological Order of Modernity.” Religions 16 (2025): 949. https://doi.org/10.3390/rel16080949
41. Postman, Neil. Teknopoli: Yeni Dünya Düzeninin Kültürel Mantığı. çev. Mustafa Emre Yılmaz, İstanbul: Paradigma Yayınları, 2004.
42. Prensky, Marc. Digital Natives, Digital Immigrants. New York: Routledge, 2001.
43. Rekret, Paul. “A Critique of New Materialism: Ethics and Ontology.” Theory, Culture and Society 33, no. 2 (2016): 225–245. https://doi.org/10.1177/0263276415598604
44. Turkle, Sherry. Alone Together. New York: Basic Books, 2011.
45. Yılmaz, Sait. “The New Materialism and Post-Humanist Studies”. Ilahiyat Studies 14/1 (Temmuz2023), 203-232. https://doi.org/10.12730/is.1284715
46. Zuboff, Shoshana. Gözetim Kapitalizmi Çağı: Gücün Yeni Sınırında İnsanlığın Geleceği. çev. Tolga Uzunçelebi. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 2020.
47. Zuboff, Shoshana. The Age of Surveillance Capitalism. London: Profile Books, 2019.