Güneydoğu Anadolu Ahşap Minber Sanatından Bir Örnek: Siverek Gülabibey Camii Minberi

Öz

Şanlıurfa'nın Siverek ilçesi, tarih boyunca önemli kültür merkezlerinden biri olması nedeniyle farklı dönemlerin izlerini taşıyan zengin bir mimari mirasa sahiptir. Bu miras içinde yer alan dini yapılar, ahşap işçiliğinde öne çıkan nitelikli uygulamalarıyla dikkat çekmektedir. Araştırma, sanat tarihi disiplini çerçevesinde eseri kültürel, tarihsel ve sanatsal bağlamı içinde yorumlayan bir yöntemle gerçekleştirilmiştir. Veriler alan araştırması, yerinde gözlem, fotoğraflama, ölçüm ve çizim yoluyla toplanmış, elde edilen bulgular biçimsel ve karşılaştırmalı analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Araştırma kapsamında Gülabibey Camii'ne ait ahşap minber; malzeme özellikleri, yapım teknikleri ve süsleme anlayışı bakımından incelenmiştir. Minber üzerinde iki farklı tarihe ait kitabe tespit edilmiştir. Giriş tacı üzerinde H. 1060/M. 1649–50, alınlıkta ise H. 1281/M. 1864–65 tarihleri okunmaktadır. Eyvanın H. 1121/M. 1709 yılında tamamlandığına dair kitabe bilgisiyle birlikte değerlendirildiğinde H. 1060 tarihi, minberin daha önceki bir yapıya ait olduğunu ve camiye sonradan nakledilmiş olabileceğini düşündürmektedir. H. 1281 tarihi ise minberin Gülabibey Camii'ne nakledildiği dönemle ilişkilendirilebilir. Minber, geleneksel külah, köşk, korkuluk, aynalık ve giriş kurgusuna uygun olarak üretilmiştir. Süsleme programı kündekâri, ajur ve oyma tekniklerine dayanmaktadır. Korkuluklarda geometrik kompozisyonlar yer alırken yan aynalıklarda ve köşk altı panosunda palmet, penç, rumi ve gonca motiflerinden oluşan natüralist bitkisel kompozisyonlar belirleyici konumdadır. Kapı alınlığında sülüs hattıyla işlenmiş Kelime-i Şehadet metni, giriş tacında ise celî sülüs hattıyla yazılmış Hz. Muhammed'in (s.a.v.) ismini içeren müsenna kompozisyon görülmektedir. Güneydoğu Anadolu'da bu döneme tarihlenen ahşap minber örneklerinin literatürde yeterince ele alınmamış olması, eseri bölgesel ahşap sanatı tarihi açısından özgün ve araştırmaya değer bir belge niteliğine taşımaktadır. Bu araştırma, Gülabibey Camii minberini teknik ve üslupsal açıdan değerlendirerek bölgede kendine özgü bir sanat anlayışını somut bir örnek üzerinden ortaya koymayı hedeflemektedir. Elde edilen bulgular, Siverek ahşap işçiliğinin bölge sanat tarihi içindeki yerini netleştirmekte ve kültürel mirasın belgelenmesine katkı sağlayan bilimsel bir zemin sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Siverek
• Gülabibey
• Mimari
• Minber
• Ahşap

An Example from Southeastern Anatolian Wooden Pulpit Art: The Pulpit of Gülabibey Mosque in Siverek

Öz

Siverek, a district of Şanlıurfa, possesses a rich architectural heritage bearing traces of successive historical periods, owing to its longstanding significance as a cultural center. Among this heritage, religious structures stand out for their distinctive woodworking traditions. The present study was conducted within the discipline of art history by interpreting the work within its cultural, historical, and artistic context. Data were gathered through fieldwork, on-site observation, photography, measurement, and technical drawing; the findings were analyzed by means of formal and comparative analysis. Within the scope of the research, the wooden minbar of Gülabibey Mosque was examined in terms of its material properties, construction techniques, and decorative program. Two inscriptions belonging to different periods were identified on the minbar. The date H. 1060/1649–50 appears on the entrance crown, while H. 1281/1864–65 is read on the tympanum. When considered alongside the inscription indicating that the mosque's eyvan was completed in H. 1121/1709, the earlier date suggests that the minbar originally belonged to a different structure and was subsequently transferred to this mosque. The date H. 1281/1864–65 may be associated with the period of this transfer. The minbar was produced in accordance with the traditional configuration comprising a conical crown, canopy, balustrades, side panels, and entrance portal. The decorative program is based on kündekâri, ajour, and carving techniques. Geometric compositions occupy the balustrades, while naturalistic vegetal compositions featuring palmette, penç, rumi, and bud motifs are predominant on the side panels and the panel below the canopy. The entrance tympanum bears the Shahada rendered in sülüs script, and the entrance crown displays a müsenna composition in celî sülüs script incorporating the name of the Prophet Muhammad. The fact that wooden minbar examples from this period in southeastern Anatolia have not been sufficiently addressed in the literature elevates this work to the status of a unique and research worthy document for the regional history of woodworking art. This study aims to evaluate the minbar of Gülabibey Mosque from technical and stylistic perspectives, thereby demonstrating a distinctive artistic sensibility through a concrete example. The findings contribute to clarifying the place of Siverek woodworking within the regional history of art and provide a scientific basis for the documentation of cultural heritage.

Anahtar Kelimeler

• Siverek
• Gülabibey
• Architecture
• Minbar
• Wood

Kaynakça

1. Açanal, H. (1997). Urfa tarihi (M.Ö. 2000 – M.S. 1400). Şurkav Yayınları.
2. Apa Kurtisoğlu, G. (2015). Anadolu Selçuklu dönemi ahşap minberleri. Selçuklu Belediyesi.
3. Bozer, R. (1992). 15. yüzyılın ortasına kadar Anadolu Türk sanatında ahşap kapılar [Yayımlanmamış doktora tezi, Ankara Üniversitesi].
4. Bozkurt, N. (1993). Minber. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 30, ss. 101–103). Türkiye Diyanet Vakfı.
5. Ekinci, A. ve Paydaş, K. (2008). Taş devrinden Osmanlıya Urfa tarihi. Şanlıurfa Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları.
6. Ersoy, A. (1993). XV. yüzyıl Osmanlı ağaç işçiliği. Marmara Üniversitesi Teknik Eğitim Fakültesi Döner Sermaye İşletmesi.
7. Işıltan, F. (1960). Urfa bölgesi tarihi. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Basımevi.
8. Karakaş, M. (2001). Şanlıurfa ve ilçelerinde kitabeler. Şanlıurfa Belediyesi Kültür ve Eğitim Müdürlüğü Yayınları.

9. Kaya, M. ve Bülbül, R. (2025). Tarihi Osmanlı camilerine ait ahşap minberlerin yapım tekniği ve bezeme anlayışı açısından incelenmesi (Erzurum Yakutiye örneği). Anadolu Orman Araştırmaları Dergisi, 11(1), 10–18. https://doi.org/10.53516/ajfr.1573295
10. Kerametli, C. (1962). Osmanlı devri ağaç işleri, tahta oyma, sedef, bağa ve fil dişi kakmalar. Türk Etnografya Dergisi, 4, 5–13.
11. Oral, M. Z. (1962). Anadolu’da sanat değeri olan ahşap minberler, kitabeleri ve tarihçeleri. Vakıflar Dergisi, 5, 23–77.
12. Taş, Y. (2022). Hurufat defterlerine göre Siverek kazası. İ. Özcoşar, E. Akman, A. Kırkan ve A. Ertekin (Ed.) içinde, Mezopotamya ve Anadolu’nun kavşağında bir kent: Siverek (s. 83–104). Çizgi Kitabevi.
13. Taşdelen, A. ve Baş, A. (2025). Konya’da Osmanlı geç dönemi minberlerine bir örnek: Ahırlı Merkez (İlyas Fakih) Camisi minberi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27(4), 1563–1582. https://doi.org/10.32709/akusosbil.472857
14. Türkoğlu, S. (1996). Ağaç sanatı. M. Özel (Ed.) içinde, Geleneksel el sanatları (s. 44–73). Kültür Bakanlığı Yayınları / APA Ofset Basımevi.
15. Yıldırım, M. (2025). Güneydoğu Anadolu Bölgesi mimari yapılarında ahşap kapı ve pencere kanatları [Yayımlanmamış doktora tezi, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi].
16. Yücel, E. (1968). Türk mimarisinde ağaç işleri. Arkitekt, 87, 21–26.
17. Yücel, E. (1977). Osmanlı ağaç işçiliği. Kültür ve Sanat Dergisi, 5, 58–71.