RURAL MANIFESTATIONS OF SYRIAN RELIGIOUS ARCHITECTURE: AN ANALYSIS OF THE VILLAGE OF BETHKUSTAN (ALAGÖZ) IN MIDYAT

Öz

This study examines the Syriac religious architectural remains in and around Bethkustan (Alagöz/Bakısyan), a village in the Midyat district of Mardin, within the context of rural religious architecture. The research evaluates churches, monasteries, rock-cut chapels, saints’ houses, visitation places, and architectural remains related to production in terms of plan, material, roofing system, location, state of preservation, and function. Field observations, architectural measurements, drone images, oral testimonies, and previous literature were used as the main sources of the study. The importance of Bethkustan for the early Christian settlement pattern is related not only to its architectural remains but also to its association, in Syriac religious tradition, with the birthplace of Mor Gabriel. The connection of such a major spiritual figure of Tur Abdin with this village suggests that the settlement had gained significance within a Christian religious environment at least by the sixth century. The inscriptional and later restoration evidence associated with Mor Eliyo Church is also important for showing the long-term use and renewal phases of the building. Among the structures examined in this study, Mor Eliyo, Mor Shemun, Mor Sobo, Mor Barsawmo, Mor Yakup, the Virgin Mary Church, Mor Osiyo, the rock-cut chapel of Şovete, Davmo Duskof, Bavatane, and Kıştotho stand out. Single-nave plans, barrel vaults, roughly dressed or rubble stone masonry, and simple liturgical arrangements appear as common architectural features. At the same time, the presence of a rock-cut worship space, saints’ houses, visitation places, and remains related to production reveals the architectural diversity of the Bethkustan area. Consequently, Bethkustan and its surroundings show that Syriac religious architecture in rural Tur Abdin was not limited to major monastic centers; rather, it also continued at the scale of villages and hamlets through a rich local architectural tradition. The data presented in this study are derived from archaeological survey research carried out in Mardin under permits issued by the Ministry of Culture and Tourism of the Republic of Türkiye

Anahtar Kelimeler

• Bethkustan
• Syriac architecture
• rural religious architecture
• rock-cut churches
• monastic life.

Teşekkür

I would like to express my sincere gratitude to Prof. Dr. Andrew Palmer for his invaluable guidance, expertise, and support throughout the field research conducted for this study. I am also deeply grateful to Mr. Fetrus Aktaş, the Headman (Mukhtar) of Bethkustan, for his generous assistance and support during the fieldwork, which greatly contributed to the successful completion of the research. Furthermore, I would like to extend my heartfelt thanks to my esteemed friend Mr. Abdulbaki Tek, Branch Director at the Midyat District Directorate of National Education, for his interest, encouragement, and valuable assistance throughout the course of this study.

Süryani Dini Mimarisinin Kırsal Yansımaları: Midyat Bethkustan (Alagöz) Köyü Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Bu çalışma, Mardin ili Midyat ilçesine bağlı Bethkustan (Alagöz/Bakısyan) köyü ve çevresindeki Süryani dinî mimari eserlerini kırsal dinî mimari çevre bağlamında değerlendirmektedir. Araştırma kapsamında köy merkezi, mezralar ve yakın çevrede yer alan kilise, manastır, kaya oyma şapel, aziz evi, ziyaret yeri ve üretimle ilişkili yapı kalıntıları plan, malzeme, örtü sistemi, konum, korunma durumu ve işlev özellikleri açısından incelenmiştir. Çalışmada arazi gözlemleri, mimari ölçümler, drone görüntüleri, sözlü kaynaklar ve önceki literatür verilerinden yararlanılmıştır. Bethkustan’ın erken dönem Hristiyan yerleşim dokusu açısından önemi, yalnızca yapı kalıntılarıyla değil, Süryani dinî geleneğinde Mor Gabriel’in doğum yeri olarak kabul edilmesiyle de ilişkilidir. Mor Gabriel gibi Tur Abdin’in en önemli ruhani şahsiyetlerinden birinin bu köyle ilişkilendirilmesi, yerleşimin en azından 6. yüzyılda Hristiyan dinî çevre içinde anlam kazandığını düşündürmektedir. Mor Eliyo Kilisesi’ne ait kitabe ve geç dönem onarım verileri ise yapının uzun süreli kullanım ve yenilenme sürecini göstermesi bakımından önemlidir. İncelenen yapılar arasında Mor Eliyo, Mor Şemun, Mor Sobo, Mor Barsawmo, Mor Yakup, Meryem Ana, Mor Osiyo, Şovete kaya oyma şapeli, Davmo Duskof, Bavatane ve Kıştotho örnekleri öne çıkmaktadır. Bu yapılarda tek nefli plan, beşik tonoz, kaba yonu ya da moloz taş örgü ve sade litürjik düzenlemeler ortak özellikler olarak görülmektedir. Bununla birlikte kaya oyma ibadet mekânı, aziz evi, ziyaret yeri ve üretimle ilişkili yapı kalıntıları, Bethkustan çevresindeki mimari çeşitliliği ortaya koymaktadır. Sonuç olarak Bethkustan ve çevresi, Tur Abdin kırsalındaki Süryani dinî mimarisinin yalnızca büyük manastır merkezleriyle sınırlı olmadığını; köy ve mezra ölçeğinde de süreklilik gösteren zengin bir mimari gelenek bulunduğunu göstermektedir. Araştırma verileri, Kültür ve Turizm Bakanlığı izinleriyle Mardin ilinde gerçekleştirilen arkeolojik yüzey araştırmalarında elde edilen bulgulara dayanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Bethkustan
• Süryani mimarisi
• kırsal dini mimari
• kaya oyma kiliseler
• monastik yaşam

Teşekkür

Bu çalışmanın saha araştırmaları sürecinde bilgi, tecrübe ve yönlendirmeleriyle katkı sağlayan değerli hocam Prof. Dr. Andrew Palmer’e en içten teşekkürlerimi sunarım. Arazi çalışmaları sırasında her türlü desteği sağlayarak araştırmanın sağlıklı bir şekilde yürütülmesine katkıda bulunan Bethkustan Mahalle Muhtarı Sayın Fetrus Aktaş’a teşekkür ederim. Ayrıca, çalışma süresince gösterdiği ilgi, destek ve yardımlarından dolayı Midyat İlçe Millî Eğitim Müdürlüğü Şube Müdürü kıymetli dostum Sayın Abdulbaki Tek’e şükranlarımı sunarım.

Kaynakça

1. Akyüz, G., & Aktaş, Ş. (2004). Bakısyan (Alagöz) Köyü'nün Tarihçesi. Mardin: Anadolu Ofset.
2. Aytekin, O. (1999). Ortaçağdan Osmanlı Dönemi Sonuna Kadar Artvin'deki Mimari Eserler. Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı.
3. Aytekin, O., & Kaya, M. (2024). Gürcistan'ın Acara Bölgesi'nde Osmanlı Dönemi ve Sonrası Çantı Camiler Hakkında Genel Değerlendirme. KAREN - Karadeniz Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, s. 225-263.
4. Aytekin, O., & Özbek, G. (2024). Gürcistan'ın Acara Bölgesi ile Doğu Karadeniz Bölgesindeki Genel Müzeler Arasında Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, s. 171-199.
5. Bell, G. (1982). The Churches and Monasteries of the Tur'Abdin. London: The Pindar Press.
6. Bilge, Y. (2011). 1600 Yıllık Gelenek Mor Gabriel Manastırı. İstanbul: Anadolu Ofset.
7. Canöz, M. E. (2019). Artvindeki Bir Grup Orta Çağ Bagratlı Dönemi Kilise Mimarisindeki Bizans Etkileri. Ankara: Hiperlink.
8. Cassis, M. (2022). Yoldath Aloho (Meryem Ana) Kilisesi. E. Keser içinde, Risk Altındaki Süryani Mimari Mirası: Mardin (s. 101). İstanbul.

9. Elyiğit, U. (2023). Süryani İnziva Geleneğinin Mimari Tanıkları. İstanbul: Arkeoloji Sanat.
10. Erdal, Z. (2022). “Mor Şemʿun Kilisesi. E. Keser içinde, urʿAbdin’in Risk Altındaki Süryani Mimari Mirası (s. 157).
11. Keser Kayaalp, E. (2021). Church Architecture of Late Antique Northern Mesopotamia. Oxford: Oxford university press.
12. Korkut, T. (2023). Midyat'ta Bir Kaya Kilisesi (Gülgöze/Ayn Wardo Mor Barsavmo Kilisesi). Van İnsani ve Sosyal Bilimler Dergisi (ViSBiD), s. 13-48.
13. Korkut, T. (2023). Turabdin bölgesi inziva sütunları (Estuno) (Mor Ya’kup Manastırı inziva sütunu örneği). 371-398.
14. Korkut, T. (2023, 6 1). Turabdin Bölgesi İnziva Sütunları (Estuno) (Mor Ya’kup Manastırı İnziva Sütunu Örneği). Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, s. 371-398.
15. Korkut, T., Aytekin Osman, & Elyiğit, Ufuk. (2019). 2018 Yılı Mardin ve Batman İlleri (Tur Abdin) Orta Çağ Dönemi Kültür Varlıkları Yüzey Araştırması. 37. Araştırma Sonuçları Toplantısı (s. 407). içinde Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
16. Palmer, A. (1990). Monk and Mason on the Tigris Frontier: the early history of TurAbdin. Cambridge : Cambridge University Press,.
17. Telli, E. (2022). Süryani Kiliselerinde Kduşkudşin (Mardin, Diyarbakır, Şırnak, Adıyaman Örnekleri) . Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış doktora tezi. Van.
18. Top, M. (1999). XV. Yüzyıl Osmanlı Taş Mihrablarından Örnekler. Arab Historical Review for Ottoman Studies, 549-568.
19. Wiessner, G. (1982). Christliche Kultbauten im Ṭur ʿAbdin. Teil II: Kultbauten mit longitudinalem Schiff. Wiesbaden: Otto Harrassowitz,. Göttinger.
20. Yıldız, E. (2020). Van İli Hıristiyan Dini Mimarisi Cephe Süsleme Programı: Taçkemer Plastik Bezeme Örnekleri. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi (ASOS Journal), s. 99-119.