TEK PARTİ DÖNEMİNDE PARLAMENTER DENETİM: TBMM BÜTÇE ENCÜMENİ ve BÜTÇE HAKKININ KURUMSAL KULLANIMI (1925-1950)

Öz

Bu çalışma, Türkiye Büyük Millet Meclisi Bütçe Encümeni’nin 1925–1950 yılları arasındaki bütçe sürecindeki rolünü inceleyerek tek parti dönemi koşullarında parlamenter bütçe hakkının nasıl işlediğini analiz etmektedir. Erken Cumhuriyet dönemine ilişkin literatürde yasama–yürütme ilişkileri çoğunlukla yürütmenin baskınlığı ve parlamentonun sınırlı etkisi üzerinden değerlendirilmiştir. Bununla birlikte bu çalışma, parlamenter denetimin yalnızca siyasal rekabet düzeyi üzerinden açıklanamayacağını ve bütçe sürecinde komisyon düzeyinde işleyen kurumsal mekanizmaların da önemli rol oynadığını ileri sürmektedir. TBMM Zabıt Cerideleri, Bütçe Encümeni mazbataları ve bütçe cetvellerine dayanan tarihsel-kurumsal analiz, Encümenin yürütmeden sistematik bilgi talep ettiğini, bütçe ilkeleri çerçevesinde eleştiriler yönelttiğini ve bütçe tasarıları üzerinde ölçülebilir değişiklikler gerçekleştirdiğini göstermektedir. Nicel veriler, hükümet teklifleri ile Encümen tarafından kabul edilen bütçe rakamları arasında düzenli sapmalar bulunduğunu ve bütçe kararlarının önemli ölçüde komisyon aşamasında şekillendiğini ortaya koymaktadır. Bulgular, tek parti döneminde parlamenter denetimin tamamen ortadan kalkmadığını, ancak komisyon düzeyinde yoğunlaşan kurumsal bir denetim biçimine dönüştüğünü göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Bütçe hakkı;
• Parlamenter denetim;
• TBMM Bütçe Encümeni;
• Erken Cumhuriyet dönemi;
• Kamu maliyesi

PARLIAMENTARY OVERSIGHT IN THE SINGLE-PARTY ERA: THE BUDGET COMMITTEE OF THE TURKISH GRAND NATIONAL ASSEMBLY AND THE INSTITUTIONAL USE OF THE POWER OF THE PURSE (1925–1950)

Öz

This study examines the role of the Budget Committee of the Turkish Grand National Assembly in the budget process between 1925 and 1950 and reassesses how parliamentary budgetary authority functioned under single-party rule. Existing literature on the early Republican period generally portrays the legislature as institutionally weak and dominated by the executive. This article argues that parliamentary oversight cannot be explained solely by the level of political competition and that institutional mechanisms operating at the committee level also played a significant role in the budget process. Based on historical-institutional analysis of parliamentary proceedings, committee reports and budget tables, the study shows that the Budget Committee systematically demanded information from the executive, articulated critiques based on classical budget principles and introduced measurable amendments to government proposals. Quantitative evidence indicates recurring deviations between government proposals and committee-approved figures, suggesting that key budgetary decisions were largely shaped during the committee stage. The findings demonstrate that parliamentary oversight did not disappear during the single-party era but instead became concentrated in committee-based institutional practices.

Anahtar Kelimeler

• Power of the purse;
• Parliamentary oversight;
• Budget Committee;
• Early Republican Turkey;
• Public finance

Kaynakça

1. Ahmad, Feroz, The Making of Modern Turkey, Routledge, London, 1993.
2. Eroğul, Cem, Türkiye’de Tek Parti Yönetimi, İmge Kitabevi, Ankara, 1998.
3. İba, Şeref, Osmanlı’dan Günümüze Meclis İçtüzük Metinleri, Türkiye Büyük Millet Meclisi Yayınları, Ankara, 2007.
4. Lijphart, Arend, Patterns of Democracy: Government Forms and Performance in Thirty-Six Countries, Yale University Press, New Haven, 1999.
5. Öz, Esat, Otoriterizm ve Siyaset: Türkiye’de Tek Parti Rejimi ve Siyasal Katılma (1923–1945), Yetkin Yayınları, Ankara, 1996.
6. Özbudun, Ergun, The Role of Parliament in Turkey, Ankara University Faculty of Political Sciences, Ankara, 1981.
7. Tunçay, Mete, Türkiye’de Tek Parti Yönetiminin Kurulması (1923–1931),Yurt Yayınları, Ankara, 1981.
8. Wehner, Joachim, “Assessing the Power of the Purse: An Index of Legislative Budget Institutions”, Political Studies, C. 54, S. 4, 2006, s. 767–785.

9. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre II, İçtima II, C. 13, 43. İçtima, 31 Ocak 1341.
10. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre II, İçtima IV, C. 31, 58. İçtima, 21 Nisan 1927.
11. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre III, İçtima III, C. 19, 59. İnikat, 17 Mayıs 1930.
12. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre III, İçtima III, C. 19, 60. İnikat, 18 Mayıs 1930.
13. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre IV, C. 1, 60. İnikat, 28 Mayıs 1931.
14. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre IV, İçtima II, C. 10, 10. İnikat, 1 Kasım 1932.
15. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre IV, İçtima I, C. 9, 66. İnikat, 20 Haziran 1932.
16. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre IV, İçtima I, C. 8, 52. İnikat, 26 Mayıs 1932.
17. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, C. 1, 4. İnikat, 13 Mart 1935.
18. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre V, İçtima II, C. 18, 63. İnikat, 24 Mayıs 1937.
19. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre VI, C. 2, 14. İnikat, 22 Mayıs 1939.
20. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre VI, İçtima I, C. 11, 56. İnikat, 27 Mayıs 1940.
21. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre VII, İçtima I, C. 11, 56. İnikat, 16 Temmuz 1943.
22. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre VII, C. 2, 26. İnikat, 24 Mayıs 1943.
23. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Zabıt Ceridesi, Devre VII, İçtima I, C. 10, 58. İnikat, 22 Mayıs 1944.
24. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Tutanak Dergisi, Dönem VII, Toplantı III, C. 23, 50. Birleşim, 15 Mayıs 1946.
25. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Tutanak Dergisi, Dönem VIII, Toplantı III, C. 16, 48. Birleşim, 21 Kasım 1949.
26. Türkiye Büyük Millet Meclisi, TBMM Tutanak Dergisi, Dönem VIII, Toplantı IV, C. 24, 45. Birleşim, 13 Şubat 1950.