محاولة تصنيف متواضعة في تزوير وتزييف المخطوطات

Yıl 2026, Cilt: 1 Sayı: 2 , 1 - 52 , 31.03.2026

Ali Emre Özyıldırım

https://izlik.org/JA94CP28PA

Öz

يستهدف من هذا المقال هو تحليل وتصنيف ظاهرة تزوير المخطوطات من زوايا متعددة متعددة. وعلى امتداد التاريخ، تعرضت المخطوطات التي أنتجت في ظل التراث الإسلامي لأشكال مختلفة من تلاعب المزورين. إلا أن تحديد التدخلات التي تمت بقصد التزوير والوصول إلى حكم قاطع ليس بالأمر السهل دائمًا. ويرجع ذلك إلى حقيقة أن الآثار المسجلة على المخطوطات –والتي غالبًا ما تكون لأغراض مثل التصحيح أو الإصلاح أو الترميم، وتُجرى بحسن نية من قبل المالكين أو القراء– يمكن الخلط بينها بسهولة وبين أعمال التزوير المتعمدة. وبالتالي، فإن أي ادعاء بالتزوير يتطلب يقينًا معقولًا بأن التدخل قد تم بنية احتيالية. تشمل الدوافع والأهداف الأساسية الكامنة وراء عمليات التزوير هذه: بيع كتاب بسعر مبالغ فيه؛ تعزيز قيمته المادية أو الروحية؛ تحريف المعلومات لأسباب علمية أو تاريخية أو سياسية؛ طمس قيود التملك (تاريخ الملكية) في الكتب المكتسبة بطرق غير مشروعة؛ وأحيانًا تكون الدوافع عوامل نفسية. قد يقوم المزورون بتغيير قيود التملك، أو التلاعب بالمحتوى النصي، أو التدخل في السمات المادية للمخطوطة، مثل التجليد أو التذهيب أو المنمنمات. وتتجلى هذه التدخلات تارة بالزيادة، وتارة بالحذف، وتارة أخرى بتحريف الموجود. ولإثبات وقوع التزوير، يجب تقييم هذه التدخلات الخارجية تقييما كليا، جنبًا إلى جنب في ضوء طائفة من القرائن الداخلية والسياقية. بالإضافة إلى التزويرات التي تظهر نتيجةَ تعديلات لاحقة على النسخ الأصلية، هناك أيضًا مخطوطات انتجت ابتداء بقصد التزييف. ووهي نسخ تتسم غالبا بمظهر فني لافت للنظر، وتشكل نمطا منفردا من أنماط التزييف. في بعض الحالات، قد يروج المزورون لعمل قاموا بتأليفه من خلال نسبته زوراً إلى شخصية بارزة تعتبر حجة (مصدرًا موثوقًا) في الأوساط العلمية أو التاريخية أو الصوفية، أو الاستحواذ على جهود الآخرين من خلال الانتحال.

Anahtar Kelimeler

المخطوطة , قيود المخطوطات , النسخة , التزوير والتزييف , المؤلفات المنسوبة لغير مؤلفيها / الانتحال

A Modest Attempt at a Classification of Manuscript Forgeries

https://izlik.org/JA94CP28PA

Öz

The primary aim of this article is to analyze and classify manuscript forgeries from multiple perspectives. Manuscripts produced within the Islamic tradition have, throughout history, been subjected to various forms of intervention by forgers. However, identifying interventions carried out with the intent of forgery and reaching a definitive judgment is not always straightforward. This difficulty arises from the fact that traces left on manuscripts—often for purposes such as correction, repair, or restoration and undertaken in good faith by owners or readers—can easily be mistaken for deliberate acts of forgery. Consequently, any claim of forgery requires reasonable certainty that the intervention was carried out with fraudulent intent. The primary motivations and objectives underlying such forgeries include selling a book at an inflated price; enhancing its material or mystic value; distorting information for scholarly, historical or political reasons; concealing provenance records in illicity acquired books; and occasionally, psychological factors. Forgers may alter ownership records, manipulate the textual content, or intervene in the manuscript’s physical features, such as the binding, illumination, or miniatures. These interventions may take the form of additions, deletions, or deliberate distortions of existing elements.In order to identify a forgery, such external interventions must be evaluated holistically, in conjunction with a range of internal and contextual clues. In addition to forgeries that become apparent through later modifications to an existing copy, there are also manuscripts produced outright with the intention of forgery. These copies, often characterized by an artistically striking appearance,constitute a distinct category of forgery. In some instances, forgers may circulate a work they have authored by falsely attributing it to a prominent figure regarded as an authoritative source in scholarly, historical, or Sufi traditions, or they may appropriate existing works through plagiarism.

Anahtar Kelimeler

manuscripts , forgery , copy , manuscript notes , Pseudepigraphy

Yazma Eser Sahtecilikleri Üzerine Mütevazi Bir Tasnif Denemesi

https://izlik.org/JA94CP28PA

Öz

Makalenin temel amacı yazma eser sahteciliklerini çeşitli açılardan ele almak ve sınıflandırmaktır. İslami gelenek içinde üretilen yazma eserler tarih boyunca çeşitli şekilde sahtecilerin müdahalesine maruz kalmıştır. Fakat bir yazma üzerindeki sahtecilik amaçlı müdahaleleri tanımlamak ve bu konuda bir yargıya varmak her zaman için kolay değildir. Çünkü birçok kitap sahibinin başta tashih ve restorasyon olmak üzere farklı amaçlarla ve tamamen iyi niyetle yazmalar üzerinde bıraktığı izler rahatlıkla sahtecilik amaçlı müdahalelerle karıştırılabilir. Dolayısıyla bir sahtecilikten söz edebilmek için failin bu kasıtla hareket ettiğinden emin olmak gerekir. Bir kitabı olduğundan daha yüksek fiyata satmak, maddi manevi açıdan daha değerli göstermek; ilmî, tarihî, siyasî sebeplerle bazı bilgileri çarpıtmak; illegal şekilde elde edilen kitaplardaki kayıtları kamufle etmek gibi sebepler bazen de psikolojik problemler bu tür sahteciliklerin başlıca motivasyon kaynakları ve amaçlarıdır. Sahteciler nüshanın kayıtları üzerinde, metin kısmında veya cilt, tezhip, minyatür gibi fiziksel özellikleri üzerinde değişiklikler yapabilirler. Bu değişiklikler bazen ekleme, bazen eksiltme, bazen de var olanı tahrif etme şeklinde ortaya çıkabilir. Bir sahtecilikten söz edebilmek için yazma eserdeki bu tür dış müdahaleleri farklı ipuçlarıyla beraber bir bütün halinde değerlendirmek gerekir. Mevcut bir nüsha üzerinde bu tür dış müdahalelerle görünür olan sahtecilikler haricinde doğrudan sahtecilik amacıyla üretilmiş nüshalar da vardır. Genellikle sanatsal açıdan etkileyici bir görünüme sahip olan bu tip nüshalar sahteciliğin ayrı bir türünü oluşturur. Bazen de sahteci kişiler yazdıkları bir eseri ilmî, tarihî veya tasavvufî açıdan saygınlığı olan otorite kabul edilen önemli bir isme atfederek dolaşıma sokabilirler veya intihal yoluyla kendilerine mal edebilirler.

Anahtar Kelimeler

sahtecilik , nüsha , Elyazması , kuyudat , sahte-telif

Kaynakça

• Aghaei, Ali vd. “Radiocarbon Dating of Manuscripts Kept in the Central Library of The University of Tehran”, Radiocarbon 65, (2023): 307-321.
• Arıcı, Mustakim. “Temel Problemler Ekseninde Tasnîfü’l-ulûm ve Enmûzecü’lulûm Literatürleri”, İlimleri Sınıflamak İslam Düşüncesinde İlimler Tasnifi, ed. M.Arıcı, Klasik, 2019, 13-61.
• Artan, Tülay, Hatice Aynur (haz.), İtibar ve İhtiras, Osmanlı Kitap Koleksiyonerleri ve Koleksiyonları, Dergâh, 2022.
• Aslan, Ali. “Yazma Eserlerde Mülkiyet Tezahürleri ve Temellük Kayıtları: Reisülküttab Acem Bekir Efendi Örneği”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2024.
• Aydın, Bilgin ve İshak Keskin. “Osmanlı Bürokrasisinde Evrak Sahteciliği, Diplomatik ve Diplomatika Eğitimi”. Osmanlı Araştırmaları 31 (2008): 197-228.
• Ayvazoğlu, Beşir. Dânişmend, Kapı, 2025.
• Birinci, Ali. “Sultan Abdülhamid’in Hatıra Defteri Meselesi”. Dîvân İlmî Araştırmalar 19, no. 2 (2005): 177-94.
• Crone, Patricia. “Did al-Ghazali Write a Mirror for Princes? On the Authorship of Nasihat al-müluk”. Jerusalem Studies on Arabic and Islam 9 (1987): 167-91.
• Çatan, Canem - Muhammed İkbal Güler. “İki Şair, Bir Divan: ElmalılıVâhib Ümmî İle Nâzikî Ahmed Efendi Divanları Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 8, no.3, (2024): 1314-1337.
• Çelik, İsa. “Mevlânâ’nın Mesnevi’sinin Yedinci Cildi Üzerine”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 20, (2002): 85-98.
• Çevik, Savaş. “Hat Sanatında Eğitim ve Meşk”. Lâle 2, (2020): 107-115.
• Derman, Uğur. “Hattat Derviş Abdi’nin Türkçe ŞehnameNüshası”. Üçüncü Uluslararası Türk Kültürü Kongresi Bildirileri, C. 2, AKM, 1999, 715-717.
• Derman, Uğur. “Türk Yazı Sanatında İcazetnameler ve Taklid Yazılar”. VII. Türk Tarih Kongresi (Ankara 25-29 Eylül 1970) Bildirileri, C. 2, TTK, 1973, 717-18.
• Déroche, Françoise. “Fakes and Islamic Manuscripts”. Fakes and Forgeries of Written Artefacts from Ancient Mesopotamia to Modern China, ed. Cécile Michel ve Michael Friedrich, (De Gruyter, 2020): 89-98.
• Erünsal, İsmail E. İslam Dünyasında Kitap, Kütüphane ve Verrâklar. (Timaş, 2025).
• Erünsal, İsmail E. Osmanlılarda Kitap Ticareti: Sahaflar ve Kitapçılar. (Timaş, 2021).
• Frye, Richard N. “Islamic Book Forgeries from Iran”, Islamwissenschaftliche Abhandlungen Fritz Meier zum sechzigsten Geburtstag. ed. Richard Gramlich, (Franz Steiner Verlag, 1974), 103-109.
• Gacek, Adam. Arapça Elyazmaları İçin Rehber. Çeviren A. Benli ve C. Kaya. 2. bs. Klasik, 2023.
• Gallop, Annabel Teh. “Fakes or Fancies? Some Problematic Islamic Manuscripts from South East Asia”. Manuscript Cultures 10 (2017): 101-28.
• Grafton, Anthony. Sahtekârlar ve Eleştirmenler Batı İlim Dünyasında Yaratıcılık ve Düzenbazlık, çev. Ahmet Can Ay, İz, 2022.
• Hoca, Nazif. “Nedim’in Bizzat Yazdığı İddia Edilen Bir Divanı Hakkında”. İÜ Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi 15 (1960): 143-48.
• Hucvirî. Keşfü’l-mahcûb: Hakikat Bilgisi. hzl. Süleyman Uludağ. Dergâh, 1982.
• İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yazma Eserler Kataloğu, c. 2, haz. Günay Kut-Zehra Toska- Fatma Büyükkarcı Yılmaz-Tülay Gençtürk Demircioğlu-Arzu Atik, İstanbul Araştırmaları Enstitüsü, 2014.
• Kalaycı, Mehmet. “Süleymaniye’de Bir Hâfız-ı Kütüb: Mehmed Hazmi Tura (öl. 1960) ve Yazma Eserlere Düştüğü Tetkik Notları”. İslam Tetkikleri Dergisi 10, no. 2 (2020): 501-52.
• Kalaycı, Mehmet. “Tarihsel Bir Anlatının Gerçekliği: Bir Müderris Notunun Işığında Mahmud Paşa Koleksiyonunda Kayıp Kitaplar ve Taklidî Mühürler”. Zemin 10 (2025): 120-45.
• Karagöz, Ensar. İlmiye Teşkilatı Tarihine Kaynaklık Eden Bir Âlim: Eserleriyle Müstakîmzâde Süleyman Sadeddin, Doktora tezi, İstanbul Üniversitesi, 2022.
• Karateke, Hakan. “Hangi Kitapları Yakmalı? On beşinci ve On altıncı Yüzyıllarda Osmanlı Ülkesinde Kitap Yakma Hadiseleri”, Osmanlı Kitap Koleksiyonerleri ve Koleksiyonları İtibar ve İhtiras, haz. Tülay Artan-Hatice Aynur, Dergâh, 2022, 665-707.
• Kaya, M. Cüneyt. “Şukûk alâ Uyûn: Uyûnü’l-mesâil’in Fârâbî’ye Âidiyeti Üzerine”,İslâm Araştırmaları Dergisi 27, (2012): 29-67.
• Kaya, Mahmut. İslam Kaynakları Işığında Aristoteles ve Felsefesi, Ekin, 1983.
• Khismatulin, Alexey. “A Literary Fake in the Islamic Middle Ages: New Evidences to the Problem of Authenticity of the Second Part of the Nasihat al-Muluk by al-Ghazzali”, 900. Vefat Yılında İmam Gazzâli. MÜ İlahiyat Fakültesi Vakfı, 2012. 493-503.
• Koç, Dinçer. “Türk Tarihinin Sahte Bir Kaynağı: Cafer Tarihi ve Orta İdil Boyunun Moğol İstilası Öncesi Tarihi Üzerine Bir Değerlendirme”. Milliyetlerin Kesişme Noktası: İdil-Ural Çalıştayı Bildiri Kitabı, ed. Bülent Bayram. Kırklareli Üniversitesi, 2014, 363-384.
• Korkmaz, Mehmet. “Osmanlıda Sahtekâr Bir Sahaf ve İkdamcı Ahmed Cevdet Beyin Başına Gelenler” Müteferrika 64, (2023): 197-200.
• Kütük, Rifat. “Fetih Öncesinde Yazılmış Bir Mevlid: Ayasofya Müezzini Kemâl’in Mevlûdü’n-nebîsi”, Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 40, (2016): 27-95
• Minovî, M[üctebâ]. “Qâbûs-nâma’nın Yeni Nüshası Hakkında”. Çev. Ahmed Ateş. Şarkiyat Mecmuası 2 (1957): 105-130.
• el-Mişvahî, Âbid Süleyman. Et-tezvîr ve’l-intihâl fi’l-mahtûtati’l-Arabiyye. Akademiyyetü Nâyifi’l-Arabiyye li’l-ulûmi’l-emniyye, 2001.
• Özyıldırım, Ali Emre. “Hamdullah Hamdî. LeylâvüMecnûn (İnceleme-Metin-Tıpkıbasım). Hazırlayan Güler Doğan Averbek. Giriş Prof. M. Uğur Derman. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2020. 599+4 s., ISBN: 9789751745668. (e-kitap: http://ekitap. yek.gov.tr/urun/leyla-vu-mecnun_722.aspx)”, Zemin 2, (2021): 222-251.
• Polat, Salahattin. Metin Tenkidi, İFAV, 2015.
• Richard, Francis. “Forgeries of Islamic Manuscripts”. Encyclopædia Iranica. İlk yayın 1999, güncelleme 2015. Erişim 10 Aralık 2025. https://www.iranicaonline.org/articles/forgeries-iv/.
• Serin, Muhittin. Hattat Şeyh Hamdullah. Kubbealtı, 2007.
• Shafir, Nir. “Forging Islamic Science”, 2018, https://aeon.co/essays/why-fakeminiatures-depicting-islamic-science-are-everywhere.
• Shafir, Nir. “Fake Miniatures of Islamic Science”, Visual Reflections Across the Mediterranean Sea, ed. Natialie Fritz-PaolavonWyss-Giacosa, Siena, 2023, 316-323.
• Süleyman Çelebi. Mevlid-i Şerif: Hattatlar Şeyhi Şeyh Hamdullah Hattıyla. hzl. M. Fatih Köksal. Vakıfbank, 2024.
• Şahinoğlu, Nazif. “Attar, Feridüddin”, TDVİA, c. 4, 1991: 97-98.
• Taş, Bünyamin. “Gerçek Bir Şiir Hırsızı: Şerîfî ve Çalıntı Divanı”, Dede Korkut Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 2, no. 4, (2013): 153-162.
• Taşkesenlioğlu, Yasin. “Osmanlı Diplomatiğinde Mühür ve Bir Vaka Olarak Sahte Mühür Kullanımı”. History Studies 9, (2017): 183-202.
• Ünver, Süheyl. Köprülü Kütüphanesi Esrarı, haz. Sami Arslan, TÜYEK, 2024.
• Yılmaz, Hakan. “Tevârîh-i Cedîd-i Mir’ât-ı Cihân’ın Kayıp ve Yeni İki Ayrı Nüshası Üzerine”, Şiraze 33, (2026): 88-92.