Everyday Life in the Kurdish Madrasas in Mardin: Practices of Time, Space, and Language

Öz

This study analyzes the everyday life practices of Kurdish madrasas operating in Mardin province and its districts (Artuklu, Midyat, Kızıltepe) within sociological, pedagogical, and sociolinguistic frameworks, focusing particularly on the dimensions of time, space, and language. The empirical basis of the research consists of participant observations conducted in these madrasas and in-depth semi-structured interviews with eleven mudarris and certified/graduated students (K01–K11). The data were analyzed through thematic coding, while participant narratives, observation notes, and written primary sources were cross-checked through triangulation to ensure validity. The theoretical framework is grounded in Bourdieu’s concepts of habitus and field, Fishman’s domain model of language use, Lefebvre’s critique of everyday life, and de Certeau’s concept of tactics. The findings are organized around three principal axes. First, the daily prayers —Tahajjud, Fajr, Duha, Dhuhr, Asr, Maghrib, and Isha prayers— ontologically structure everyday time and generate a distinctive rhythm beyond the modern clock-based schedule. Second, the narrow space known as the hujra becomes a primary site for the production of habitus through collective service practices performed with mir and dorçi students, shared meals, negotiation sessions, and Friday holiday routines; within this space, students internalize bodily discipline, moral dispositions, and institutional identity. Third, Kurdish attains a constitutive linguistic position in all domains, from education and negotiation to daily communication. This institutional legitimacy emerges not through formal authority, but through a bottom-up process shaped by the cultural presence and demographic weight of Kurdish-speaking students. The memorization of Kurdish texts by all students and the gradual adoption of Kurdish as a language of instruction by Arabic-speaking seydas constitute the clearest manifestations of this process. The study demonstrates that Kurdish madrasas function not merely as institutions for transmitting religious knowledge, but as multilayered sociolinguistic fields in which language, collective identity, and cultural memory are reproduced through everyday practices.

Anahtar Kelimeler

• Kurdish Madrasas
• Everyday Life
• Language Practices
• Habitus
• Multilingualism

Mardin’deki Kürt Medreselerinde Gündelik Hayat: Zaman, Mekân ve Dil Pratikleri

Öz

Bu çalışma, Mardin ili ve bağlı ilçelerinde (Artuklu, Midyat, Kızıltepe) faaliyet gösteren Kürt medreselerindeki gündelik hayat pratiklerini zaman, mekân ve dil boyutlarında sosyolojik, pedagojik ve sosyolinguistik bir çerçevede analiz etmektedir. Araştırmanın ampirik zemini; söz konusu medreselerde yürütülen katılımcı gözlemler ve on bir müderris ile mucaz/mezun talebeyle (K01-K11) gerçekleştirilen derinlemesine yarı yapılandırılmış mülakatlardan oluşmaktadır. Veriler tematik kodlama yöntemiyle çözümlenmiş; geçerlilik için katılımcı anlatıları, gözlem notları ve yazılı birincil kaynaklar üçgenleme ilkesiyle karşılıklı sınanmıştır. Kuramsal çerçeve, Bourdieu’nün habitus ve alan kavramları, Fishman’ın dil kullanım alanı modeli, Lefebvre’in gündelik hayat eleştirisi ve de Certeau’nun taktik kavramı üzerine inşa edilmiştir. Bulgular üç temel eksen etrafında örgütlenmektedir. Birincisi, teheccüd, sabah, kuşluk, öğle, ikindi, akşam ve yatsı namazlarının gündelik zamanı ontolojik olarak yapılandırması ve medresenin modern saat temelli takvimin dışında özgün bir rutin ve ritim üretmesidir. İkincisi, hücre adıyla bilinen dar mekânın mir ve dorçilerle gerçekleşen kolektif hizmet, ortak yemek/sofra, müzakere seansları ve Cuma tatili pratikleri aracılığıyla birincil bir habitus üretme alanına dönüşmesi; talebenin beden disiplinini, ahlâkî eğilimlerini ve kurumsal kimliğini bu mekânda içselleştirmesidir. Üçüncüsü, Kürtçenin eğitimden günlük sohbete, iletişimden müzakereye kadar her alanda kurucu bir dilsel konum elde etmesidir. Bu kurumsal meşruiyet, resmi bir otoritenin zorlamasıyla değil, öğrencilerin kültürel varlığının ve ağırlığının tabandan tavana doğru ürettiği dinamik bir süreçle inşa edilmiştir. Bu dinamiğin en somut göstergeleri, bazı Kürtçe eserlerin tüm talebeler tarafından ezberlenmesi ile anadili Arapça olan seydaların zamanla Kürtçeyi ders anlatım dili olarak benimsemesidir. Bu araştırma, Kürt medreselerine yönelik ezberleri esneterek buraların sadece dini bilginin aktarıldığı yerler olmadığını göstermektedir. Bu kurumlar; gündelik hayatın içindeki sıradan pratikler sayesinde dilin, kolektif kimliğin ve kültürel hafızanın her gün yeniden üretildiği, kendine has ve çok katmanlı birer sosyolinguistik saha olarak karşımıza çıkarmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kürt Medreseleri
• Gündelik Hayat
• Dil Pratikleri
• Habitus
• Çokdillilik

Kaynakça

1. Adak, A. (2018). Helbest û pexşana Kurdî ya klasîk li devera Mêrdînê. İçinde Y. Cengiz, A. Kırkan, A. Adak ve K. Akalın (Ed.), Dil bilimleri: Klasik sorunlar-güncel tartışmalar (ss. 273-290). Mardin: Mardin Artuklu Üniversitesi Yayınları.
2. Akçaoğlu, A. (2019). Zarif ve dinen makbul: Muhafazakâr üst-orta sınıf habitusu. İstanbul: İletişim Yayınları.
3. Althusser, L. (2002). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (Y. Alp ve M. Özışık, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1970).
4. Assmann, J. (2015). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (A. Tekin, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1992).
5. Berger, P. L. ve Luckmann, T. (2008). Gerçekliğin sosyal inşâsı: Bir bilgi sosyolojisi incelemesi (V. S. Öğütle, Çev.). İstanbul: Paradigma Yayıncılık. (Orijinal çalışma basım tarihi 1966).
6. Berkey, J. P. (2015). Ortaçağ Kahire’sinde bilginin intikali: İslami eğitimin sosyal tarihi (İ. Eriş, Çev.). İstanbul: Klasik Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1992).
7. Blommaert, J. (2005). Discourse: A critical introduction. Cambridge: Cambridge University Press.
8. Blommaert, J. (2010). The sociolinguistics of globalization. Cambridge: Cambridge University Press.

9. Bourdieu, P. (1991). Language and symbolic power (J. B. Thompson, Ed.; G. Raymond ve M. Adamson, Çev.). Cambridge: Polity Press. (Orijinal çalışma basım tarihi 1982).
10. Bourdieu, P. (2016). Sosyoloji meseleleri (F. Öztürk, B. Uçar, M. Gültekin ve A. Sümer, Çev.). İstanbul: Heretik Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1980).
11. Çelen, M. (2013). İlim ve dava adamı Mehmet Said Ertürk. İstanbul: Beyan Yayınları.
12. Çiçek, M. H. (2009). Şark medreselerinin serencâmı. İstanbul: Beyan Yayınları.
13. de Certeau, M. (2009). Gündelik hayatın keşfi I: Eylem, uygulama, üretim sanatları (L. A. Özcan, Çev.). İstanbul: Dost Kitabevi. (Orijinal çalışma basım tarihi 1990).
14. Demircan, N. (2004). Halil Günenç Hoca: Hayatı ve hatıratı. İstanbul: Beyan Yayınları.
15. Mardukh, A. (1997). Education vi: The madrasa in Sunni Kurdistan. İçinde E. Yarshater (Ed.), Encyclopaedia Iranica Cilt VIII, Fasikül 2, ss. 187-189. (15 Aralık 1997; güncellenme tarihi 22 Nisan 2013). Erişim adresi: https://www.iranicaonline.org/articles/education-vi-the-madrasa-in-sunni-kurdistan/
16. Esgin, A. (2018). Gündelik hayat sosyolojisi: Tarihsel süreç ve temel ilkeler. İçinde A. Esgin ve G. Çeğin (Ed.), Gündelik hayat sosyolojisi: Temalar, sorunsallar ve güzergâhlar (ss. 13-34). İstanbul: Phoenix Yayınevi.
17. Ferguson, C. A. (1959). Diglossia. Word, 15(2), 325-340. https://doi.org/10.1080/00437956.1959.11659702
18. Fishman, J. A. (1972). Domains and the relationship between micro- and macrosociolinguistics. İçinde J. J. Gumperz ve D. Hymes (Ed.), Directions in sociolinguistics (ss. 435-453). New York: Holt, Rinehart and Winston.
19. Fishman, J. A. (2006). Language loyalty, language planning and language revitalization. Clevedon: Multilingual Matters.
20. Garfinkel, H. (2014). Etnometodoloji araştırmaları (Ü. Tatlıcan, Çev.). İstanbul: Heretik Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1967).
21. Giddens, A. (1999). Toplumun kuruluşu: Yapılaşma kuramının ana hatları (H. Özel, Çev.). Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1984).
22. Goffman, E. (1981). Forms of talk. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
23. Goffman, E. (2014). Gündelik yaşamda benliğin sunumu (B. Cezar, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1959).
24. Heller, M. (2007). Bilingualism as ideology and practice. İçinde M. Heller (Ed.), Bilingualism: A social approach (ss. 1-22). Basingstoke: Palgrave Macmillan.
25. Hornberger, N. H. (1988). Bilingual education and language maintenance: A southern Peruvian Quechua case. Dordrecht: Foris Publications.
26. Hornberger, N. H. (2003). Continua of biliteracy. İçinde N. H. Hornberger (Ed.), Continua of biliteracy: An ecological framework for educational policy, research, and practice in multilingual settings (ss. 3-34). Clevedon: Multilingual Matters.
27. Karadeniz, S. (2025). Yakın ilişkiler sosyolojisi: Duygu temelli ikili yakın ilişkilerin sosyolojik analizi için bir öneri. İdealkent, 16(50), 196-221. https://doi.org/10.31198/idealkent.1827036
28. Kramsch, C. (2013). The multilingual subject. Oxford: Oxford University Press.
29. Lefebvre, H. (2012). Gündelik hayatın eleştirisi I (I. Ergüden, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık. (Orijinal çalışma basım tarihi 1947).
30. Lefebvre, H. (2017). Ritimanaliz: Mekân, zaman ve gündelik hayat (A. L. Batur, Çev.). İstanbul: Sel Yayıncılık. (Orijinal çalışma basım tarihi 1992).
31. Makdisi, G. (2012). Ortaçağ’da yüksek öğretim: İslam dünyası ve Hristiyan Batı (A. H. Çavuşoğlu, Çev.). İstanbul: Klasik Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1981).
32. Mauss, M. (2018). Armağan üzerine deneme: Arkaik toplumlarda değiş tokuşun biçimi ve nedeni (M. Yıldırım, Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1925).
33. Öztoprak, S. (2003). Şark medreselerinde bir ömür. İstanbul: Beyan Yayınları.
34. Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri. (M. Bütün vd., Çev.). Ankara: Pegem Akademi. (Orijinal çalışma basım tarihi 2002).
35. Pekasil, T. (2015). Kürtlerde toplumsal statü göstergesi olarak dinî otorite tipleri. İçinde A. Demircan (Ed.), Kürtler: Toplum ve din (Cilt 2, ss. 127-155). İstanbul: Nida Yayınları.
36. Schütz, A. (2018). Fenomenoloji ve toplumsal ilişkiler (A. Akan ve S. Kesikoğlu, Çev.). İstanbul: Heretik Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1970).
37. Scott, J. C. (1995). Tahakküm ve direniş sanatları: Gizli senaryolar (A. Türker, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1990).
38. Spolsky, B. (2004). Language policy. Cambridge: Cambridge University Press.
39. Tarînî, B. (2011). Medrese: Ji her aliyî ve medreseyên me. Diyarbakır: Şîn Yayınları.
40. van Bruinessen, M. (1998). Medrese education in northern Kurdistan. İçinde M. van Bruinessen ve J. Blau (Ed.), Islam des Kurdes (ss. 39-58). Paris: Les Annales de l’Autre Islam, 5.
41. van Bruinessen, M. (2010). Ağa, şeyh ve devlet (B. Yalkut, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 1992).
42. van Bruinessen, M. (2024). The Kurdish medrese in Ottoman and Republican times. İçinde C. Tee, F. Vicini ve P. Dorroll (Ed.), The Oxford handbook of religion in Turkey (ss. 72-89). Oxford: Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oxfordhb/9780197624883.013.3
43. Vygotsky, L. S. (1979). Mind in society: The development of higher psychological processes (M. Cole, V. John-Steiner, S. Scribner ve E. Souberman, Ed.). Cambridge: Harvard University Press.
44. Yıldırım, K. (2018a). Kürt medreseleri ve âlimleri: Teori ve müfredat ve beylik medreseleri (Cilt 1). İstanbul: Avesta Yayınları.
45. Yıldırım, K. (2018b). Kürt medreseleri ve âlimleri: Tekkelere bağlı medreseler (Cilt 2). İstanbul: Avesta Yayınları.
46. Yıldırım, K. (2018c). Kürt medreseleri ve âlimleri: Cami ve hücreler (Cilt 3). İstanbul: Avesta Yayınları.
47. Yılmaz Altun, Ö. (2023). Gündelik hayat ve gündelik hayatın sosyolojisi: Bir literatür çalışması. Sinop Üniversitesi
48. Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 142-172. https://doi.org/10.30561/sinopusd.1228885
49. Yüksel, M. (1993). Kürdistan’da değişim süreci. Ankara: Sor Yayınları.
50. Zaman, M. K. (2018). Çağdaş dünyada ulema: Değişimin muhafızları (M. H. Saçmalı, Çev.). İstanbul: Klasik Yayınları. (Orijinal çalışma basım tarihi 2002).
51. Zinar, Z. (1993). Xwendina medresê. Stockholm: Pencînar.