Representatives of Mythological Characters in Seljuk Tile Art in Grotesque Art

Yıl 2025, Sayı: 34, 85 - 97, 30.07.2025

Ayşenur Sezgin Özrili

https://doi.org/10.17484/yedi.1619931

Öz

One of the most prominent examples of Turkish Islamic arts, Seljuk Art, has reached its climax with the art of tile decoration with mythological characters. Because the interesting anonymous characters in Turkish mythology were subjected to works of art together with their iconographic narratives. Grotesque art means the existence of two different features that are fictionally incomprehensible, asymmetrical, opposite, inconsistent and the quarrel created by them. These different contents create a physical and spiritual action. In this context, the most contradictory works of grotesque art bring to mind the mythical beings of Turkish mythology. These data, which evoke imaginary feelings in the viewers, have compositions containing symbolic messages. In this study, in which the elements of dragon, griffon, siren, sphinx and wolf in Turkish mythology and their mythological counterparts in grotesque art are evaluated; observation, document analysis, scanning and comparative methodology were used. The main hypothesis of this study is the mysterious stories and the reflections of mythological elements in art, which stand in the background of the works shaped in accordance with the paradigms, conjuncture and social possibilities of their periods with the imaginative efforts of their producers, sometimes using initiative and sometimes with the guidance of authority. Art has been one of the instruments used in every age in the search for meaning in life, which is tried to be given meaning with emotions at points where rational faculties cannot reach. This shows that art will continue to be one of the alternative communication methods between societies, even though it has been realised in different time periods and different cultures.

Anahtar Kelimeler

seljuk art , grotesque , mythology , tile

Selçuklu Çini Sanatındaki Mitolojik Karakterlerin Grotesk Sanattaki Temsilcileri

Öz

Türk İslam sanatlarının göze çarpan örneklerinden biri olan Selçuklu Sanatı çerçevesinde görülen mitolojik karakterli bezemeler çini sanatıyla doruk noktasına ulaşmıştır. Zira Türk mitolojisinde görülen ilginç anonim karakterler, ikonografik anlatılarıyla beraber sanat eserlerine konu edinilmiştir. Grotesk sanat, kurgusal olarak anlaşılmaz, asimetrik, zıt, tutarsız iki farklı özelliğin varlığı ve yarattığı arbede anlamına gelmektedir. Bu farklı içerikler fiziksel ve ruhsal bir aksiyon yaratmaktadır. Bu bağlamda grotesk sanatın en aykırı öz yapıtları, akıllara Türk mitolojisine ait efsanevi varlıkları getirmektedir. İzleyicilerde düşsel duygular çağrıştıran bu veriler simgesel mesajlar içeren kompozisyonlara sahiptir. Türk mitolojisinde ejder, grifon, siren, sfenks ve kurt unsurları ile grotesk sanattaki mitolojik emsallerinin değerlendirildiği bu çalışmada; gözlem, doküman analizi, tarama ve karşılaştırmalı metodoloji kullanılmıştır. Üreticilerinin imgesel çabalarıyla bazen inisiyatif kullanarak bazen de otoritenin yönlendirmeleriyle dönemlerinin paradigmaları, konjonktürü ve toplumsal olanakları uyarınca şekillendirilen yapıtlarının geri planında duran esrarengiz hikâyeler ve mitolojik unsurların sanat içerisindeki yansımaları bu çalışmanın ana hipotezini oluşturmaktadır. Ussal yetilerin ulaşamadığı noktalarda duygularla mana kazandırılmaya çalışılan yaşamın, anlam arayışlarında her çağda başvurulan enstrümanlardan biri de sanat olmuştur. Bu da göstermektedir ki; sanat, birbirinden farklı zaman dilimlerinde ve farklı kültürlerde gerçekleştirilmiş olsa da toplumlar arası alternatif iletişim yöntemlerinden biri olmaya devam edecektir.

Anahtar Kelimeler

selçuklu sanatı , grotesk , mitoloji , çini

Kaynakça

• Abdullahi, Y. ve Embi, MR (2015). İslam Mimarisinde Soyut Bitkisel Süslemelerin Evrimi. Archnet-IJAR: International Journal of Architectural Research, 9 (1), 31.
• Avşar, L. (2012). Kubadabad Çinilerindeki Harpi-Şiren Figürünün İzini Sürerken. Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler E-Dergisi, (31), 1-21.
• Batur, M. ve Başdoğan, A. Resim Sanatında Grotesk İmgelerin Kullanımı Üzerine Bir İnceleme. Uluslararası Disiplinlerarası ve Kültürlerarası Sanat, 7(14), 38-50.
• Berkli, Y. ve Topal, Y. (2022). Türk Mitolojisinde Fantastik Figürlerin Geleneksel İzleri. Sanat Zamanı, (2), 1-21. https://dergipark.org.tr/en/pub/at/issue/69989/1120813
• Bulduklu, E. (2018). Anadolu Selçuklu Dönemi Kubadabad Sarayı çini figürlerinin gösterge bilimsel açıdan incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi.
• Büyükçanga, H. (2006). Anadolu Selçuklu seramiklerinde figürlerin dili ve resim eğitimi açısından incelenmesi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Selçuk Üniversitesi.
• Croak, J. (1987). Study for Beast (Self Portrait). 11 Mart 2025 tarihinde https://www.jamescroak.com/beasts adresinden edinilmiştir.
• Çoruhlu, Y. (2000). Türk Mitolojisinin Ana Hatları. Kabalcı Yayınevi.
• Demirarslan, D. ve Demirarslan, O. (2021). An Overvıew of Tıle Art ın Turkısh Archıtecture. Journal of International Social Research, 14 (76).
• Doğan, H. (2017, 5-7 Ekim). Güncel Sanatta Yeni Canlı Türleri: Hibritleşme ve Metamorfoz, 2. Uluslararası Sanat (Sempozyum), Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi, Bodrum Güzel Sanatlar Fakültesi, Muğla.
• Edwards, J. & Graulune, R. (2013). Grotesque, Routledge.
• Erbudak, M. (2022). Anadolu'da Selçuklu Süs Sanatının Kökenleri. Physics Department, ETHZ.
• Fabre, J. (2010). Bölüm I-XVIII: Cires ve Bronzes. 11 Mart 2025 tarihinde https://saint-martin bookshop.com/products/jan-fabre-chapitres-i-xviii-cires-et-bronzes galerie-guy-pieters-2010 adresinden edinilmiştir.
• Goya, F. (1797-98). Cadıların Sebt Günü. 11 Mart 2025 tarihinde https://www.getdailyart.com/tr/18789/francisco-goya/cadilarin-sebt-gunu adresinden edinilmiştir.
• Günay, B. (2020). Grotesk İmge Üzerine Yapıt Çözümlemeleri. Uluslararası Sanat ve Estetik Dergisi, 3(5), 37-55.
• Gözübüyük, A. (2013). Toplumsal dönüşümden grotesk imgeler (Sanatta Yeterlik Raporu). Hacettepe Üniversitesi.
• Howart, M. (2014). Under the Bed, Creeping (Psychoanalyzing The Gothic in Children’s Literature). McFarland & Company Publishers.
• Kabak, T. ve Köksal, F. (2021). Yazılı Kaynaklar ve Anlatılar Işığında Türk Mitolojisi. Paradigma Akademi.
• Karaova, M. (2021). Grotesk mizaç ve çarpıtma (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi.
• Kristeva, J. (2018), La Révolution du langage poétique, Poınt, Essais.
• Kuban, D. (1982). Türk İslam Sanatı Üzerine Denemeler. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Mansuroğlu, A. (2018). Taner Ceylan’ın Altın Çağ serisi bağlamında günümüz resminde, mitolojik imge kullanımı (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi.
• Nurdan, G. T. (2020). Postmodern Türk romanında Grotesk (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi.
• Ocakoğlu, N. (2018). Türk Çini ve Seramiklerinde Kullanılan Hayvan Figürleri ve Giysi Tasarımına Yansıtılması. Kalemisi, 6 (12), 409-425.
• Ögel, S. (2008). The Seljuk face of Anatolia: Aspects of The Social and İntellectual History of Seljuk Architecture. Foundation for Science, Technology and Civilization, (842), 2-17.
• Ögel, B. (2020). Türk Mitolojisi I-II. Cilt. Altınordu Yayınları.
• Öney, G. (1969). Anadolu Selçuklu Sanatında Ejderha Figürleri. Belleten, 33 (130), 193-216.
• Özdemir, Y. (2021). Karatay Medresesi Çini Eserler Müzesinden Ünik Özellikte İki Siren/Harpi Figürlü Seramik. Arkhaia Anatolika, 4, 123-140. https//doi.org/10.32949/Arkhaia.2021.29
• Özdemir, Ç. (2021). Gustave Dore’nin Dışavurumcu Gravürlerindeki Grotesk İfadelerin İncelenmesi. International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 7(50): 2303-2311.
• Özdemir, Ç. (2023). Hıeronymus Bosch’un “Haywaın Trıptığı” Resmındekı Grotesk İmgeler. D. Çevik (Ed.), Güzel Sanatlar Alanında Uluslararası Araştırma ve Değerlendirmeler içinde (s. 124-139).
• Pala G. Ş. (Ed.). (2016). Grotesk. Bilge Su.
• Rozzoni, C. & Mazzocut-Mis, M. (2018). Grotesque. International Lexicon of Aesthetics, 1-4.
• Savaş, F. (2021). Anadolu Seramik Sanatında Mitolojik Kaynaklı Ejderha Figürünün Kullanımı ve Günümüz Seramik Sanatına Yansımaları. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 7 (2), 94-103. https://doi.org/10.22252/ijca.985802
• Shabot, S. C. (2014). Philosophy As Grotesque: The Case Of Nietzsche. Filozofıa, (69), 505-507.
• Tekin, B. B. (2012). Anadolu Selçuklu Kültürünü Anlamak: Sanat Tarihi Açısından Bir Değerlendirme. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(32), 21-32.
• Yaşkın, B. (2022). Grotesk beden (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Hacettepe Üniversitesi.
• Zamperını, A. (2008). Ornament and the Grotesque, Thames&Hudson,