Suç, Utanç ve Yeniden Entegrasyon: Yeniden Bütünleştirici Utandırma Kuramının Türkiye Bağlamında Değerlendirilmesi

Öz

Bu çalışmanın amacı, John Braithwaite’ın yeniden bütünleştirici utandırma kuramını Türkiye’nin toplumsal ve kültürel bağlamında sınamaktır. Çalışma, aile ve yakın sosyal ilişkilerin sunduğu onarıcı potansiyel ile devlet politikaları ve işgücü piyasasının ürettiği dışlayıcı uygulamalar arasındaki ilişkiyi ele alarak sosyal kontrol süreçlerinin faillerin topluma yeniden katılımını destekleyip desteklemediğini incelemektedir. Kuramsal bir araştırma olarak tasarlanan çalışmada, Türkiye’de suç sonrası süreçlere ilişkin yürütülmüş 21 çalışmanın bulguları ve ilgili yasal düzenlemeler, kuramın temel kavramlarından türetilen kategoriler üzerinden analiz edilmiştir. Analiz, güçlü aile bağlarının ve kolektivist kültürün failin devlet ve piyasa kaynaklı dışlanmaya karşı korunmasında önemli bir onarıcı kapasite sunduğunu göstermektedir. Ancak bu kapasite herkes için aynı biçimde işlememektedir. Erkek failler ataerkil kodlar aracılığıyla çoğu zaman kınanmadan kabul görürken kadın failler çifte damgalama ve ağır bir dışlanmayla karşılaşmaktadır. Ceza adalet sistemi, yetersiz rehabilitasyon uygulamaları, adli sicil kayıtları ve işgücü piyasasındaki önyargılar ise bireyi meşru istihdamdan uzaklaştırarak ikincil sapma riskini artırmaktadır. Bulgulardan hareketle üç kuramsal önerme geliştirilmiştir. Buna göre toplulukçuluk ataerkil kodlarla iç içe geçtiğinde yeniden bütünleştirme seçici hale gelmekte, kınama içermeyen kabul yeniden bütünleştirici utandırmadan çok nötrleştirmeye yakın durmakta ve enformel düzeydeki onarıcı kapasite kurumsal destekten yoksun kaldığında zamanla zedelenmektedir. Çalışma, onarıcı adalet ilkelerine dayanan, toplumsal cinsiyete duyarlı ve istihdamı merkeze alan politikaların gerekliliğine dikkat çekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• John Braithwaite
• yeniden bütünleştirici utandırma kuramı
• damgalama
• etiketleme
• yeniden entegrasyon

Crime, Shame, and Reintegration: Evaluating the Reintegrative Shaming Theory in the Turkish Context

Öz

This study aims to test John Braithwaite’s reintegrative shaming theory in the social and cultural context of Türkiye. It examines the relationship between the restorative potential of family and close social ties and the exclusionary practices produced by state policies and the labor market, asking whether social control processes support or hinder offenders’ reintegration. Designed as a theoretical study, it analyzes the findings of 21 studies on offenders’ post-conviction experiences in Türkiye, together with relevant legal regulations, through categories derived from the core concepts of the theory. The analysis shows that strong family ties and a collectivist culture provide a significant restorative capacity that shields offenders from exclusion by the state and the labor market. This capacity, however, is unevenly distributed. Male offenders are often accepted through patriarchal codes without being censured, whereas female offenders face double stigma and severe exclusion. The criminal justice system, inadequate rehabilitation, criminal records and employer prejudice, in turn, push individuals away from legitimate employment and increase the risk of secondary deviance. Three theoretical propositions are derived from these findings. When communitarianism is intertwined with patriarchal codes, reintegration becomes selective. Acceptance without disapproval resembles neutralization rather than reintegrative shaming. Informal restorative capacity erodes over time when it lacks institutional support. The study underlines the need for policies that are grounded in restorative justice principles, sensitive to gender and centered on employment.

Anahtar Kelimeler

• John Braithwaite
• reintegrative shaming theory
• stigma
• labeling
• reintegration

Kaynakça

1. Açıkalın, M. (2019). Circular entrapment: Tracing the (in)formational contours of F-type high security prisons [Yüksek lisans tezi, Boğaziçi Üniversitesi].
2. Adli Sicil Kanunu, Kanun No. 5352. (2005, 1 Haziran). Resmi Gazete (Sayı: 25832). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5352&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
3. Ahmed, E., Harris, N., Braithwaite, J., & Braithwaite, V. (2001). Shame management through reintegration. Cambridge University Press.
4. Akpolat, Y., Türkmen, M., Kaya, Y., & Bozma, K. (2019). Hükümlülerin rehabilitasyonunda istihdam ve AB uygulamaları. Transnational Press London.
5. Arslanoğlu-Çetin, E. (2016). Koşullu salıverme ile tahliye olmuş hükümlülerde damgalanma algısı ve damgalanma ile başa çıkma stratejileri arasındaki ilişki [Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi].
6. Bacaksız, P. (2014). Cezalandırma ve topluma yeniden kazandırma. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 16(Özel Sayı), 4917-4941. https://izlik.org/JA33YY48SC
7. Barak, G. (1998). Integrating criminologies. Allyn and Bacon.
8. Barlow, H. D. (1993). Introduction to criminology. HarperCollins College Publishers.

9. Bazemore, G., & Umbreit, M. (2001). A comparison of four restorative conferencing models (Juvenile Justice Bulletin, NCJ 184738). U.S. Department of Justice, Office of Justice Programs, Office of Juvenile Justice and Delinquency Prevention. https://www.ojp.gov/library/publications/comparison-four-restorative-conferencing- models
10. Becker, H. (2017). Hariciler (Outsiders): Bir sapkınlık sosyolojisi çalışması (Ş. Geniş & L. Ünsaldı, Çev.). Heretik Yayınları. (Orijinal eser 1963’te yayımlanmıştır)
11. Bilgiç, Ş. (2012). Hapsedilme, iyileştirme ve yeniden suç işleme. Vadi Yayınları.
12. Blagg, H. (1997). A just measure of shame? Aboriginal youth and conferencing in Australia. The British Journal of Criminology, 37(4), 481-501. https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.bjc.a014193
13. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27-40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
14. Braithwaite, J. (1989). Crime, shame and reintegration. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511804618
15. Braithwaite, J. (2000). Shame and criminal justice. Canadian Journal of Criminology, 42(3), 281-298. https://doi.org/10.3138/cjcrim.42.3.281
16. Braithwaite, J., & Mugford, S. (1994). Conditions of successful reintegration ceremonies: Dealing with juvenile offenders. The British Journal of Criminology, 34(2), 139-171. https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.bjc.a048400
17. Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun, Kanun No. 5275. (2004, 29 Aralık). Resmi Gazete (Sayı: 25685). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5275&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
18. Chen, X. (2002). Social control in China: Applications of the labeling theory and the reintegrative shaming theory. International Journal of Offender Therapy and Comparative Criminology, 46(1), 45-63. https://doi.org/10.1177/0306624X02461004
19. Cilingir, R. M. (2025). Toplumsal cinsiyet bağlamında eski hükümlülerin toplumsal entegrasyon sürecinin incelenmesi: Samsun örneği [Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi].
20. Çebi, M. (2023). Eski hükümlülerin istihdamı ve entegrasyonu kapsamında ABD ve Türkiye üzerine karşılaştırmalı bir analiz [Uzmanlık tezi, Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğü]. https://www.iskur.gov.tr/medya/yyfj220h/mesut- cebi.pdf
21. Deng, X., Zhang, L., & Cordilia, A. (1998). Social control and recidivism in China. Journal of Contemporary Criminal Justice, 14(3), 281-295. https://doi.org/10.1177/1043986298014003005
22. Elo, S., & Kyngäs, H. (2008). The qualitative content analysis process. Journal of Advanced Nursing, 62(1), 107-115. https://doi.org/10.1111/j.1365-2648.2007.04569.x
23. Fitch, C. H., & Nazaretian, Z. (2019). Examining gender differences in reintegrative shaming theory: The role of shame acknowledgment. Crime, Law and Social Change, 72(5), 527-546. https://doi.org/10.1007/s10611-019-09835-8
24. Garfinkel, H. (1956). Conditions of successful degradation ceremonies. American Journal of Sociology, 61(5), 420-424. https://doi.org/10.1086/221800
25. Gençtürk, Z., & Korkmaz, A. (2019). Eski hükümlü bireylerin işgücü piyasasına ilişkin görüşleri üzerine bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 24(2), 369-384. https://izlik.org/JA98FY63GX
26. Goffman, E. (1961). Asylums: Essays on the social situation of mental patients and other inmates. Anchor Books.
27. Goffman, E. (2014). Damga: Örselenmiş kimliğin idare edilişi üzerine notlar (L. Ünsaldı, Ş. Geniş & S. N. Ağırnaslı, Çev.). Heretik Yayınları. (Orijinal eser 1963’te yayımlanmıştır)
28. Göçoğlu, V. (2015). Dezavantajlı gruplar üzerinde yapılan bir kamu politikası sonlandırmasının analizi: Eski hükümlü bireylerin özel sektördeki istihdam zorunluluğunun kaldırılması. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(36), 846-863. https://doi.org/10.17719/jisr.2015369548
29. Harris, N., & Maruna, S. (2006). Shaming and restorative justice: A critical appraisal. In D. Sullivan & L. Tifft (Eds.), Handbook of restorative justice: A global perspective (pp. 452-462). Routledge.
30. Hay, C. (2001). An exploratory test of Braithwaite’s reintegrative shaming theory. Journal of Research in Crime and Delinquency, 38(2), 132-153. https://doi.org/10.1177/0022427801038002002
31. İş Kanunu, Kanun No. 4857. (2003, 10 Haziran). Resmi Gazete (Sayı: 25134). https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4857&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
32. İş Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun, Kanun No. 5763. (2008, 26 Mayıs). Resmi Gazete (Sayı: 26887). https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2008/05/20080526-5.htm
33. Jakobs, G. (2008). Yurttaş ceza hukuku ve düşman ceza hukuku (M. C. Ozansü, Çev.). İçinde Y. Ünver (Ed.), Terör ve düşman ceza hukuku (ss. 489-507). Seçkin Yayıncılık.
34. Karasu, M., Yeşilyaprak, R., & Karlıdağ, S. (2024). Hapishanelere yönelik sosyal temsillerin incelenmesi: Deneyim, mekân ve gündelik üretimler. Psikoloji Çalışmaları, 44(1), 34-57. https://doi.org/10.26650/SP2021-1014200 Kethineni, S., & Falcone, D. N. (2007). Employment and ex-offenders in the United States: Effects of legal and extra legal factors. Probation Journal, 54(1), 36-51. https://doi.org/10.1177/0264550507073325
35. Kızmaz, Z. (2005). Kriminolojide yeni yönelimler: Bütünleşik (integrated) suç kuramları-I. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(2), 349-377. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/50488
36. Kızmaz, Z. (2006). Cezaevi müdavimleri: İnatçı suçlular. Orion Yayınları.
37. Lemert, E. M. (1948). Some aspects of a general theory of sociopathic behavior. Proceedings of the Pacific Sociological Society, Research Studies, State College of Washington, 16, 23-29.
38. Link, B. G., Cullen, F. T., Struening, E., Shrout, P. E., & Dohrenwend, B. P. (1989). A modified labeling theory approach to mental disorders: An empirical assessment. American Sociological Review, 54(3), 400-423. https://doi.org/10.2307/2095613
39. Makkai, T., & Braithwaite, J. (1994). Reintegrative shaming and compliance with regulatory standards. Criminology, 32(3), 361-385. https://doi.org/10.1111/j.1745-9125.1994.tb01158.x
40. McAlinden, A. M. (2005). The use of ‘shame’ with sexual offenders. The British Journal of Criminology, 45(3), 373-394. https://doi.org/10.1093/bjc/azh095
41. Meisenbach, R. J. (2010). Stigma management communication: A theory and agenda for applied research on how individuals manage moments of stigmatized identity. Journal of Applied Communication Research, 38(3), 268-292. https://doi.org/10.1080/00909882.2010.490841
42. Oral, G., & Atamer, A. (2005). Cezaevlerinde rehabilitasyon programları. İçinde E. G. Naskali & A. H. Altun (Ed.), Hapishane kitabı (ss. 45-65). C Kitabevi.
43. Savaş, G., & Eryalçın, T. (2020). Eski hükümlülerin ve denetimli serbestlik yükümlülerinin istihdamı üzerine uygulamalı bir araştırma. Toplum ve Sosyal Hizmet, 31(2), 336-367. https://doi.org/10.33417/tsh.641049
44. Schneider, J. W., & Conrad, P. (1980). In the closet with illness: Epilepsy, stigma potential and information control. Social Problems, 28(1), 32-44. https://doi.org/10.2307/800379
45. Seçen, K. G. (2021). Eski hükümlülerin toplumla bütünleşmeleri üzerine sosyolojik bir analiz [Yüksek lisans tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi].
46. Seyidoğlu, S. (2024). Cezaevinden topluma: Eski hükümlülerin suçu terk etmesi ve topluma yeniden entegrasyonu. Nobel Akademi.
47. Sherman, L. W., & Strang, H. (2007). Restorative justice: The evidence. Smith Institute.
48. Sönmez, H. (2021). Eski tutuklu ve eski hükümlülerin cezaevindeki gündelik hayat deneyimleri [Yüksek lisans tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi].
49. Sykes, G. M., & Matza, D. (1957). Techniques of neutralization: A theory of delinquency. American Sociological Review, 22(6), 664-670. https://doi.org/10.2307/2089195
50. Şahin, C. (2001). Tahliye öncesi ve sonrası hükümlüye ve eski hükümlüye yardım. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 5(2). https://izlik.org/JA44MT38JB
51. Tekin, D. (2023). Türk ceza infaz hukukunda birleştirici ayıplama. İçinde A. Sözüer (Ed.), 10. Uluslararası Suç ve Ceza Film Festivali “Ben Masumum” tebliğler (ss. 347-366). On İki Levha Yayıncılık.
52. Timurturkan, M., Demez, G., Kart, E., Ertan, C., Cankurtaran, S., & Aktin, S. (2017). Hükümlü olmanın sosyal tezahürleri: Sosyal dışlanma, damga ve suç. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(20), 138-157. https://doi.org/10.20875/makusobed.331822
53. Tuner, N., Sağlam, H., & Yıldız, K. (2025). Eski hükümlülerin çalışma hayatına entegrasyonu: Bandırma örneği. Ekonomi İşletme ve Maliye Araştırmaları Dergisi, 7(3), 350-365. https://doi.org/10.38009/ekimad.1698472 Türkmen, M. (2017). Topluma geri dönüş yapmaya çalışan suçlular: Sivil toplum ve sosyal devlet açısından eski hükümlülerin istihdam sorunu. SOBİDER Sosyal Bilimler Dergisi, 4(14), 123-145. https://doi.org/10.16990/SOBIDER.3646
54. Van Ness, D. W. (1997, 19 Haziran). Normalisation, reintegration and restorative justice [Konferans sunumu]. House of Grace Study Day, Hayfa, İsrail.
55. Yakışır, B. (2006). Türkiye’de tutuklu ve hükümlülerin yeniden sosyalleştirilmesi [Yüksek lisans tezi, İstanbul Bilgi Üniversitesi].
56. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. bs.). Seçkin Yayıncılık. Zhang, S. X. (1995). Measuring shaming in an ethnic context. The British Journal of Criminology, 35(2), 248-262. https://doi.org/10.1093/oxfordjournals.bjc.a048497