Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Fotoğraf Bölümü’nden Bir Portre: Orhan Alptürk

Yıl 2025, Sayı: 50.Yıl Özel sayısı, 133 - 148, 25.11.2025

Mehmet Fatih Yelmen

https://doi.org/10.17484/yedi.1720248

Öz

Roland Barthes’ın 1980 yılında yayımladığı Camera Lucida: Reflections on Photography adlı eseri, fotoğrafın anlamına dair öznel ve felsefi sorgulamaları merkeze alan, fotoğraf kuramı literatüründe temel referans kabul edilen çalışmalardan biridir. Barthes, bu eserinde fotoğrafı yalnızca bir temsil aracı veya teknik bir icat olarak ele almakla yetinmeyerek fenomenolojik ve hermenötik bir perspektif benimsemiş, fotoğraf tarihinden seçtiği örnekleri zaman, bellek, hatıra ve ölüm gibi varoluşsal kategoriler bağlamında değerlendirmiştir. Metnin öznel yorumlar açısından yoğunluğu, yazarın annesinin ölümüyle tetiklenen kişisel bir anlam arayışına dayanmakta, bu yönüyle fotoğrafın toplumsal işlevlerinden ziyade bireysel deneyimlere ve kültürel içeriklere yönelik bir yorumlama pratiğini ön plana çıkarmaktadır. Barthes, söz konusu çözümlemeleri gerçekleştirirken studium ve punctum olmak üzere iki temel kavramsal ayırıma başvurmaktadır. Buna göre Studium, her fotoğrafta bulunabilen, uzlaşıya dayalı enformasyon katmanını ve kültürel kodlarla paylaşılan anlam alanını temsil ederken; punctum, her fotoğrafta zorunlu olarak bulunmayan, seyirciyi beklenmedik biçimde sarsan, öznel ve değişken duygulanım boyutunu ifade etmektedir. Bu bağlamda, Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Fotoğraf Bölümünde farklı dönemlerde fotoğraf teorisi üzerine dersler vermiş olan ve 2022 yılında vefat eden sanatçı Orhan Alptürk’ün terekesinden çıkan, daha önce yayımlanmamış fotoğrafları, Barthes’ın söz konusu kuramsal çerçevesi ışığında yeniden ele alınmaktadır. Böylelikle hem Alptürk’ün özgün üretimleri hem de Barthes’ın kavramsallaştırmaları arasında verimli bir karşılaşma alanı açılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Fotoğraf , Roland Barthes , Studium , Punctum , Orhan Alptürk.

A Portrait of Dokuz Eylül University, Faculty of Fine Arts, Department of Photography: Orhan Alptürk

Öz

Roland Barthes's Camera Lucida: Reflections on Photography, published in 1980, is one of the fundamental works in the literature of photographic theory, centred on subjective and philosophical inquiries into the meaning of photography. In this work, Barthes does not limit himself to treating photography merely as a means of representation or a technical invention. Instead, adopting a phenomenological and hermeneutic perspective, he evaluates examples selected from the history of photography within the context of existential categories such as time, memory, remembrance, and death. The subjective intensity of the text is largely based on a personal search for meaning triggered by the death of the his mother. In this respect, the text foregrounds an interpretative practice focused on individual experiences and cultural content rather than the social functions of photography. In conducting these analyses, Barthes draws upon two fundamental conceptual distinctions: studium and punctum. Studium represents the layer of information based on consensus and the shared field of meaning through cultural codes, present in every photograph. Punctum, on the other hand, expresses the subjective and variable dimension of emotion that unexpectedly unsettles the viewer, not necessarily present in every photograph. In this context, previously unpublished photographs from the estate of artist Orhan Alptürk, who taught photography theory at the Department of Photography, Faculty of Fine Arts, Dokuz Eylül University, during different periods and died in 2022, are re-examined in light of Barthes’ theoretical framework. This opens up a productive encounter between Alptürk’s original productions and Barthes' conceptualisations.

Anahtar Kelimeler

Photography , Roland Barthes , Studium , Punctum , Orhan Alptürk.

Kaynakça

• Akyürekli, R. (2002). Oyuncakçılığın Doğuşu ve İnkişafı. Oyuncaklı Dünya içinde. Dost Yayınevi.
• Alptürk, O. (1990). 40 Öykü. Pelin Ofset.
• Barthes, R. (2000). Camera Lucida (R. Akçakaya, Çev.). Altıkırkbeş Yayınları.
• Cevizci, A. (1999). Felsefe Sözlüğü. Paradigma Yayınları.
• Culler, J. (2008). Barthes (H. Gür, Çev.). Dost Yayınevi.
• Çelik, Z., Favro, D., Ingersoll, R., (Ed.). (2007). Şehirler ve Sokaklar (B. Altınok, Çev.). Zeynep Çelik, Diane Favro, Richard Ingersoll, Sokaklar ve kentleşme süreci içinde. Kitap Yayınevi.
• De Beauvoir, S. (1993). Kadın İkinci Cins Bağımsızlığa Doğru (B. Onaran, Çev.). Payel Yayınları.
• De Beauvoir, S. (1993). Kadın İkinci Cins Genç Kızlık Çağı (B. Onaran, Çev.). Payel Yayınları.
• De Beauvoir, S. (2010). Kadın İkinci Cins Evlilik Çağı (B. Onaran, Çev.). Payel Yayınları.
• Emiroğlu, K. (2002). Gündelik Hayatımızın Tarihi. Dost Kitabevi Yayınları.
• Emiroğlu, K. (2014). Gündelik Hayatımızın Tarihi. İş Bankası Yayınları.
• Eren, H., Gözaydın, N., Parlatır, İ., Tekin, T., Zülfikar, H. (1992). Türkçe Sözlük. Milliyet Yayınları.
• Eren, Z. C. (2008). Çingeneliği Tasavvur Etme ve Konumlandırma İzmir Tepecik Çingene/Roman Cemaati Örneği. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Medya ve Kültürel Çalışmalar Ana Bilim Dalı Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.
• Goody, J. (2004). Avrupa’da Aile (S. Arısoy, Çev.). Literatür Yayınları.
• Güçlü, A., Uzun, E., Uzun, S., Yolsal Ü. H. (2008). Felsefe Sözlüğü. Bilim ve Sanat Yayınları.
• Hançerlioğlu, O. (1980). Felsefe Ansiklopedisi. Remzi Kitabevi.
• Kostof, S. (2014). The City Assembled. Thames & Hudson.
• Koştumoğlu, M., Taranç, R., & Tomak, M. (2020). Fotoğraf Sanatının Teknolojik Gelişmelerle Kazandığı Yeni Bakış Açıları. Pearson Journal, 5(5), 38–57.
• Öztürk, Ö. (2009). Folklor ve Mitoloji Sözlüğü. Phoenix Yayınevi.
• Palalı, A. T. (2017). Kış Bahçesinden Fotoğrafa. Altıkırkbeş Yayınları.
• Reich, W. (1989). Cinsel Devrim (B. Onaran, Çev.). Payel.
• Sontag, S. (1999). Fotoğraf Üzerine (R. Akçakaya, Çev.). Altıkırkbeş Yayınları.
• Sontag, S. (2004). Başkalarının acısına Bakmak (O. Akınhay, Çev.). Agora Kitaplığı.
• Touraine, A. (2007). Kadınların Dünyası (M. Moralı, Çev.). Kırmızı Yayınları.
• Trombley, S. (2016). Modern Dünyaya Yön Veren 50 Düşünür (G. Gülbey, Çev.). Kolektif Kitap.