INSTITUTIONAL CONTINUITY AND BUSINESS MODEL TRANSFORMATION: THE CASE OF C. WHITTALL & CO. IN OTTOMAN İZMIR (SMYRNA), 1811-1911

Öz

This article examines the century-long (1811-1911) institutional continuity and business model transformation of the Levantine firm C. Whittall & Co. in Ottoman İzmir (Smyrna) using a business history approach. It shows how the company transitioned from an import-led start to an export-oriented trade by the mid-nineteenth century, seeking lower risk and more predictable returns. In the late nineteenth and early twentieth centuries, it expanded into production and manufacturing in specific areas, including valonia tanning extracts, cottonseed oil, and dried-fruit operations, creating a hybrid trade-manufacturing model. Based on the firm’s 1912 centenary booklet and family/corporate archives, the study finds that continuity depended on more than generational succession: disciplined record-keeping, reputational capital, an expanding agency/branch network, and tighter control of logistics (transport and shipment) were central. Capitulations and consular protection are treated as an uncertainty-reducing institutional framework rather than simple privileges.

Anahtar Kelimeler

• Whittall & Co.
• Levantines
• Ottoman Business History
• İzmir (Smyrna)
• Institutional Continuity
• Business Model Transformation
• Trade Networks
• Levant Company.

INSTITUTIONAL CONTINUITY AND BUSINESS MODEL TRANSFORMATION: THE CASE OF C. WHITTALL & CO. IN OTTOMAN İZMİR (SMYRNA), 1811-1911

Öz

Bu makale, işletme tarihi yaklaşımını kullanarak, Osmanlı İzmir'inde (Smyrna) faaliyet gösteren Levanten bir şirket olan C. Whittall & Co.'nun yüzyıllık (1811-1911) kurumsal sürekliliğini ve iş modeli dönüşümünü incelemektedir. Makale, şirketin ithalat odaklı başlangıcından, on dokuzuncu yüzyılın ortalarına doğru daha düşük riskli ve daha öngörülebilir kazanç alanlarına yönelerek ihracat odaklı bir ticaret ve üretim modeline nasıl geçtiğini göstermektedir. On dokuzuncu yüzyılın sonlarında ve yirminci yüzyılın başlarında, belirli alanlarda üretim ve imalat faaliyetleri, palamut özü tabaklama, pamuk tohumu yağı ve kuru meyve işletmeleri ekleyerek hibrit bir ticaret-üretim modeli oluşturmuştur. Firmanın 1912 tarihli yüzüncü yıl kitapçığına ve aile/kurumsal arşivlerine dayanarak yapılan çalışma, sürekliliğin nesiller arası mirasın ötesinde faktörlere bağlı olduğunu ortaya koymaktadır: disiplinli kayıt tutma, itibar sermayesi, genişleyen acente/şube ağı ve lojistiğin (taşımacılık ve sevkiyat) daha sıkı kontrolü merkezi önem taşımıştır. Kapitülasyonlar ve konsolosluk koruması, basit ayrıcalıklar yerine belirsizliği azaltan kurumsal bir çerçeve olarak ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• 158 Whittall & Co.
• Levantenler
• Osmanlı İşletme Tarihi
• İzmir (Smyrna)
• Kurumsal Süreklilik
• İş Modeli Dönüşümü
• Ticaret Ağları
• Levant Şirketi.

Kaynakça

1. Alff, K. (2017) “Levantine Joint-stock Companies: Trans-Mediterranean Partnerships and Nineteenth-Century Capitalist Development”, Comparative Studies in Society and History, 60(1), 150-177.
2. Barkey, K., and Gavrilis, G. (2018) “The Ottoman millet system: Non-territorial autonomy and its contemporary legacy” In Non-Territorial Autonomy in Divided Societies, 24-42, Routledge.
3. BOA-Ottoman Archival Sources (1885) “Bâbı Âlî Evrak Odası (BEO)”, 667 – 49952, (12.08.1885).
4. BOA-Ottoman Archival Sources (1909) “Bâbı Âlî Evrak Odası (BEO)”, 3533 – 264927, (11.04.1909).
5. BOA-Ottoman Archival Sources (1909) “Bâbı Âlî Evrak Odası (BEO)”, 3566 – 267401, (05.06.1909).
6. BOA-Ottoman Archival Sources (1887) “Hariciye Nezareti Hukuk Müşavirliği İstişare Odası Evrakı (HR. HMŞ. İŞO)”, 157 – 13, (23.06.1887).
7. BOA-Ottoman Archival Sources (1883) “Hariciye Nezareti Hukuk Müşavirliği İstişare Odası Evrakı (HR. HMŞ. İŞO)”, 166 – 10, (10.05.1883).
8. BOA-Ottoman Archival Sources (1890) “Hariciye Nezareti Hukuk Müşavirliği İstişare Odası Evrakı (HR. HMŞ. İŞO)”, 174 – 32, (04.06.1890).

9. BOA-Ottoman Archival Sources (1887) “Hariciye Nezareti Hukuk Kısmı Belgeleri Evrakı (HR. H.)”, 493 – 3, (15.04.1887).
10. BOA-Ottoman Archival Sources (1906) “Hariciye Nezareti Londra Sefareti Belgeleri (HR. SFR. 3)”, 568 – 36, (07.11.1906).
11. C. Whittall & Co. (1912) “Trading in the Levant: Centenary of C. Whittall & Co., Smyrna (1811-1911)”, Manchester: Palmer, Howe & Co.
12. Davies, R. (1977) “Levant Bölgesinde İngiliz Ticareti, 1580-1780”, Osmanlı Tarih Arşivi, 1(1), 20-29. Dearborn, H. A. S. (1819) “A Memoir on the Commerce and Navigation of the Black Sea and Trade and Maritime Geography of Turkey and Egypt”, Vol. II, Boston: Wells and Lilly.
13. Eldem, E., Goffman, D. and Masters, B. (2012) “Doğu ile Batı Arasında Osmanlı Kenti, İzmir ve İstanbul” (trans.) Sermet Yalçın, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
14. Elibol, N. and Küçükkalay, A. M. (2022) “Osmanlı Döneminde İzmir’den Yapılan İhracatın Analizi (1774-1776)”, Belleten, 86(306), 603-640.
15. Exeter University Special Collection Archives (GB 0029 “Papers of the Whittall Family of Turkey,” EUL MS 259/1. Exeter University Special Collection Archives (GB 0029) “The Genealogy of the Whittall Family of Turkey”, EUL MS 259/1/1/1.
16. Exeter University Special Collection Archives (GB 0029) “Trading in Levant”, EUL MS 259/3/1/8.
17. Exeter University Special Collection Archives (GB 0029) “Smyrna”, EUL MS 259/3/2/1.
18. Frangakis-Syrett, E. (1985) “The Ottoman port of Izmir in the eighteenth and early nineteenth centuries, 1695-1820”, Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée, 39(1), 149-162.
19. Frangakis-Syrett, E. (1988) “Trade between Ottoman Empire and Western Europe: The Case of Izmir in the Eighteenth Century”, New Perspectives on Turkey, 2, 1-18.
20. Fuhrmann, M. (2020) “Port cities of the Eastern Mediterranean: Urban culture in the late Ottoman Empire”, Cambridge and New York: Cambridge University Press.
21. Fuller, J. (1830) “Narrative of a tour through some parts of the Turkish Empire”, London: John Murray.
22. Giraud, E. H. (1934) “Family Records: A Record of the Origin and History of the Giraud and Whittall Families of Turkey”, London: Adams Bros. and Shardlow, https://www.levantineheritage.com/book1.htm, (02.09.2025).
23. Goffman, D. (1990) “Izmir and the Levantine World, 1550-1650”, Seattle and London: University of Washington Press.
24. Güripek, M. C. (2025) “19. Yüzyıl’da İngiltere’nin Trabzon-Tebriz Ticaret Rotasına Dâhil Olma Çabaları”, İstanbul Nişantaşı Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(Special Issue), 278-296.
25. Hervé, F. (1837) “A residence in Greece and Turkey”, Vol. I-II, London: Whittaker & Co.
26. Issawi, C. (1996) “The Economic History of the Middle East 1800-1914”, London: The University of Chicago Press.
27. İnal, O. (2019) “The making of an Eastern Mediterranean gateway city: Izmir in the nineteenth century”. Journal of Urban History, 45(5), 891-907.
28. Jones, G. and Zeitlin, J. (2008) “The Oxford Handbook of Business History”, Oxford: Oxford University Press. Kasaba, R. (1993) “Osmanlı İmparatorluğu ve Dünya Ekonomisi”, İstanbul: Belge Yayınları.
29. Kırkpınar, N. (2025) “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Levanten Guiffray Ailesinin Öyküsü”, Tarih İncelemeleri Dergisi, 40(1), 213-260.
30. Koloğlu, O. (1994) “İlk İzmirli Gazeteciden İzmir Haberleri” Tuncer Baykara (ed.) Son Yüzyıllarda İzmir ve Batı Anadolu Sempozyumu Tebliğleri Kitabı, İzmir: Akademi Kitapevi.
31. Koyuncu Kaya, M. (2020) “An English Merchant in Ottoman İzmir (Smyrna): William Barker (1731-1825)”, Belleten, 84(300), 717-744.
32. Küçükkalay, A. M. and Elibol, N. (2006) “Ottoman Imports in the Eighteenth Century: Smyrna (1771-72)”, Middle Eastern Studies, 42(5), 723-740.
33. Laidlaw, C. (2011) “Levant’taki İngilizler, 18. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğuyla Ticaret ve Siyaset”, İstanbul: Alfa Yayınları.
34. McKernan, B. (1999) “Updating the Whittalls of Turkey genealogy in 1996 and organizing the reunion of 1999”, https://www.levantineheritage.com/pdf/Updating-the-Whittalls-of-Turkey-genealogy-in-1996-Betty-McKernan.pdf, (12.09.2025).
35. Mckernan, B. (2007) “Betty McKernan’s Memories of Frederick Edwin Whittall’s Moda Property”, https://levantineheritage.com/whittall2.htm, (13.09.2025).
36. Ortabağ, E. (2018) “Osmanlı İmparatorluğu’nda Bankacılığın Gelişimi ve Regülasyon”, İstanbul: Türkiye Bankalar Birliği.
37. Öndeş, O. (2010) “Asıl Efendiler Levantenler”, İzmir: Şenocak Yayıncılık.
38. Öndeş, O. (2013) “Vapur Donatanları ve Acenteleri Tarihi”, İstanbul: İMEAK Deniz Ticaret Odası Yayınları.
39. Özgün, C. (2011) “İzmir ve Artalanında Tarımsal Üretim ve Ticareti (1844-1914)”, Unpublished PhD Thesis, Ege Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
40. Pamuk, Ş. (1995) “19. Yüzyılda Osmanlı Dış Ticareti”, V. 1. Ankara: TC. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü Yayınları.
41. Pamuk, Ş. (2005) “Osmanlı Ekonomisinde Bağımlılık ve Büyüme”, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
42. Panzac, D. (1989) “18. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda Deniz Ticareti” Serap Yılmaz (trans.), Tarih İncelemeleri Dergisi, 4, 179-182.
43. Panzac, D. (1992) “International and Domestic Maritime Trade in the Ottoman Empire During the 18th Century”, International Journal of Middle East Studies, 24, 189-206.
44. Quataert, D. (2011) “Sanayi Devrimi Çağında Osmanlı İmalat Sektörü” Tansel Güney (trans.), İstanbul: İletişim Yayınları.
45. Rix, A. and Rix, M. (2011) “Edward Whittall (1851-1917) and His Contribution to the Royal Botanic Gardens Kew”, Curtis’s Botanical Magazine, 28(3), 213-230.
46. Sahillioğlu, H. (1968) “18. Yüzyıl Ortalarında Sanayi Bölgelerimiz ve Ticari İmkânları”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, 11, 61-66.
47. SALT Research. (1925) “Uşakizade Muammer Bey’e ait Körfez vapur işletmesi müdürünün mektup suretleri (1924-1925)”, https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/32389, (22.09.2025).
48. Sefer, S. (2020) “Lorandolar ve Tubiniler Osmanlı Devleti'nde Levanten Banker Aileler ve Faaliyetleri”, İstanbul: Albaraka Yayınları.
49. Serdaroğlu, Ü. S. (2019) “The Evolution of Commercial Institutions and Business Networks in the Ottoman Empire: British Merchant Families and Individual Merchants in the Levant Trade in the 18th Century“, Unpublished PhD Thesis, University of Birmingham, Birmingham.
50. Simer, Z. N. (2014) “Impacts of a Levantine bourgeois family: The 'Whittalls' in the 19th century Ottoman Empire”, Unpublished PhD Thesis, İstanbul Bilgi Üniversitesi, İstanbul.
51. Slade, A. (1833) “Records of Travels in Turkey, Greece & C. and of a Cruise in the Black Sea with the Capitan Pasha, in the years 1829, 1830, and 1831”, Vol. I-II, London: Saunders and Otley.
52. Slade, A. (1837) “Turkey, Greece and Malta”, Vol. I-II, London: Saunders and Otley.
53. Şenocak, B. (2016) “Levant'ın Yıldızı İzmir: Levantenler, Rumlar, Ermeniler ve Yahudiler”, Vol. 5, İzmir: Yakın Kitabevi.
54. Tanış, F. and Havik, K. M. (2020) “Spatial stories of Izmir: A narrative study on the influence of trader families on the spatial development of the port city”, In_Bo: Ricerche e Progetti per il Territorio, la Città e l'Architettura, 11(15), 56-67.
55. Tatar, T. (2012) “Osmanlı İmparatorluğunun Sömürgeleşme Sürecinde Levanten Bir Kent: İzmir”, Unpublished PhD Thesis, Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
56. Ülker, N. (1975) “The Rise of Izmir, 1688-1740”, Unpublished Phd Thesis, University of Michigan, Michigan.
57. Üstün, M. T. (2024) “Whittall ailesinin kişisel arşiv belgeleri ışığında Osmanlı Devleti’nin son dönemine ait tespitler” XIX. Türk Tarih Kongresi Bildirileri Kitabı (V. III., Section III), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
58. Van den Boogert, M. (2006) “Ottoman Greeks in the Dutch Levant Trade: Collective Strategy and Individual Practice (c. 1750-1821)”, Oriente Moderno, 25(1), 129-147.
59. Van den Boogert, M. (2020) “The capitulations and the Ottoman legal system: Qadis, consuls and beratlıs in the 18th Century”, Vol. 21. London: Brill.
60. Volney, C. F. (1825) “Etat du commerce du Levant en 1784, d’apre`s les re´gistres de lachambre de commerce de Marseille”, Oeuvres de C. F. Volney, 3, 321-340.
61. Whittall, Y. (1967) “Genealogy of the Whittall family of Turkey”, https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/211386, (12.09.2025).
62. Whittall, Y. (2002) “Interview”, https://levantineheritage.com/testi18.htm, (11.09.2025).
63. Whittall, H. (no date) “The Whittalls of Turkey 1809-1973”, https://www.levantineheritage.com/book2.htm, (03.09.2025).
64. Yılmaz, E. (2020) “Şark Halı Kumpanyası ve Osmanlı Halıcılığındaki Yeri ve Önemi”, Unpublished PhD Thesis, Anadolu Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eskişehir.
65. Yılmaz, E. and Pınar, H. (2021) “Osmanlı İşçi Tarihine Bir Bakış: The Oriental Carpet Manufacturers Limited'in [Şark Halı Kumpanyası] Üretim Organizasyonu, İşçileri ve Ücret Politikası [1908-1914]”, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 11(21), 305-325.
66. Zandi-Sayek, S. (2000) “Struggles Over the Shore: Building the quay of Izmir, 1867-1875”, City & Society, 12(1), 55-78.