The Grand Mosque Tradition in Anatolia: Its Role as a Spatial and Societal Center During the Seljuk, Beylik, and Ottoman Periods

Yıl 2025, Cilt: 4 Sayı: 2, 20 - 31, 30.12.2025

Zafer Şık

Öz

Grand Mosques represent one of the most prominent architectural and sociocultural elements of the Islamic urban tradition. Constructed throughout the Seljuk, Beylik, and Ottoman periods in Anatolia, these structures functioned not merely as places of worship but also as administrative, economic, and cultural centers of cities. They were typically situated at a topographically central point within the urban fabric, around which public buildings such as bazaars, inns (hans), madrasas, baths, and markets were established. This spatial organization positioned the mosque as the nucleus of urban planning, strengthening both religious life and social cohesion.
From an architectural perspective, Grand Mosques embody the artistic sensibility, stone craftsmanship, and structural innovations of their respective eras. The Grand Mosques of Bursa, Diyarbakır, Konya, and Sivas, for instance, vividly reflect the political authority, aesthetic preferences, and regional identity of different historical periods. Moreover, these mosques serve as “sites of collective memory,” representing the shared heritage of their communities. Practices such as the delivery of sermons, public announcements, and communal consultations reinforced the mosque’s central role in social communication.
In the Islamic urban model, Grand Mosques should be regarded not only as religious edifices but also as intersections of politics, economy, education, and culture. This perspective reveals that religious and worldly life in Islamic cities were perceived as complementary dimensions of a unified whole. Thus, Grand Mosques stand as enduring symbols of a civilizational continuity that integrates architectural heritage with urban identity.

Anahtar Kelimeler

Great Mosque , Islamic City , Civilization , Urban Identity , Socio-Cultural Structure

Anadolu'da Ulu Cami Geleneği: Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı Dönemlerinde Mekânsal ve İçtimâî Merkez Olarak Rolü

Öz

Ulu Camiler, İslam şehircilik geleneğinin en belirgin mimari ve sosyokültürel unsurlarından biridir. Anadolu’da Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemlerinde inşa edilen bu yapılar, yalnızca ibadet mekânı olmanın ötesinde, şehirlerin idari, ekonomik ve kültürel merkezleri olarak işlev görmüştür. Ulu Camiler genellikle şehrin topografik olarak merkezi bir noktasına konumlandırılmış, çevresinde bedesten, han, medrese, hamam ve çarşı gibi kamusal yapılar teşekkül etmiştir. Bu durum, camiyi şehir planlamasının çekirdeği hâline getirmiş; dinî hayatla birlikte toplumsal bütünleşmeyi de güçlendirmiştir.
Mimari açıdan bakıldığında Ulu Camiler, dönemin sanat anlayışını, taş işçiliğini ve yapısal yeniliklerini yansıtan özgün örneklerdir. Bursa, Diyarbakır, Konya ve Sivas gibi şehirlerdeki Ulu Camiler, farklı dönemlerin siyasi gücünü, estetik beğenisini ve bölgesel kimliğini somut biçimde ortaya koyar. Bununla birlikte, bu camiler toplumun ortak hafızasını temsil eden birer “kamusal bellek mekânı” niteliğindedir. Hutbelerin okunması, ilanların yapılması, halkın istişare toplantılarına katılması gibi uygulamalar, caminin toplumsal iletişimdeki merkezî rolünü pekiştirmiştir.
Ulu Camiler, İslam şehir modelinde sadece ibadet yapısı değil; aynı zamanda siyaset, ekonomi, eğitim ve kültürün kesişim noktası olarak değerlendirilmelidir. Bu durum İslam şehirlerinde dinî ve dünyevî hayatın birbirini tamamlayan iki yön olarak algılandığını göstermektedir. Ulu Camiler hem mimari miras hem de şehir kimliği açısından süreklilik gösteren bir medeniyet anlayışının en somut temsilcilerindendir.

Anahtar Kelimeler

Ulu Cami , İslam Şehri , Medeniyet , Şehir Kimliği , Sosyokültürel Yapı

Kaynakça

• AE.SMMD.IV.5-516;
• A.}MKT.DV.1 – 80;
• İ.AS.4 – 9;
• İ.MVL.401-17437;
• C.MF.142-7084;
• DH.İ.UM 7 – 1;
• ŞD.1777 – 25;
• DH.TMIK.M.140 – 42;
• TS.MA.e 189 – 91;
• ML.EEM.701 – 1;
• ZB.421 – 12;
• C.EV.72 – 3580.
• Ali Seydi, Resimli Kamus-ı Osmani, Mihran Matbaası, İstanbul 1330/1914.
• Doktor Nazmi, Türkiye’nin Sıhh-i İctimai Coğrafyası: Konya Vilayeti, Öğüt Matbaası, Ankara 1922.
• Mehmed Raif, Âdâbü’l-Mescid ve’l-Câmi, Abdüllatif Efendi Matbaası, İstanbul 1302/1886.
• Şemseddin Sami, Kamus-ı Türki, İkdam Matbaası, İstanbul 1317/1901.
• Şemseddin Sami, Kamusü’l-A’lâm, Mihran Matbaası, 1. cilt, İstanbul 1306/1890.
• “Bursa ve Ulu Camii (Bursa ve Ulu Cami Resimleri)”, Servet-i Fünun, Cilt LXII, Sayı 1610, 23 Haziran 1927.
• Halis, “Diyarbakır Abidelerinden Ulu Cami Kitabeleri”, Küçük Mecmua, Sayı 25, 4 Aralık 1922.
• İpşirli, Mehmet, “Elçi”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, Cilt XI, TDV Yayınları, Ankara 2013.
• Melik Mehmed, "Kayseri Ulu Camı Ahşap Minberi", Türk Etnografya Dergisi, Sayı 65, 1976.
• Özkul, Kifayet, "Sivas Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası Bezemeleri", Uluslararası İdil-Ural ve Türkistan Araştırmaları Dergisi, II, Sayı 3, 2020.
• Yıldırım, Mustafa, & Kara, Kasım, “Bursa Ulu Camii Mihrap Yazıları”, 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 4(12), 2020.
• Küçükdağ, Yusuf. “Osmanlı Şehirlerinin Fiziki Yapısı.” KTO Karatay Üniversitesi Tarih Bölümü Yüksek Lisans Dersi Notları, 25 Ekim 2025.
• Haspolat, Yusuf Kenan, Beşinci Harem-İ Şerif, e-Kitap, 2014, erişim:
• https://acikerisim.dicle.edu.tr/server/api/core/bitstreams/affa10de-d58a-4add-9f6a-d7e5e3122d7c/content İBB Atatürk Kitaplığı, Link: https://katalog.ibb.gov.tr/kutuphane3/kartpostal/Krt_005656.jpg, erişim tarihi: 3.12.2025.
• İBB Atatürk Kitaplığı, Link: https://katalog.ibb.gov.tr/kutuphane3/kartpostal/Krt_005477.jpg, erişim tarihi: 3.12.2025.
• İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, Bursa ve Ulu Cami Fotoğrafı, erişim: https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/FOTOGRAF/90814---0040.jpg, erişim tarihi: 26.10.2025