THE JOURNEY OF SOUND: TRADİTİONAL AND MODERN PHONETİC APPROACHES İN THE WORKS OF IBRAHİM ANİS

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 165 - 189, 30.12.2025

Mahmut Bilici

Öz

Phonetics, as a core linguistic discipline that examines the sound structure of languages, has a deep-rooted history in the Arabic language. This field has developed since the pre-Islamic period and gradually attained a systematic structure, particularly through influential linguistic schools such as Kufa, Basra, and Baghdad. Traditional Arabic phonetics has mainly focused on the articulation points (makhārij) of letters, their attributes (ṣifāt), and pronunciation rules. Over time, this accumulated knowledge has been enriched by modern phonetic approaches. In the 20th century, with the introduction of Western-based linguistic methodologies into Arabic studies, Arabic phonetics began to be reinterpreted through a modern lens.
Within this context, the Egyptian linguist Ibrahim Anis drew attention with his comprehensive studies on the phonetic aspects of the Arabic language and made significant contributions to the field. This article explores Anis’s views on phonetics from both the perspective of classical Arabic phonetic tradition and the framework of modern phonetic theories. His work stands out particularly for its detailed analyses of the articulation points and phonetic features of letters. Anis reevaluated traditional approaches through the terminology and methodology of modern phonetics and sought to explain the processes of sound production (articulation) and perception within a scientific framework. In doing so, he transcended the limits of traditional Arabic grammar and presented a more universal and comparative approach to phonetics.
In this regard, Anis’s contributions not only advanced Arabic phonetics but also added substantial methodological richness to the field. This article aims to contribute to the understanding of the historical evolution of Arabic phonetic studies and to link Anis’s linguistic legacy with contemporary research.

Anahtar Kelimeler

Arabic Language , Phono , Phonetics , Phonology , Ibrahim Enis

SESİN YOLCULUĞU: İBRAHİM ENİS’İN ÇALIŞMALARINDA GELENEKSEL VE MODERN FONETİK YAKLAŞIMLAR

Öz

Sesbilim (fonetik), dillerin ses yapısını inceleyen temel dilbilim disiplinlerinden biri olarak, Arap dilinde köklü bir geçmişe sahiptir. Bu alan, İslam öncesi dönemden itibaren gelişim göstermiş ve özellikle Kûfe, Basra ve Bağdat gibi önemli dil ekolleri aracılığıyla sistematik bir yapıya kavuşmuştur. Arap sesbilimi, geleneksel olarak harflerin mahreçleri (çıkış yerleri), sıfatları (nitelikleri) ve telaffuz kuralları üzerine yoğunlaşmış, zamanla bu birikim modern sesbilim yaklaşımlarıyla zenginleştirilmiştir. 20. yüzyılda Batı merkezli modern dilbilim yöntemlerinin Arapçaya uygulanmasıyla, Arap sesbilimi yeniden yorumlanmaya başlanmıştır. Bu süreçte, Mısırlı dilbilimci İbrahim Enis, Arap dilinin fonetik yönüne dair yaptığı kapsamlı çalışmalarla dikkat çekmiş ve alana önemli katkılar sunmuştur.
Bu makale, İbrahim Enis’in sesbilim ile ilgili görüşlerini hem klasik Arap sesbilimi perspektifinden hem de modern fonetik teorileri bağlamında ele almaktadır. Enis’in çalışmaları, özellikle harflerin mahreçleri ve sıfatları üzerine yaptığı detaylı analizlerle öne çıkmaktadır. O, geleneksel yaklaşımları modern fonetik terminolojiyle yeniden değerlendirmiş; seslerin üretim (artikülasyon) ve algılanma (persepsiyon) süreçlerini bilimsel bir çerçevede açıklamaya çalışmıştır. Böylece, geleneksel Arap gramerinin sınırlarını aşarak daha evrensel ve karşılaştırmalı bir sesbilim yaklaşımı ortaya koymuştur.
Bu bağlamda, Enis’in katkıları yalnızca Arap sesbilimini geliştirmekle kalmamış, aynı zamanda bu alandaki metodolojik yaklaşımlara da önemli bir zenginlik katmıştır. Makale, Arap sesbilimi çalışmalarının geçmişten günümüze uzanan evrimini anlamaya katkı sağlamayı amaçlamakta ve Enis’in dilbilimsel mirasını çağdaş araştırmalarla ilişkilendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

Arap Dili , Sesbilim , Ses , Fonetik , İbrahim Enis.

Etik Beyan

Bu çalışmanın, özgün bir çalışma olduğunu; çalışmanın hazırlık, veri toplama, analiz ve bilgilerin sunumu olmak üzere tüm aşamalarından bilimsel etik ilke ve kurallarına uygun davrandığımı; bu çalışma kapsamında elde edilmeyen tüm veri ve bilgiler için kaynak gösterdiğimi ve bu kaynaklara kaynakçada yer verdiğimi; kullanılan verilerde herhangi bir değişiklik yapmadığımı beyan ederim.

Destekleyen Kurum

Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi

Kaynakça

• Abduttevvâb, R. (1997). El-Medhal ilâ ilmi’l-luġa ve menâhicu’l-bahsi’l-luġavî (3. Basım). Mektebetu’l Hancî. Bekkûş el-Hâşimi, F. (2004). Neş’etu’d-dersi’l-lisânî el-ʿArabî el-ḥadîs (1. Basım). Îtrâk li’n-Neşri ve’t-Tevzî.
• Bilici, M. (2018). İbrahim Enîs: Hayatı, eserleri ve görüşleri. Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi.
• Bişr, K. M. (2000). ʿİlmu’l-aṣvât. Dâru’l-Ġarîb.
• Bûḥûş, R. (1993). El-bunyetu’l-luġaviyye liburdeti’l-Buveyṣırî. Dîvânu’l-Matbûâtu’l-Câmîʿyye.
• Câḥiz, E. O. A. b. Bahr b. Mahbûb el-Kinânî. (2013). El-Beyân ve’t-tebyîn (C. 1). Mektebetü’l-Hancî. (Orijinal eser 1988’de yayımlanmıştır)
• ed-Ḍamîn, Ḥ. Ṣ. (1989). ʿİlmu’l-luġa. Bağdat Üniversitesi Yayınları.
• ed-Dânî, E. ʿA. ʿO. b. Saîd. (2000). Et-Tahdîd fî’l-İtḳâni ve’t-Tecvîd (Ġânim Ḳaddûrî el-Ḥamed, Ed.). Dâru ʿAmmâr.
• el-Antâḳî, M. (2012). Dirâsât fî fiḳhi’l-luġati’l-ʿArabiyye (4. Basım). Dâru’ş-Şarḳi’l-ʿArabî.
• el-Ferâhîdî, E. A. el-H. b. A. b. A. b. A. b. T. (n.d.). Kitâbü’l-ʿAyn (C. 1). Daru Mektebetu’l-Hilal.
• el-H̱ûli, M. ʿAlî. (1982). Mûʿcemu ʿİlmi’l-Eṣvât. Metâbiu’l-Ferazdaḳi’t-Ticâriyye.
• el-Meseddî, ʿA. (1981). Et-Tefkîru’l-Lisânî fî’l-Ḥadâreti’l-ʿArabiyye. Dâru’l-ʿArabiyye li’l-Kitâb.
• Eldemir, A., & Komisyon. (1980). Saussure’den sonra yapısal dilbiliminde söz dizimi konusunda tutumlar, yöntemler ve dönüşümlü üretimsel dil bilgisinde Chomsky. Türk Dil Kurumu Yayınları, Doruk Matbaacılık.
• Enîs, İ. (1946). El-Aṣvâtu’l-Luġaviyye (1. Basım). Mektebetu’n-Nahḍa.
• Enîs, İ. (1952). Mûsîḳâ eş-Şiʿr. Mektebetu Anclu el-Mıṣriyye.
• et-Ṭayyân, M. Ḥassân. (1994). ʿİlmu’l-Eṣvât ʿinde’l-ʿArab. Mecelletu Mecmaʿi’l-Luġati’l-ʿArabiyye bi-Dimaşk, 777-778.
• Ġalfân, M. (2006). El-Lisâniyyâtu fî’s̱-S̱eḳâfeti’l-ʿArabiyye, Ḥafriyyatu’n-Neş’eti ve’t-Tekvîn. Şeriketu’n-Neşri ve’t-Tevzîʿ, Dâru’l-Beyḍâ.
• Ḥâdî, N. (2011). ʿİlmu’l-Esvât en-Nutkî: Dirâsât Vasfiyye Tatbîkiyye. Âlemu’l-Kutubu’l-Hedîs.
• Ḥarakât, M. (1998). El-Lisâniyyâtu’l-ʿÂmme ve Ḳaḍâyâ el-ʿArabiyye. el-Mektebetu’l-ʿAsriyye.
• Ḥasen Cebel, M. Ḥasen. (2006). Muẖtasar fî Aṣvâti’l-Luġati’l-ʿArabiyye. Mektebetu’l-Âdâb.
• ḤasenʿArif, A. (2013). İtticâhâtu’d-Dirâsâtu’l-Luġaviyye fî Mısr (1. Basım). Dâru’l-Kutubi’l-Cedîd el-Mutteḥide.
• Ḥâzim, A. K. (1999). Dirâse fî ʿİlmi’l-Eṣvât. Mektebetu’l-Âdâb.
• İbn Cinnî, E.-F. O. b. C. el-Mevsılî el-Baġdâdî. (1985). Sırru Ṣınâʿati’l-İʿrâb (C. 1). Dâru’l-Kalem.
• İbn Cinnî, E.-F. O. b. C. el-Mevsılî el-Baġdâdî. (2008). El-H̱aṣâis (C. 1-3, Muḥammed ʿAlî en-Neccâr, Ed.). el-Mektebetu’l-ʿİlmiyye.
• İbn Manzûr, M. b. M. (n.d.). Lisânü’l-ʿArab (C. 4, Abdullah Ali el-Kebîr, Ed.). Dârü’l-Maârif.
• İbn Sînâ, E. A. el-H. b. A. b. A. b. A. b. S. (1983). Esbâbü ḥudûs̱i’l-ḥurûf. Matbûâtü Mecmai’l-Luġati’l-ʿArabiyye bi-Dimaşk.
• İnce, N. N. (2005). Hicri ilk dört asırda sesbilim çalışmaları (Yayımlanmamış doktora tezi). T.C. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Kaya, M. (2011). Arap dili fonetiği: Ses-anlam ilgisi. Eser Ofset.
• Meslûẖ, S. (1989). Dirâsât naḳdiyye fî’l-Lisâniyyât el-Muʿâsira. el-Mektebetu’l-ʿAsriyye.
• Özkanlı, Z. (2022). Arapçanın ses bilgisi: Klasikten moderne (1. Basım). FCR Yayın Reklam Bilgisayar San. ve Tic. Ltd. Şti.
• Sarıkaya, M. (2004). Araplarda fonetik ilminin doğuşu. Bilimname, 4, 117-131.
• Sîbeveyhî, A. b. Osmân b. Kanber el-Hârisî. (1988). El-Kitâb (C. 4, ʿAbdussamed Muḥammed Harun, Ed.). Mektebetu’l-H̱ancî.
• Temmâm, Ḥassân. (1990). Menâhicu’l-Baḥs̱i fî’l-Luġa. Mektebetu’l-Ancelo el-Mıṣriyye.
• Vardar, B. V. (Ed.). (2002). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü. Multilingual Yabancı Dil Yayınları.
• ʿİṣâm, N. (1992). ʿİlmu Esvâti’l-Luġaviyye. Dâru’l-Fikr.
• ʿUmer, A. M. (2006). Dirâsetu’ṣ-Ṣavtu’l-Luġavî. ʿÂlemu’l-Kutub.