Türkiye’de Buğday Veriminin Belirleyicileri: Ardl Sınır Testi ve Toda-Yamamoto Nedensellik Testinden Kanıtlar

Bu çalışmanın amacı Türkiye ekonomisine ilişkin 1991-2023 dönemi verilerini kullanarak buğday verimi ile buğday üretimi, bitkisel üretim endeksi ve gübre tüketimi arasındaki ilişkileri incelemektedir. Uzun vadeli ilişkiler için ARDL sınır testi, kısa vadeli ilişkiler için ise hata düzeltme modeli (ECM) kullanılmış; değişkenler arası nedensellik ilişkisini belirlemek amacıyla Toda-Yamamoto testi uygulanmıştır. Sonuçlar, değişkenler arasında eşbütünleşme ve nedensellik ilişkilerinin varlığını göstermektedir. Elde edilen sonuçlara göre, buğday üretimi ve bitkisel üretim endeksi, buğday verimi üzerinde pozitif etki yaratmaktadır. Gübre tüketiminin ise buğday verimliliği üzerindeki etkisi istatiksel olarak anlamlı bulunmamıştır. Hata düzeltme modeline göre, değişkenler arasında kısa dönemde oluşan sapmaların yaklaşık yüzde 34’ü bir sonraki dönemde giderilerek sistemin uzun dönem dengesine dönüşü sağlanmaktadır. Toda-Yamamoto testi sonuçları, buğday üretiminden, bitkisel üretim endeksinden ve gübre tüketiminden buğday verimine doğru nedensellik ilişkisi olduğunu kanıtlamaktadır. Çalışma bulguları, buğday üretimi, bitkisel üretim endeksi ve gübre tüketimi gibi temel göstergelerin Türkiye’de buğday verimliliği üzerinde dinamik bir etkiye sahip olduğunu göstermektedir. Bu sonuçlar, tarımsal planlama ve politika geliştirme süreçlerinde üretim yapısının ve girdi kullanımının daha etkin değerlendirilmesine olanak sağlamaktadır.

The aim of this study is to examine the relationships between wheat yield and wheat production, crop production index, fertilizer consumption using data for the Turkish economy for the period 1991–2023. The ARDL bounds test was used for long-term relationships, while the error correction model (ECM) was used for short-term relationships. The Toda-Yamamoto test was applied to determine the causality relationship between the variables. The analysis results prove the existence of cointegration and causality relationships between the variables. According to the analysis results, wheat production and the crop production index have a positive effect on wheat yield. The effect of fertilizer consumption on wheat yield was not found to be statistically significant. According to the error correction model, approximately 34% of the deviations that occur between variables in the short term are eliminated in the following period, ensuring a return to the system's long-term equilibrium. According to the results of the Toda-Yamamoto test, there is a causal relationship from wheat production, crop production index and fertilizer consumption to wheat yield. The findings of the study show that key indicators such as wheat production, crop production index and fertilizer consumption have a dynamic effect on wheat productivity in Turkey. These results ensure that production structure and input use are evaluated more effectively in agricultural planning and policy development processes.