A COMPARATIVE ANALYSIS OF THE FINANCIAL PERFORMANCE OF FIRMS LISTED IN THE BIST TOURISM INDEX USING THE CRITIC AND ARAS METHODS

Öz

The tourism sector is one of the most strategic service industries supporting economic growth through its foreign currency earnings, employment creation capacity, and strong multiplier effects. International tourism revenues are considered within the scope of service exports and therefore play a crucial role in improving foreign trade balances and financing current account deficits. Particularly in developing economies such as Türkiye, tourism revenues contribute significantly to reducing external financing needs, increasing public revenues, and supporting regional development. However, the sector is highly sensitive to geopolitical risks, global crises, and demand shocks. The sharp contraction experienced during the COVID-19 pandemic clearly revealed the financial fragility of tourism enterprises and highlighted the importance of sectoral resilience. The aim of this study is to comparatively analyse the financial performance of companies listed in the BIST Tourism Index for the pre-COVID-19 period (2017–2019) and the COVID-19 period (2020–2022) using the CRITIC and ARAS multi-criteria decision-making methods. A total of 25 financial ratios grouped under five main categories are employed in the analysis. The findings indicate that the determinants of financial performance structurally shifted during the crisis period, with liquidity management and financial stability becoming more prominent. The results provide important implications regarding the financial resilience of the tourism sector and contribute to the literature by offering a comprehensive, period-based performance evaluation.

Anahtar Kelimeler

• Tourism
• Ranking
• Financial Performance
• Multi Criteria Making Decision
• Covid-19

A COMPARATIVE ANALYSIS OF THE FINANCIAL PERFORMANCE OF FIRMS LISTED IN THE BIST TOURISM INDEX USING THE CRITIC AND ARAS METHODS

Öz

Turizm sektörü, sağladığı döviz girdisi, istihdam yaratma kapasitesi ve güçlü çarpan etkisi sayesinde ekonomik büyümeyi destekleyen en stratejik hizmet sektörlerinden biridir. Uluslararası turist harcamaları, mal ve hizmet ihracatı kapsamında değerlendirilebilmektedir. Bu yönüyle turizm, ülkelerin dış ticaret dengesi ve cari açık finansmanında önemli bir rol üstlenmektedir. Özellikle Türkiye gibi gelişmekte olan ekonomilerde turizm gelirleri, dış finansman ihtiyacını azaltmakta, kamu gelirlerini artırmakta ve bölgesel kalkınmayı desteklemektedir. Bununla birlikte sektör; jeopolitik riskler, küresel krizler ve talep şoklarına yüksek derecede duyarlı bir yapıya sahiptir. Covid-19 pandemisi sürecinde yaşanan sert daralma, turizm işletmelerinin finansal kırılganlığını ve sektörel dayanıklılığın önemini açık biçimde ortaya koymuştur. Bu çalışmanın amacı, BIST Turizm Endeksi’nde yer alan işletmelerin Covid-19 öncesi (2017–2019) ve Covid-19 dönemi (2020–2022) finansal performanslarını belirlemektir. Bu amaçla CRITIC ve ARAS çok kriterli karar verme yöntemleriyle karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Beş ana grup altında sınıflandırılan 25 finansal oran kullanılarak gerçekleştirilen analiz, kriz dönemlerinde performans belirleyicilerinin yapısal olarak değiştiğini göstermekte ve turizm sektörünün finansal dayanıklılığına ilişkin önemli çıkarımlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Turizm
• Sıralama
• Finansal Performans
• Çok kriterli karar verme
• Covid-19

Kaynakça

1. Arsu, T., & Ayçin, E. (2020). BIST lokanta ve oteller sektöründeki turizm işletmelerinin finansal performanslarının MACBETH ve EDAS yöntemleri ile incelenmesi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 156–178. https://doi.org/10.26745/ahbvuibfd.1784136
2. Bilici, N. (2019). Turizm sektörünün finansal performansının oran analizi ve TOPSIS yöntemiyle değerlendirilmesi. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(1), 173–194. https://doi.org/10.17218/hititsbd.1436271
3. Coşkun, A., & Çetiner, H. (2022). Piyasa çarpanlarıyla performans analizi: Borsa İstanbul’da işlem gören turizm şirketlerinin Entropi ve MOORA-Oran yöntemleriyle incelenmesi. Turizm Akademik Dergisi, 9(1), 157–177. https://doi.org/10.25095/mufad.606020
4. Çilek, A. (2022). Entegre CRITIC-COPRAS yaklaşımıyla Covid-19 salgınının Borsa İstanbul Turizm Endeksinde işlem gören şirketlerin finansal performansına etkisi. Güncel Turizm Araştırmaları Dergisi, 6(1), 263–281. https://doi.org/10.32572/guntad.1025344
5. Durmuşkaya, S., & Kavas, Y. B. (2019). TOPSIS ile finansal performans ölçümü: Turizm sektörü üzerine bir uygulama. Uluslararası İktisat, İşletme ve Sosyal Bilimler Kongresi, 18–20. https://doi.org/10.20875/makusobed.594265
6. Ezin, Y. (2022). BIST Turizm Endeksi firmalarının finansal performanslarının gri ilişkisel analiz yöntemi ile değerlendirilmesi. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 12(24), 353–367. https://doi.org/10.53092/duiibfd.1134997
7. Güngör, H. Y., & Çemberlitaş, İ. (2022). Ekonomik, siyasi faktörler ve Covid-19’un turizm firmalarının finansal performanslarına etkisi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (29), 122–143. https://doi.org/10.35379/cusosbil.767572
8. Joshi, V. A., & Gupta, I. (2021). Assessing the impact of the Covid-19 pandemic on hospitality and tourism education in India and preparing for the new normal. Worldwide Hospitality and Tourism Themes, 13(5), 622–635. https://doi.org/10.1108/WHATT-05-2021-0068

9. Kahraman, Y. E., & Çalışkan, Y. (2024). Borsa İstanbul'da işlem gören turizm işletmelerinin finansal performanslarının TOPSIS ve VIKOR metoduyla değerlendirilmesi. Politik Ekonomik Kuram, 8(3), 725–740. https://doi.org/10.30586/pek.1499230
10. Kahveci, M., & Turna, İ. (2016). BIST’de işlem gören turizm işletmelerinin TOPSIS tekniği ile finansal performanslarının analizi ve değerlendirilmesi. Muhasebe ve Denetime Bakış, 16(48), 99–114. https://doi.org/10.25095/mufad.510675
11. Karakaş, A., & Öztel, A. (2020). BİST’de yer alan turizm işletmelerinin finansal performanslarının Entropi tabanlı TOPSIS yöntemi ile belirlenmesi: Bir Python uygulaması. Dicle Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 10(20), 543–562. https://doi.org/10.53092/duiibfd.1601852
12. Karkacıer, O., & Yazgan, A. E. (2017). Turizm sektöründe gri ilişkisel analiz GİA yöntemiyle finansal performans değerlemesi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (37), 154–162. https://doi.org/10.52642/susbed.1021094
13. Kitsios, F. C., & Grigoroudis, E. (2020). Evaluating service innovation and business performance in tourism: A multicriteria decision analysis approach. Management Decision, 58(11), 2429–2453. https://doi.org/10.1108/MD-09-2019-1326
14. Medetoğlu, B., Kavas, Y. B., Öztürk, M., & Türkay, K. (2023). BİST konaklama sektöründeki işletmelerin finansal performanslarının COPRAS ve WASPAS yöntemleriyle ölçümü. Akademik Hassasiyetler, 10(22), 357–376. https://doi.org/10.58884/akademik-hassasiyetler.1276572
15. Noyan, E. (2023). Konaklama işletmelerinin finansal performanslarının SECA yöntemi ile değerlendirilmesi. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(3), 774–782. https://doi.org/10.29106/fesa.1323561
16. Özçelik, H., & Kandemir, B. (2015). BİST’de işlem gören turizm işletmelerinin TOPSIS yöntemi ile finansal performanslarının değerlendirilmesi. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(33), 97–114. https://doi.org/10.31795/baunsobed.645449
17. Özer, N. (2021). Borsa İstanbul (BIST) Turizm Endeksinde yer alan firmaların performans analizi. Seyahat ve Otel İşletmeciliği Dergisi, 18(3), 615–632. https://doi.org/10.24010/soid.928243
18. Pala, F., Ayaydın, H., & Ulutaş, Ş. (2019). Borsa İstanbul’da işlem gören turizm firmalarının finansal performanslarının değerlendirmesi: AHS ve VIKOR yöntemleri. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 311–320. https://doi.org/10.17828/yalovasosbil.333899
19. Pala, O. (2021). BIST Turizm Endeksinde yer alan firmaların CILOS ve MAIRCA tabanlı finansal performans analizi. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 21(2), 163–185.
20. Purwomarwanto, Y. L., & Ramachandran, J. (2015). Performance of tourism sector with regard to the global crisis—A comparative study between Indonesia, Malaysia and Singapore. The Journal of Developing Areas, 49(4), 325–339. https://doi.org/10.1353/jda.2015.0149
21. Temür, A. S. (2022). Borsa İstanbul Turizm Endeksi (XTRZM) firmalarının Entropi temelli ARAS, COPRAS ve TOPSIS yöntemleri ile finansal performans analizi. Verimlilik Dergisi, (2), 183–212. https://doi.org/10.51551/verimlilik.907897
22. Temür, A. S. (2022). Turizm işletmelerinin Covid-19 öncesi ve Covid-19 sürecindeki finansal performanslarının Entropi temelli EDAS, TOPSIS ve WASPAS yöntemleri ile değerlendirilmesi. Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12(1), 427–461. https://doi.org/10.55179/dusbed.1024694
23. Toma, E. (2014). Regional scale efficiency evaluation by input-oriented data envelopment analysis of tourism sector. International Journal of Academic Research in Environment and Geography, 1(1), 15–20.
24. Weerathunga, P. R., Chen, X., & Samarathunga, M. (2019). Firm-specific and contextual determinants of Sri Lankan corporate hotel performance. International Journal of Economics and Financial Issues, 9(3), 213. https://doi.org/10.32479/ijefi.7880
25. Yılmaz, H., & Yakut, E. (2023). Covid-19 pandemisinin BİST Turizm Endeksi işletmelerinin finansal performanslarına etkisinin CRITIC tabanlı COPRAS ve PROMETHEE yöntemleri ile incelenmesi. Sosyoekonomi, 31(58), 249–276. https://doi.org/10.17233/sosyoekonomi.2023.04.13