The Bee-Goddess Archetype in the Myth of Shahmaran

Öz

Shahmaran (or Yamlika), a mythological figure depicted as half-human and half-serpent, holds deep significance in both Iranian and Turkish cultural traditions and functions not merely as a folkloric character but as a complex symbol representing transformation and wisdom. The narrative of Shahmaran can be read as an allegory of spiritual initiation, depicting the hero’s descent into the sacred domain of the goddess and his access to her esoteric wisdom. Within this framework, the hero Hasib embarked on both an external and internal journey when he encountered Shahmaran; this journey symbolizes his spiritual maturation and acquisition of wisdom. This motif of initiation corresponds to a widespread archetypal pattern observed across cultures, as heroes initiated into the mysteries of the goddess often acquire sacred knowledge or power that elevates their status. In this article, I argue that Shahmaran can be interpreted not only as a mystical figure guiding the hero but also as a bee-goddess; this interpretation makes it possible for her to be read as a powerful manifestation of the sacred feminine principle, symbolically associated with the Moon, honey, and menstrual blood.

Anahtar Kelimeler

• Shahmaran
• bee-goddess
• honey
• menstrual blood
• Moon

Şahmaran Mitinde Arı Tanrıça Arketipi

Öz

Şahmaran (ya da Yemliha), yarı insan yarı yılan biçiminde tasvir edilen mitolojik bir figür olup hem İran hem de Türk kültürel geleneklerinde derin bir öneme sahiptir ve yalnızca folklorik bir karakter olarak değil dönüşüm ve bilgeliği temsil eden karmaşık bir simge olarak işlev görür. Şahmaran anlatısı, kahramanın Tanrıça’nın kutsal alanına inişini ve onun ezoterik bilgisine erişimini tasvir eden bir ruhsal inisiyasyon alegorisi olarak okunabilir. Bu çerçevede kahraman Hasib, Şahmaran’la karşılaştığında hem dışsal hem de içsel bir yolculuğa çıkmıştır; bu yolculuk onun ruhsal olgunlaşmasını ve bilgelik kazanımını simgeler. Bu inisiyasyon motifi, kültürler arası yaygın bir arketipsel örüntüye karşılık gelir; zira Tanrıça’nın gizemlerine erişen kahramanlar çoğunlukla statülerini yücelten kutsal bilgi veya güç kazanırlar. Bu makalede, Şahmaran’ın yalnızca kahramana rehberlik eden mistik bir figür olarak değil aynı zamanda bir arı-tanrıça olarak da yorumlanabileceğini ileri sürüyorum; bu yorum, onun Ay, bal ve âdet kanı ile simgesel bir biçimde ilişkilendirilen kutsal dişil ilkenin güçlü bir tezahürü olarak okunmasına olanak tanır.

Anahtar Kelimeler

• Şahmaran
• arı tanrıça
• bal
• âdet kanı
• Ay

Kaynakça

1. Abiha, Birsel Ç. (2020). Anadolu Türk Kültür Geleneğinde Şahmaran. İstanbul: Urzeni Yayınevi.
2. Baring, Anne & Cashford, Jules (1993). The Myth of the Goddess: Evolution of an Image. Londra: Penguin Books.
3. Bayat, Fuzuli (2016). Türk Destancılık Tarihi Bağlamında Köroğlu Destanı, Türk Dünyasının Köroğlu Fenomenolojisi. İstanbul: Ötüken Yayınları.
4. Beşenk, Gamze et al. (Eds.). (2017). Şâhmerân Hikâyesi. İstanbul: Beyan Yayınları.
5. Briffault, Robert (1927a). The Mothers: A Study of the Origins of Sentiments and Institutions, Vol. II. New York: The Macmillan Company.
6. Briffault, Robert (1927b). The Mothers: A Study of the Origins of Sentiments and Institutions, Vol. III. New York: The Macmillan Company.
7. Campbell, Joseph (1960). The Masks of God: Primitive Mythology. London: Martin Secker & Warburg.
8. Campbell, Joseph (1962). The Masks of God: Oriental Mythology. London: Secker & Wargburg.

9. Campbell, Joseph (2008). The Hero with a Thousand Faces. Novato: New World Library.
10. Deger, Zeynep İ. (2024). “Köroğlu’nun Arketipsel Yolculuğunda Mağara Sembolü”. Littera Turca: Journal of Turkish Language and Literature, 10(1): 71–84.
11. Doniger, Wendy (1994). Hindu Myths: A Sourcebook Translated from the Sanskrit. New Delhi: Penguin Books.
12. Eisler, Riane (1996). Sacred Pleasure: Sex, Myth, and the Politics of the Body – New Paths to Power and Love. New York: Harper San Francisco.
13. Eliade, Mircea (1978). The Forge and the Crucible: The Origins and Structure of Alchemy. Trans. Stephen Corrin. Chicago: University of Chicago Press.
14. Gedik, Seda (2021). Anadolu Sahası Masalları ve Efsanelerinde Yılan Şâhmârân. İstanbul: Kabalcı.
15. Goblet d’Alviella, Eugène C. (2000). Symbols: Their Migration and Universality. Mineola: Dover Publications.
16. Grahn, Judy (1993). Blood, Bread and Roses: How Menstruation Created the World. Boston: Beacon Press.
17. Homer (2007). Odyssey. Trans. Ian Johnston. Arlington: Richer Resources Publications.
18. Jamison, Stephanie. W. & Brereton, Joel P. (2020). The Rigveda: A Guide. New York: Oxford University Press.
19. Kapleau, Philip (2001). Straight to the Heart of Zen: Eleven Classic Koans and Their Inner Meanings. Boston: Shambhala Publications.
20. Kılıç, Yusuf & Elvan, Eser (2017). “Eskiçağ Toplumlarının Mitolojisinde Ölümsüzlük Arayışı (Ölümsüzlük Sembolü Olarak Bazı Bitki, Su ve Hayvanlar)”. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 4(13): 122–156.
21. Leeming, David (2005). The Oxford Companion to World Mythology. New York: Oxford University Press.
22. Mallory, James P. & Adams, Douglas Q. (1997). Encyclopedia of Indo-European Culture. London: Fitzroy Dearborn Publishers.
23. Mardrus, J. C. (1986). “The Tale of Yamlika, Queen of the Serpents.” The Book of the Thousand Nights and One Night Vol II. Ed. and trans. Joseph. C. Mardrus. London: Routledge, 329–366.
24. Meyer, Marvin W. (1999). The Ancient Mysteries: A Sourcebook of Sacred Texts. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
25. Moyes, Holley (Ed.). (2012). Sacred Darkness: A Global Perspective on the Ritual Use of Caves. Boulder: University Press of Colorado.
26. Mûsâ, Abdî (2023). Câmasb-nâme. Ed. Müjgan Çakır ve Hanife Koncu. İstanbul: İBB Kütüphane ve Müzeler Müdürlüğü.
27. Oldenberg, Hermann (1993). The Religion of the Veda. Trans. Shridhar B. Shrotri. Delhi: Motilal Banarsidass Publishers.
28. Persson, Alex W. (1942). The Religion of Greece in Prehistoric Times. Berkeley: University of California Press.
29. Porphyry (1983). On the Cave of the Nymphs. Trans. Robert Lamberton. Barrytown: Station Hill Press.
30. Ransome, Hilda M. (2004). The Sacred Bee in Ancient Times and Folklore. Mineola: Dover Publications.
31. Simon, Erika (2021). The Gods of the Greeks. Trans. Jakob Zeyl. Madison: The University of Wisconsin Press.
32. Sökmen, Sultan & Balkanal, Zeynep (2018). “Anadolu’da Önemli Bir Simge Olan Şahmeran’ın Halk İnanışlarındaki Yeri”. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8(15): 281–296.
33. Steinmetz, Sol and Barnhart, Robert K. (1988). The Barnhart Dictionary of Etymology. New York: H. W. Wilson Co.
34. Şimşek, Esma (2019). “Türk Halk Kültüründe Yılan ve (Ceyhan/Adana) Anlatıları Üzerine Değerlendirmeler”. Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi, 7: 13–33.
35. Üst, Sibel et al. (Eds.). (2009). Şâh-mârân Hikâyesi. İstanbul: Akademik Kitaplar.
36. Wilkinson, Richard. H. (2003). The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt. New York: Thames & Hudson.
37. Yıldıran, Neşe (2001). “Yakın Doğu Sembolizminde Akrep, Yılan: Akrep-Adam ve Şahmeran”. Folklor/Edebiyat, 7(26): 5–22.
38. Zimmer, Heinrich (1946). Myths and Symbols in Indian Art and Civilization. New York: Pantheon Books.