Gaziantep’in Deprem Geçmişi Üzerine Tarihî Bir İnceleme

Öz

Gaziantep, Doğu Anadolu Fay Hattı ile Ölü Deniz Fay Sistemi’nin etkilediği bölgeler arasında yer almakta olup tarih boyunca birçok yıkıcı depreme maruz kalmıştır. Bu çalışmada, Gaziantep’i etkileyen depremler tarihî süreç içerisinde ele alınarak şehrin deprem tecrübesi incelenmiştir. Araştırmada tarihî deprem katalogları, Osmanlı arşiv belgeleri, döneme ait hatıratlardan ve gözlemci raporlarından yararlanılmıştır. Özellikle 1114 Maraş Depremi ile 1822 Halep-Antakya Depremi’nin Gaziantep üzerindeki etkileri ayrıntılı olarak değerlendirilmiş, ayrıca Cumhuriyet döneminde meydana gelen depremler ile 6 Şubat 2023 Gaziantep ve Kahramanmaraş merkezli depremlerin yıkıcı ve toplumsal reflekslerinin benzerlikleri ortaya çıkarılmıştır. Bu minvalde araştırma sonucunda, farklı dönemlerde meydana gelen depremlerin benzer sonuçlar doğurduğu tespit edilmiştir. Depremler nedeniyle çok sayıda insan hayatını kaybetmiş, konutlar, ibadethaneler ve kamu yapıları zarar görmüş, Gaziantep Kalesi gibi önemli tarihî yapılar tahribata uğramıştır. Deprem sonrasında halkın önemli bir kısmının çadırlarda yaşamak zorunda kaldığı, göç hareketlerinin yaşandığı, ekonomik hayatın olumsuz etkilendiği ve salgın hastalıkların ortaya çıktığı görülmüştür. Tarihî kaynaklar, depremlerin dönemin toplumları tarafından çoğu zaman ilahî bir ikaz veya toplumsal bozulmanın sonucu olarak değerlendirildiğini de göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, Gaziantep’in deprem tarihini ortaya koymanın yanı sıra doğal afetlerin şehirlerin sosyal ve ekonomik yapıları üzerindeki etkilerini de değerlendirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Gaziantep
• deprem
• Gaziantep Kalesi
• 1822 Depremi.

A Historical Study of Gaziantep’s Earthquake History

Öz

Gaziantep is situated within the zone of influence of the East Anatolian Fault Zone and the Dead Sea Fault System, and has been subjected to numerous destructive earthquakes throughout history. This study examines the earthquake experience of Gaziantep by analyzing the seismic events that affected the city within a historical context. The research utilizes historical earthquake catalogs, Ottoman archival documents, contemporary memoirs, and eyewitness reports. In particular, the impacts of the 1114 Maraş Earthquake and the 1822 Aleppo-Antioch Earthquake on Gaziantep are evaluated in detail; furthermore, the similarities in the destructive nature and societal reflexes of the earthquakes that occurred during the Republican period and the February 6, 2023 Gaziantep and Kahramanmaraş-centered earthquakes are revealed. In this regard, the research finds that earthquakes occurring in different periods produced remarkably similar consequences. Due to these earthquakes, a vast number of people lost their lives, residential buildings, places of worship, and public structures were severely damaged, and major historical landmarks such as the Gaziantep Castle suffered significant degradation. In the aftermath of the disasters, it is observed that a major portion of the population was forced to live in tents, migration movements took place, economic life was adversely affected, and epidemic diseases emerged. Historical sources also indicate that earthquakes were often perceived by the societies of the period as divine warnings or the consequences of social degradation. In this respect, beyond outlining the seismic history of Gaziantep, this study evaluates the socioeconomic impacts of natural disasters on urban structures.

Anahtar Kelimeler

• Gaziantep
• earthquake
• Gaziantep castle
• 1822 earthquake

Kaynakça

1. AFAD. (2023). 06 Şubat 2023 Pazarcık-Elbistan Kahramanmaraş (Mw: 7.7 – Mw: 7.6) depremleri raporu. Deprem ve Risk Azaltma Genel Müdürlüğü, Deprem Dairesi Başkanlığı.
2. Barker, E. (1876). Syria and Egypt under the last five sultans of Turkey: Being experiences, during fifty years, of Mr. Consul-General Barker (Cilt 2). Samuel Tinsley.
3. Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü. (2023, 6 Şubat). Gaziantep ili deprem değerlendirme raporu.
4. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.). Bâb-ı Âlî Evrak Odası Sadâret Mektubî Kalemi Mühimme Kalemi [DH.MKT] (Dosya No: 460, Gömlek No: 1).
5. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.). Hatt-ı Hümâyûn [HAT] (Dosya No: 282, Gömlek No: 16803).
6. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. (t.y.). Hatt-ı Hümâyûn [HAT] (Dosya No: 534, Gömlek No: 26272).
7. Cumhuriyet. (2023, 10 Mart). Doğu Anadolu Fay Hattı nereden geçiyor? Doğu Anadolu Fay Hattı hangi şehirlerden geçiyor? https://www.cumhuriyet.com.tr/turkiye/dogu-anadolu-fay-hatti-nereden-geciyor-dogu-anadolu-fay-hatti-hangi-sehirlerden-geciyor-2048646
8. Ekin, Ü. (2007). 1822 Halep-Antakya depremi ve bölgeye etkileri. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, (17), 29-50.

9. Gaziantep Valiliği İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğü. (2021). Gaziantep il afet risk azaltma planı (İRAP)-2021.
10. Güzebey, C. C. ve Yetkin, H. (1970). Gaziantep şer’î mahkeme sicillerinden örnekler. Gaziantep Kültür Derneği Yayınları.
11. Habertürk. (2026, 13 Nisan). Türkiye fay hattı haritası 2026: AFAD ve MTA yenilenmiş diri fay hattı risk haritası ile fay hattı geçen iller ve ilçeler nereler? https://www.haberturk.com/turkiye-mta-diri-fay-hatti-haritasi-2026-afad-ve-mta-yenilenmis-diri-fay-hatti-risk-haritasi-ile-fay-hatti-gecen-iller-ve-ilceler-nereler-3876873
12. Salik Ata, N. (2023). Kahramanmaraş merkezli 6 Şubat depremlerinin kriz yönetimi bağlamında değerlendirilmesi. Meriç Uluslararası Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, 7(Özel Sayı), 59–77.
13. Soysal, H., Sipahioğlu, S., Kolçak, D. ve Altınok, Y. (1981). Türkiye ve çevresinin tarihsel deprem kataloğu (M.Ö. 2100-M.S. 1900). TÜBİTAK Yayınları.
14. T.C. Hazine ve Maliye Bakanlığı. (2023, Şubat). Hazine ve Maliye Bakanlığı olarak deprem felaketi sonrası attığımız adımlar [Rapor]. https://ms.hmb.gov.tr/uploads/2023/02/Hazine-ve-Maliye-Bakanligi-Olarak-Deprem-Felaketi-Sonrasi-Attigimiz-Adimlar.pdf
15. Urfalı Mateos. (2000). Urfalı Mateos vekayi-nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un zeyli (1136-1162) (H. D. Andreasyan, Çev.). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
16. Yetkin Cansunar, G. ve Kuyucu, F. (2024). Gaziantep, Kahramanmaraş ve Hatay depremleri sonrasında Gaziantep tarihi kent dokusunda oluşan deprem hasarlarının değerlendirilmesi. Tasarım Kuram, 20(42), 104-123. https://doi.org/10.59215/tasarimkuram.dtj434