Religious, Historical, and Legendary Figures in Hayâlî Bey's Qasidas

Öz

Classical Turkish literature is a literary tradition that interprets human existence, beliefs, and the ideal world through various symbols. Religious, historical, and legendary figures hold a prominent place among these symbols. Through these figures, poets deepen both individual feelings and social values. In classical Turkish poetry, religious figures represent faith and spirituality; historical figures represent power and might; and legendary heroes represent the ideal human type. Hayâlî Bey, a prominent 16th-century poet and a powerful representative of this symbolic tradition, masterfully utilizes religious, historical, and legendary figures in his qasidas, enriching his poetry with both cultural and symbolic richness. In Hayâlî Bey’s qasidas, religious figures such as the Prophet Muhammad, Ali, Moses, and Joseph appear as symbols of faith, justice, and patience. Historical and legendary figures such as Jamshid, Dârâ, Shah Bahram, Zaloğlu Rustam, İskender, and Suleiman the Magnificent find meaning within themes of power, justice, and mortality. Following these figures of power, the poet turns to symbolic heroes of love; through love stories such as Leylâ and Majnun, Ferhad and Şirin, and Vâmık and Azrâ, he emphasizes the emotional intensity and divine dimension of love. These figures appear in Hayâlî Bey’s verses both as idealized symbols and as reflections of the human condition tested by love, faith, and power. This study examines Hayâlî Bey’s qasidas in terms of their depiction of religious, historical, and legendary figures, and evaluates the poet’s semantic framework within which these figures are employed through the couplets. The analysis reveals that these figures in Hayâlî Bey’s qasidas are not merely decorative elements; they also carry deep layers of meaning, symbolizing human values, the power of love, and the transience of the world. Thus, it reveals how the religious, historical, and legendary figures in Hayâlî Bey’s qasidas are reimagined through the poet’s imagination.

Anahtar Kelimeler

• Classical Turkish Literature
• Hayâlî Bey Divan
• Qasida
• Mythology
• Religious and Legendary Figures.

Hayâlî Bey’in Kasidelerinde Yer Alan Dinî, Tarihî ve Efsanevî Şahsiyetler

Öz

Klasik Türk edebiyatı, insanın varoluşu, inancı ve ideal dünyasını farklı semboller aracılığıyla anlamlandıran bir edebiyat geleneğidir. Bu semboller arasında dinî, tarihî ve efsanevî şahsiyetler önemli bir yer tutar. Şairler, bu şahsiyetler aracılığıyla hem bireysel duygularını hem de toplumsal değerleri derinleştirir. Klasik Türk şiirinde dinî figürler, inanç ve maneviyatı; tarihî şahsiyetler, güç ve kudreti; efsanevî kahramanlar ise ideal insan tipini temsil eder. Bu sembolik geleneğin güçlü temsilcilerinden biri olan XVI. yüzyılın seçkin şairi Hayâlî Bey; kasidelerinde dinî, tarihî ve efsanevî şahsiyetleri ustalıkla kullanarak şiirine hem kültürel hem de sembolik bir zenginlik kazandırır. Hayâlî Bey’in kasidelerinde Hz. Muhammed, Hz. Ali, Hz. Mûsâ, Hz. Yusuf gibi dinî şahsiyetler inancın, adaletin ve sabrın sembolü olarak yer alır. Cemşid, Dârâ, Şâh Behrâm, Zaloğlu Rüstem, İskender, Kanûnî Sultan Süleyman gibi tarihî ve efsanevî isimler güç, adalet ve fânilik temaları etrafında anlam bulur. Şair, bu kudret figürlerinin ardından aşkın sembolik kahramanlarına yönelir; Leylâ ile Mecnûn, Ferhad ile Şirin ve Vâmık ile Azrâ gibi aşk hikâyeleri aracılığıyla duygusal yoğunluğu ve aşkın ilahi boyutunu vurgular. Bu şahsiyetler, Hayâlî Bey’in beyitlerinde hem idealize edilmiş birer sembol hem de insanın aşk, inanç ve kudretle sınanan yönünün yansıması olarak karşımıza çıkar. Bu çalışmada, Hayâlî Bey’in kasideleri dinî, tarihî ve efsanevî şahsiyetlerin işlenişi bakımından incelenmiş; şairin bu şahsiyetleri nasıl bir anlam örgüsü içinde kullandığı beyitler üzerinden değerlendirilmiştir. Bu değerlendirmenin sonucunda, Hayâlî Bey’in kasidelerinde bu figürlerin yalnızca bir süs unsuru değil; aynı zamanda insani değerleri, aşkın gücünü ve dünyanın geçiciliğini simgeleyen derin anlam katmanları taşıdığı görülmüştür. Böylece Hayâlî Bey’in kasidelerinde yer alan dinî, tarihî ve efsanevî şahsiyetlerin, şairin hayal gücüyle yeniden nasıl anlam kazandığı ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Klasik Türk Edebiyatı
• Hayâlî Bey Divanı
• Kaside
• Mitoloji
• Dinî ve Efsanevî Şahsiyetler

Kaynakça

1. Abaydın, H. (2022). Mısır Mitolojisinde Hz. Mûsâ’nın İzleri. [Hakan Olgun’un “Hz. Mûsâ’nın Muhalefeti: Horus’u Öldürmek” adlı eserinin değerlendirmesi]. İslam Tetkikleri Dergisi–Journal of Islamic Review, 12 (1), 537-542.
2. Albayrak, N. (1995). İbnü’l-Arabî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 12, s. 388–389). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
3. Ay, Ü.-Top, Y. (2019). 16. yüzyılın İlk Yarısındaki Divanlarda Yavuz Sultan Selîm’e Sunulmuş Şiirler. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, (40), 339-400.
4. Bakırcı, S. (2025). Açıklamalı Meâl. Konya: Sebat Ofset Matbaacılık.
5. Bozkurt, H. (2024). Tasavvufî Kavramlar Çerçevesinde Hz. Osman’ın İslam Tasavvufundaki Yeri. Sufiyye, (17), 211–236.
6. Cengiz, A. (2017). Dîvân Şiirinde Destan Kahramanı Olarak Zâloğlu Rüstem. Milli Kültür Araştırmaları Dergisi (MİKAD), 1 (1), 33-43.
7. Çelik, N. (2016). Edirneli Şevkî Divanı Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük. (Yüksek lisans Tezi). YÖK Tez Merkezi veri tabanından erişildi.
8. Devellioğlu, F. (1998). Osmanlıca-Türkçe Lügât. İstanbul: Aydın Kitabevi.

9. Ekmekçi, G. (2016). Muhibbi Divanı’nda Mitolojik ve Efsanevî Kahramanlar. Akademik Bakış Dergisi, (57), 190-209.
10. Emecen, F. (2000). İbrâhim Paşa. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 21, s. 333–335). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
11. Harman, Ö. F. (2013). Hz.Yusuf. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 44, s. 1–5). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
12. Karaduman, R. (2021). Vâmık u Azrâ Mesnevisinde Kimlikleri Temsil Eden Sembolik Bir Değer Olarak Kahraman İsimleri. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (54), 195–216.
13. Karataş, T. (2001). Ansiklopedik Edebiyat Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Akçağ Yayınları.
14. Köksal, M. A. (2017). Peygamberler Tarihi. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
15. Kurnaz, C. (1996). Hayâlî Bey Divanı’nın Tahlili. İstanbul: MEB Yayınları.
16. Kurnaz, C. (1998). Hayâlî Bey. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Cilt 17, s. 5–7). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
17. Mengi, M. (2012). Divan Şiiri Yazıları. Ankara: Akçağ Yayınları.
18. Müderrisoğlu, M. F. (2013). Kanûnî Sultan Süleyman’ın Baniliğinde Ailesinin Yeri. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (18), 187–206.
19. Onay, A. T. (1993). Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı. (Kurnaz, C. Haz.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
20. Özçelik, M. (2009). Seyyid Battal Gazi. Ankara: Eskişehir Valiliği, Sistem Ofset Matbaacılık.
21. Özkul, F. (2004). Mitolojiye Giriş. İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
22. Pala, İ. (2002). Ansiklopedik Dîvân Şiiri Sözlüğü. İstanbul: Lve M Yayınları.
23. Şentürk, A. A. (2016). Osmanlı Şiir Klavuzu (Cilt 1). İstanbul: Osmanlı Edebiyatı Araştırmaları Merkezi (OSEDAM).
24. Şentürk, A.A. (2019). Osmanlı Şiir Klavuzu (Cilt 3). İstanbul: DBY Yayınları.
25. Şentürk, A.A. (2020). Osmanlı Şiir Klavuzu (Cilt 4). İstanbul: DBY Yayınları.
26. Şişman, B.-Kuzubaş, M. (2012). Klasik Türk Şiirinde Mitolojik Unsurlar. Ankara: Akçağ Yayınları.
27. Tarlan, A. N. (1995). Hayâlî Bey Dîvânı. İstanbul: Bürhaneddin Erenler Matbaası.
28. Timurtaş, F. K. (1963). Şeyhi’nin Hüsrev ü Şirin’i. İstanbul: İÜEF Yayınları.
29. Yazar, N. (2018). Devlet Adamlarına Örneklik Teşkil Etmesi Yönüyle Siyasetnamelerde Hz. Ömer. (Editör Prof. Dr. Ali Aksu). Uluslararası Hz. Ömer Sempozyumu (Cilt 1, s. 219-234). Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, Cumhuriyet Üniversitesi Rektörlük Matbaası.
30. Yılmaz, B. (2024). Klasik Türk Şiirinde Hz. Yûsuf ve Rişte-i Pîre-Zen Üzerine. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 12 (40), 67-78.