المُمَارسات الأرشيفيَّة في نقل الحديث: استدعاء الإجازة نموذجًا

Öz

أدَّى الاعتناء بضبط سند رواية الأحاديث في العصور الإسلاميَّة، إلى ابتكار أدواتٍ توثِّق تحمُّله وتضمن سلامة نقله، كما أدَّى إلى أرشفةٍ لاحقةٍ واسعة النطاق. يُناقش في هذا المقال إحدى طرق نقل الحديث وتوثيقه وأرشفته المنتمية إلى هذا المسار الورقي، هي "استدعاء الإجازة"، التي لم تلقَ بعد العناية الكافية من قبل الدارسين، مُصحِّحًا فيه معلومةً تتعلق بتاريخ ظهورها، ومُبرِزًا علاقتها العضويَّة بالإجازة العامَّة من حيث إنَّها شكل من أشكالها الثلاثة، ومُوضِّحًا معايير تميُّزها عن الشكلين الآخرين وما تفرَّدت به عنهما من ناحيتي البنية والصياغة، ومُفسِّرًا سبب حفظها لقرون عديدة، وسبب إعادة نسخها وأرشفتها مرَّات أخرى، وتأثير عمليَّة إعادة النَّسخ على عنصرٍ مهمٍّ من عناصرها التكوينيَّة، والمقصود هنا: خطوط العلماء، ومُبينًا علاقتها مع طباق السَّماع والأثبَات ممَّا أكَّد أنَّها كانت مظنَّةً للتثبُّت من أسانيد الشيوخ، وأنَّها كانت مَقصِدًا لأصحاب كتب التراجم ينهلون من مادَّتها العلميَّة. مع نشر أقدم استدعاء إجازة وصل إلينا.

Anahtar Kelimeler

• استدعاء الإجازة
• الاستجازة
• الإجازة العامَّة
• طرق نقل العلم
• المُمَارسات الأرشيفيَّة

Archival Practices in Ḥadīth Transmission: Istidʿāʾ al-ijāza

Öz

The careful documentation of the chains of transmission of ḥadīths in Islamic culture led to the development of tools to verify their authenticity and ensuring the integrity of their transmission, as well as to subsequent extensive archiving. This article discusses one of the methods of transmitting, documenting, and archiving ḥadīths among these scribal practices, namely istidʿāʾ al-ijāza, or examination of the certificate, which has not yet received sufficient attention from scholars. This article provides information relating to the date of the emergence of this method and highlights its organic relationship with the general ijāza as it is one of its three forms. It is dedicated to the criteria that distinguish it from the other two forms of the general ijāza and explains what makes it unique in terms of structure and formulation. It also focuses on the reason for the preservation of istidʿāʾāt al-ijāza for many centuries, the reason for their consistent re-copying and archiving, and the effect of the re-copying process on an important element of their creation, that is, scholars’ handwriting. The study finally explains the relationship of istidʿāʾ al-ijāza with audition certificates and thabat works. This relation demonstrates that the method served as a source of verification of the chains of transmission of the sheikhs as well as a source for the authors of biographical works drawing on its scholarly material. The article includes the oldest specimen of istidʿāʾ al-ijāza that has reached us.

Anahtar Kelimeler

• istidʿāʾ al-ijāza
• requests for ijāza
• general ijāza
• transmission of knowledge
• archival practices

Hadis Aktarımında Arşivsel Pratikler: Bir Örnek Olarak İcâzetin Yeniden Değerlendirilmesi

Öz

İslam kültüründe hadislerin rivayet zincirinin (isnad) titizlikle belgelenmesi, bu rivayetlerin sıhhatini doğrulamak ve aktarım bütünlüğünü sağlamak amacıyla çeşitli araçların geliştirilmesine ve buna bağlı olarak kapsamlı bir arşivleme geleneğinin oluşmasına yol açmıştır. Bu makale; söz konusu kitabet uygulamaları arasında yer alan, ancak araştırmacılar tarafından henüz yeterince ilgi görmemiş olan istidʿâü’l-icâze (icazet talepnamesi/belgesi incelemesi) yöntemini; hadislerin nakli, belgelenmesi ve arşivlenmesi bağlamında ele almaktadır. Makale, bu yöntemin ortaya çıkış tarihine ilişkin bilgiler sunmakta ve genel icazetin üç formundan biri olması hasebiyle, onunla olan organik bağını vurgulamaktadır. Çalışma; bu yöntemi genel icazetin diğer iki formundan ayıran kriterlere odaklanmakta ve onu yapısal ve formülasyon açısından benzersiz kılan özellikleri açıklamaktadır. Ayrıca, istidʿâü’l-icâzelerin yüzyıllar boyunca korunma nedenleri, istikrarlı bir şekilde yeniden istinsah edilip (kopyalanıp) arşivlenmesi ve bu yeniden kopyalama sürecinin, belgelerin oluşturulmasındaki önemli bir unsur olan «alimlerin el yazısı» üzerindeki etkisi incelenmektedir. Son olarak çalışma, istidʿâü’l-icâzenin semâ kayıtları (audition certificates) ve fihrist/ sebet (thabat) türü eserlerle olan ilişkisini açıklamaktadır. Bu ilişki, söz konusu yöntemin hem şeyhlerin rivayet zincirlerini doğrulamada bir kaynak işlevi gördüğünü hem de ilmi materyallerinden yararlanan biyografi yazarları için temel bir dayanak teşkil ettiğini göstermektedir. Makale, günümüze ulaşan en eski istidʿâü’l-icâze örneğini de içermektedir.

Anahtar Kelimeler

• İcâzetin yeniden çağrılması / icâzet talebinin hatırlatılması
• İsticâze
• Genel icâzet
• İlim aktarım yöntemleri
• Arşivsel uygulamalar

Kaynakça

1. Ayyâşî, Ebû Sâlim. İthâfu’l-Ehillâ bi-İcâzâti’l-Meşâyihi’l-Ecillâ. thk. Muhammed ez-Zâhî. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1996.
2. Bağdâdî, Ebû Bekr el-Hatîb. Târîhu Medîneti’s-Selâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2001.
3. İbn Hacer el-Askalânî. ed-Dürerü’l-kâmine fî A‘yâni’l-Mieti’s-Sâmine. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Tûnis: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2009.
4. İbn Tolun, Şemseddin. Nevâdirü’l-İcâzâti ve’s-Semâ‘ât. Thk. Muhammed Mutî‘ el-Hâfız. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 1998.
5. İbnü’l-Adim, Ebü’l-Kâsım. Buğyetü’t-taleb fî Târîhi Haleb. thk. el-Mehdî er-Revâdiye. Londra: Müessesetü’l-Furkân li’t-Türâsi’l-İslâmî (al-Furqan Islamic Heritage Foundation), 2016/1438.
6. İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin. Tezkiretü’l-ulema fî Usûli’l-hadîs. thk. el-Mustafa Selîmî. Ebûzabî [Abudabi]: Merkezü’l-Muvatta li’d-Dirâsât ve’t-Ta’lîm, 2018.
7. İbnü’l-Müstevfî, Mübârek b. Ahmed b. Mübârek el-Lahmî. Târîhu Erbil. thk. Sami b. Seyyid Hammâs es-Sakkâr. Bağdad: El-Mektebetü’l-Vataniyye, 1980.
8. İbnü’n-Neccâr el-Bağdadi. Zeylu Târîh-i Bağdâd. thk. Mustafâ Abdülkâdir Atâ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997/1417.

9. İbnü’s-Salâh eş-Şehrezûrî. Ma‘rifetü Envâi Ulûmi’l-Hadîs. thk. Nureddin Itr. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1986/1406.
10. Kâdî İyâz, el-İlmâʿ ilâ maʿrifeti usûli’r-rivâye ve takyîdi’s-semâʿ. thk. Seyyid Ahmed Sakr. Kahire: Dârü’t-Türâs, 1389/1970.
11. Kettânî, Abdülhayy, Fihrisü’l-Fehâris ve’l-Esbât ve Mu‘cemü’l-Me‘âcim ve’l-Meşyehât ve’l-Müselselât, nşr. İhsân Abbâs. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1982.
12. Makdisî, Ziyâüddin. Kitâbü’n-nehy an Sebbi’l-Ashâb ve mâfih mine’l-İsm ve’l-Îkâb. thk. Cemâl Abdülmün‘im Kûmî, Muhammed Ahmed ‘Âşûr. Kahire: Dârü’z-Zehebiyye, 1994.
13. Makdisî, Ziyâüddin. Sebetü Mesmû‘âti’l-İmâm el-Hâfız Dıyâüddîn Muhammed b. Abdülvâhid el-Makdisî. thk. Muhammed Mutî‘ el-Hâfız. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 1999.
14. Makdisî, Ziyâüddin. el-Ehâdisü’l-muhtâre: el-Müstahrec mine’l-Ehâdîsi’l-Muhtâre mimmâ lem Yuhrichü’l-Buhârî ve Müslim fi Sahîhayhimâ. thk. Abdülmelik b. Abdullah b. Dehîş. Beyrut: Dâru Hıdır, 2001/1421.
15. Safedî, el-Vâfî bi’l-Vefeyât, thk. Ahmed el-Arnaût vd. Beyrut: Dârü İhyâi’t-Türâs 2000/1420.
16. Sem‘ânî, Ebû Sa‘d Abdülkerîm el-Mervezî. et-Tahbîr fi’l-Mu‘cemi’l-kebîr. thk. Münîre Nâcî Sâlim. Bağdad: Matbaatü’l-İrşâd, 1975.
17. Sübkî, Ebû Nasr Tâceddin. Mu‘cemu’ş-Şuyûh. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2004/1424.
18. Zehebî, Ebû Abdullah Şemseddin. Târîhü’l-İslâm ve Vefeyâtü’l-Meşâhîri ve’l-A‘lâm. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 2003/1424.
19. Zehebî, Ebû Abdullah Şemseddin. Mu‘cemu’ş-Şuyûh. thk. Muhammed el-Habîb Heyle. Taif: Mektebetü’s-Sıddîk, 1988.
20. Binbîn, Ahmed Şevkî & Mustafa Tûbî. Mu‘cemu Mustalahâti’l-Mahtûti’l-Arabî: (Kâmûs Kûdîkûlûcî). Rabat: el-Hizânetü’l-Haseniyye, 2005.
21. Aljoumani, Said. “Tavzîfü’l-ulemâi’l-Arabi ve’l-Müslimîn li-Tıbâki’s-Simâ‘ fî Ebhâs Târîhiyye ve Hadâriyye fi’l-Ahdeyni’l-Eyyûbî ve’l-Memlûkî”. Social Codicology the Multiple Lives of Manuscripts in Muslim Societies. ed. Olly Akkerman. Leiden: Brill, 2025, 35-74.
22. Aljoumani, Said. “Delâlâtü’l-Mustalahâti’l-Vâride fi’l-Mecâli’s-Simâ ve’l-Kırâe fi’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye”. Journal of Islamic Manuscripts, 11 (2020): 106-132.
23. Aljoumani, Said. “Suveru’l-İcâzâti’l-Menkûle fi’l-Mahtûtati’l-Arabiyye: es-Sebeb ve’l-Vazîfe”. Journal of Islamic Manuscripts 9 (2018), 72-100.
24. Aljoumani, Said. “Kaydü’l-Mesmû‘âti’l-Büldân: el-Mümâresâtü’l-Erşîfiyye ale’l-Mahtûtât”. Mecelettü Ma‘hedi’l-Mahtûtâti’l-Arabiyye, 68/1 (2024): 54-93.
25. Aljoumani, Said. “Vesîka Cedîde an Nakli’l-İlmi fî Târîhi’l-İslâmî : Tahkîku Evrâki’s-Simâ‘ li-Süneni’d-Dârekutnî”. Mecelettü Külliyyeti’ş-Şerî‘a ve’d-Dirâsâti’l-İslâmiyye, 38/2 (2021): 18-75.
26. Aljoumani, Said & Konrad Hirschler. Muʾallafāt Yūsuf b. Ḥasan b. ʿAbd al-Hādī wa Musāhamatuhu fī Ḥifẓ al-Turāth al-Fikrī (The Writings of Yūsuf b. Ḥasan b. ʿAbd al-Hādī and his Contribution to the Conservation of Intellectual History). Brill: Leiden, Boston, 2021.
27. Aljoumani, Said & Konrad Hirschler. Audition Certificates Platform (version 4).
28. Aljoumani, Said & Benedikt Reier. “The Documentary Depth of Hadith Transmission: Audition Attendance Lists”, Al-ʿUṣūr al-Wusṭā 32 (2024): 142-164.
29. Chamberlain, Michael. Knowledge and Social Practice in Medieval Damascus, 1190-1350. Cambridge, Cambridge University Press, 1994.
30. Cîlânî, Abdüllâtîf. İstid‘âu’l-İcâzât li’l-İmâm Hâfız en-Nâkıd Ebî Abdillah Muhammed b. Omer b. Reşîd el-Fehrî es-Sebtî. Rabat: Vizâretü’l-Evkâf ve’ş-Şü’ûni’l-İslâmiyye, 2007.
31. Cîlânî, Abdüllâtîf. “İstid‘âu İcâzeti li-Ebî Abdillah Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Kutrâl”. Mir’âtü’t-Türâs 7 (2021): 133-1170.
32. Friedrich, Markus. Epilogue: Archives and Archiving across Cultures―Towards a Matrix of Analysis, in Manuscripts and Archives, ed. Alessandro Bausi, Christian Brockmann, Michael Friedrich, Sabine Kienitz, Berlin/ Boston, de Gruyter GmbH, 2018.
33. Friedrich, Markus. “The Rise of Archival Consciousness in Provincial France: French Feudal Records and Eighteenth-Century Seigneurial Society”, in Past and Present Supplements,11 (2016), 49–70. Görke, Andreas and Konrad Hirschler (ed.). Manuscript Notes as Documentary Sources, Würzburg, Ergon-Verlag GmbH, 2011.
34. Hayrâbâdî, Muhammed Ebu’l-Hayr. Mu‘cemu Mustalahâti’l-Hadîs ve Ulûmihi ve Eşheri’l-Musannifîn fîh. Amman: Dârü’n-Nefâis, 2009.
35. Hirschler, Konrad. “From Archive to Archival Practice: Rethinking the Preservation of Mamluk Administrative Documents”, Journal of the American Oriental Society 136.1 (2016): 1‒28.
36. Liebrenz, Boris. “An Archive in a Book: Documents and Letters from the EarlyMamluk Period”, Der Islam 2020; 97 (1): 120–171.
37. Livingston, Daisy. Managing Paperwork in Mamluk Cairo: Archives, Waqf and Society, Edinburgh: Edinburgh University Press, 2025.
38. Reier, Benedikt. “Archive Fever in Egypt and Syria. The Social Logic and Use of Biographical Dictionaries in the Mamluk Period (1250-1517 CE)”, PhD thesis, Freie Universität Berlin, 2022.