TÜRKÇE “DE/DA” VE “Kİ” BAĞLAÇLARININ YAPAY ZEKÂ DESTEKLİ ÇEVİRİYLE FRANSIZCAYA AKTARIMI: ORMAN YANGINI HABERLERİ ÖRNEKLEMİNDE BİR İNCELEME

Öz

Günümüzde sayısı giderek artan ve iklim değişikliğinin sonuçlarından biri olarak değerlendirilen orman yangınları, ulusal ve uluslararası düzeyde yoğun medya ilgisine konu olmaktadır. İletişim ve erişimin hızla geliştiği çağımızda, bu tür haberlerin çok dilli aktarımı giderek daha da önem kazanmaktadır. Bu çalışmada, orman yangını ile ilgili Türkçe haber metinlerinde sıklıkla kullanılan ve birden fazla anlama sahip olan “de/da” ile “ki” bağlaçlarının yapay zekâ destekli çeviri aracılığıyla Fransızcaya aktarımının incelenmesi amaçlanmaktadır. Özellikle söylem odaklı metin yapısıyla öne çıkan Fransızca, bağlaç işlevlerini farklı yapılarla ifade etmesi nedeniyle hedef dil olarak seçilmiştir. Türkçe-Fransızca dil çiftinde yapılan bu inceleme, elde edilen bulgular doğrultusunda geliştirilecek öneriler aracılığıyla hem bu dil çiftinde çalışan çevirmenlere hem de çevirmen adaylarına fayda sağlamayı hedeflemesi bakımından önem arz etmektedir. Bu bağlamda, çalışmada, “Türkiye, orman yangını, çevre, iklim değişikliği ve küresel ısınma” anahtar sözcükleriyle yapılan tarama neticesinde ulaşılan çevrimiçi Türkçe haber metinlerinde sık kullanılan “de/da” ve “ki” bağlaçlarının bir yapay zekâ aracı olan ChatGPT 4.0 tarafından Fransızcaya aktarımına odaklanılmaktadır. İnceleme, Türkçe haber metinlerinin Fransızcaya çevrilmesi talebine dayanan basit istem ve ilgili bağlaçların kullanım özelliklerini gözeten çeviri talebine dayanan bağlam temelli isteme göre şekillenen ChatGPT 4.0 çevirileri üzerinden yapılmıştır. İnceleme neticesinde elde edilen bulgular, Katharina Reiss’ın çeviri eleştirisi yaklaşımı çerçevesinde değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, kısa ve açık yapılarda anlam aktarımının genel olarak uygun olduğunu; ancak uzun, çok katmanlı ve bağlam yüklü cümlelerde bağlaçların söylemsel işlevlerinin kaybolabileceğini göstermiştir. Özellikle “de/da” bağlacının ekleme ve vurgu; “ki” bağlacının ise açıklama ve vurgu işlevleri erek dilde çoğu zaman tam olarak sağlanamamış ve bu durum son düzeltme sürecinin süresini ve kapsamını artırmıştır. Böylece bu çalışmayla, doğal afet söylemi gibi hassas içeriklerde bağlaç temelli söylem işlevlerinin yapay zekâ destekli çeviri aracılığıyla ne ölçüde karşılanabildiğine dair eleştirel bir değerlendirme sunulmaya ve çeviri sonrasında insan müdahalesinin gerekliliği ve çerçevesi açığa çıkarılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Yapay Zekâ Destekli Çeviri
• bağlaç
• haber çevirisi
• ChatGPT
• orman yangını

AI-ASSISTED TRANSLATION OF TURKISH CONJUNCTIONS “DE/DA” AND “KI” INTO FRENCH: A CASE STUDY ON FOREST FIRE NEWS

Öz

Forest fires, which are increasing in number and are considered one of the consequences of climate change, are receiving intense media attention at both the national and international levels. In this age of rapidly developing communication and access, the multilingual transmission of such news is becoming increasingly important. This study aims to examine the artificial intelligence(AI)-assisted translation of the conjunctions “de/da” and “ki,” which are frequently used in Turkish news texts related to forest fires and have multiple meanings. French, which stands out for its discourse-oriented text structure, was chosen as the target language because it expresses conjunction functions with different structures. This study, conducted on the Turkish-French language pair, aims to benefit both translators working in this language pair and aspiring translators through recommendations developed based on the findings. In this context, the study focuses on the translation into French of the conjunctions “de/da” and “ki,” which are frequently used in Turkish online news texts retrieved through keyword searches “Türkiye, forest fire, environment, climate change, global warming”, as rendered by ChatGPT 4.0, an AI tool. The analysis was conducted on ChatGPT 4.0 translations generated in response to two types of prompts: a simple request to translate Turkish news texts into French, and a context-based request that considered the usage characteristics of the relevant conjunctions. The findings were evaluated according to Katharina Reiss's approach to translation criticism. The findings demonstrated that meaning transfer is generally appropriate in short and clear structures. However, it was observed that the discursive functions of conjunctions are often lost in long, multi-layered, and context-laden sentences. In particular, the functions of the conjunction “de/da” for addition, emphasis, and comparison, and the conjunction “ki” for justification and quotation, were often not fully conveyed in the target language, which increased the duration and scope of the final revision process. Thus, this study aims to provide a critical assessment of the extent to which conjunction-based discourse functions can be achieved through AI-assisted translation in sensitive content such as natural disaster discourse, and to reveal the necessity and scope of human intervention after translation.

Anahtar Kelimeler

• AI-assisted translation
• conjunction
• news translation
• ChatGPT
• forest fire

Kaynakça

1. Abudayeh, C. & Dubbati, B. (2020). Politeness strategies in translating Donald Trump's offensive language into Arabic. Perspectives: Studies in Translation, Theory and Practice, 28(3) (February 2020), 424-439.
2. Antalya Körfez (2024). İklim değişikliği, Türkiye ormanlarını da tehdit ediyor. Antalya Körfez, https://www.antalyakorfez.com/iklim-degisikligi-turkiye-ormanlarini-da-tehdit-ediyor, Erişim tarihi: 6.07.2025.
3. Arslan, S. (2023). Haber metinleri çevirisinin kapsami, niteliği ve bu süreçte görev üstlenen çevirmenin rolü. The Journal of Social Sciences, 2023 (62), 165-189.
4. Bielsa, E., & Bassnett, S. (2008). Translation in Global News (1st ed.). London: Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203890011
5. Bielsa, E. (Ed.) (2022). The Routledge Handbook of Translation and Media. New York: Routledge.
6. Boulanger, P-P & Gagnon, C. (2020). The translation of ‘transparency’ in the Canadian press: an inquiry into symbolic power. Perspectives: Studies in Translation, Theory and Practice, 28(3) (February 2020), 339-356.
7. Can, M. Z. & Gezer, G. (2018). Haber çevirilerinde yerlileştirme stratejileri olarak etnomerkezci eritme ve saldirgan sadakat. Journal of History School, 2018-XXXVII-2, 1-37.
8. ChatGPTa, https://chatgpt.com/c/68775c31-91d4-8003-b226-8e5eb9420651, Erişim tarihi: 16.07.2025

9. ChatGPTb, https://chatgpt.com/c/6878b654-e4d8-8003-9447-4c2f9a85d17f, Erişim tarihi: 17.07.2025
10. Davier, L. (2017). Les enjeux de la traduction dans les agences de presse. Presses universitaires du Septentrion: Villeneuve d'Ascq. https://doi.org/10.4000/books.septentrion
11. DHA (2025). İklim değişikliği yangın riskini ve zararını artırdı. DHA, https://www.dha.com.tr/gundem/iklim-degisikligi-yangin-riskini-ve-zararini-artirdi-2673699, Erişim tarihi: 5.07.2025
12. Dilidüzgün, Ş. (2008). Türkçe Öğretiminde Metindilbilimsel Bağlamda Uygulamalı Bir Yaklaşım. Doktora Tezi. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
13. Đorđević, J. P. (2020). Translation in Serbian media discourse: the discursive strategy of argumentation as an adaptation technique. Perspectives: Studies in Translation, Theory and Practice, 28(3) (February 2020), 454-468.
14. Gu, C. & Tipton, R. (2020). (Re-)voicing Beijing’s discourse through self-referentiality: a corpus-based CDA analysis of government interpreters’ discursive mediation at China’s political press conferences (1998–2017). Perspectives: Studies in Translation, Theory and Practice, 28(3) (February 2020), 406-423.
15. Guerrero, M. H. H. (2020). The translation of tweets in Spanish digital newspaper. Perspectives: Studies in Translation, Theory and Practice, 28(3) (February 2020), 376-392.
16. Haber Global (2024). Orman yangınlarının 'halk sağlığı'na etkileri konusunda uyarı. Haber Global, https://haberglobal.com.tr/gundem/orman-yanginlarinin-halk-sagligina-etkileri-konusunda-uyari-373480, Erişim tarihi: 6.07.2025
17. Havumetsä, N. (2020). Instances of translatorial action: a journalist as a translating reporter of speech. Perspectives: Studies in Translation, Theory and Practice, 28(3) (February 2020), 440-453.
18. Hürriyet (2025). Bakan Yumaklı: 3 Günde 263 Yangın. Hürriyet, https://www.hurriyet.com.tr/gundem/live-biri-sonuyor-digeri-basliyor-42860082#post-25, Erişim tarihi: 6.07.2025
19. Kamyanets, A. (2020). Evaluation in translation: a case study of Ukrainian opinion articles. Perspectives: Studies in Translation, Theory and Practice, 28(3) (February 2020), 393-405.
20. Karataş, İ. (2025). İzmir ve diğer kentlerde tehlike sürüyor! Yangınlar neden önlenemiyor? Cumhuriyet, https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/izmir-ve-diger-kentlerde-tehlike-suruyor-yanginlar-neden-onlenemiyor-2413970, Erişim tarihi: 6.07.2025
21. Kaynak, O. (1969). Türkçede Bağlaçlar. Türk Dili Dergisi,19 (209), 697-705.
22. Kenarlı, G. (2024). İklim krizi yangın rejimini değiştirirken orman yangınları ısınmayı artırıyor. AA, https://www.aa.com.tr/tr/gundem/iklim-krizi-yangin-rejim.ini-degistirirken-orman-yanginlari-isinmayi-artiriyor/3286754, Erişim tarihi: 6.07.2025
23. Melikoğlu, M. Y. (2024). İklim değişikliği Türkiye'de orman yangınlarının sıklığını ve şiddetini artırıyor. AA, https://www.aa.com.tr/tr/gundem/iklim-degisikligi-turkiyede-orman-yanginlarinin-sikligini-ve-siddetini-artiriyor/3313173, Erişim tarihi: 6.07.2025
24. Nord, C. (2014). Translation as a purposeful activity, functionalist approaches explained. New York: Routledge.
25. Özcan, L. & Bokaie, S. (2022). Dört işlev modeliyle haber çevirisi incelemesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (30), 1354-1374. https://doi.org/10.29000/rumelide.1190396
26. Ping, Y. (2021). Towards two decades of journalistic translation research (2000-2019): a corpus-based bibliometric study of the Translation Studies Bibliography. Meta, 66(2), 406-426. https://doi.org/10.7202/1083185ar
27. Poirier, É. A. & Roy, J.-H. (2023). L’outil Ultrad de La Presse Canadienne : la traduction automatique dans un contexte journalistique. TTR, 36(1), 71–105. https://doi.org/10.7202/1107567ar
28. Reiss, K. (2000). Translation Criticism-Potentials and Limitations. London: Routledge. Ressources du Portail linguistique du Canada (2025). https://www.noslangues-ourlanguages.gc.ca/fr/juridictionnaire/bien-que-meme-si, Erişim tarihi: 15.09.2025
29. Riggs, A. (2020). The role of stylistic features in constructing representations of Muslims and France in English online news about terrorism in France. Perspectives: Studies in Translation, Theory and Practice, 28(3) (February 2020), 357-375.
30. Snell-Hornby, M. (1988). Translation studies, an integrated approach. Amsterdam/Philadephia: John Benjamins.
31. Sözcügazete (2025). Orman Yangınları 2025’e Erken Başladı: Uzmanlar İklim Krizine Dikkat Çekiyor. Sözcügazete, https://sozcugazete.com.tr/orman-yanginlari-2025e-erken-basladi-uzmanlar-iklim-krizine-dikkat-cekiyor/, Erişim tarihi: 6.07.2025
32. Suçin, M. H. (2014). Haber Çevirisi. İstanbul: Opus. Şevik, N. (2023). Haber metinleri çevirilerinde paralel metinlerle çalışmanın önemi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (32), 1633-1655. https://doi.org/10.29000/rumelide.1253023
33. Türkmen, B. & Koçlu Maman, S. (2024). Yapay Zeka Destekli Haber Metni Üretimi ve Çevirilerinin Karşılaştırmalı Bir Analizi: Chatgpt-4o Örneği. İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi, 0(21), 212-229. https://doi.org/10.26650/iujts.2024.1552550
34. Ünsal, G. (2019). Haber Dili ve Çevirisi. International Journal of Language Academy, 7(2), 40-55.
35. Valdéon, R. A. (Ed.) (2021). Journalistic Translation Research Goes Global. New York: Routledge.
36. Van Doorslaer, L. (2010a). Journalism and translation. In Y. Gambier & L. van Doorslaer (Eds.), Handbook of translation studies, (1), 180-184). Amsterdam: John Benjamins.
37. Van Doorslaer, L. (2010b). The double extension of translation in the journalistic field. Across Languages and Cultures, 11(2), 175-188. https://doi.org/10.1556/Acr.11.2010.2.3
38. Vitrine Linguistique (2025). https://vitrinelinguistique.oqlf.gouv.qc.ca/25159/la-redaction-et-la-communication/organisation-textuelle/liste-de-charnieres, Erişim tarihi: 15.09.2025
39. Yavuz, Y. (2023). Antalya ormanlarında büyük kayıp! Açıkgazete, https://acikgazete.com/kose-yazilari/yusuf-yavuz/antalya-ormanlarinda-buyuk-kayip/, Erişim tarihi: 6.07.2025
40. Yılmaz, B. E. (2025). Orman Yangınları Doğayı Onlarca Yıl Etkiliyor: Ekosistemde Kalıcı Hasarlar Oluşuyor. Cumha, https://cumha.com.tr/orman-yanginlari-dogayi-onlarca-yil-etkiliyor-ekosistemde-kalici-hasarlar-olusuyor, Erişim tarihi: 7.07.2025