EMEVİLER’DEN ABBASİLER’E KAMU YÖNETİMİ DÜŞÜNCESİNDE DEĞİŞİM: AHDÜ MERVAN, NASİHATÜ’L MÜLÛK VE AHKÂMUS SULTANİYE’DE YÖNETİM ESASLARININ KARŞILAŞTIRILMASI

Emevîler ve Abbâsîler dönemlerinde yönetim düşüncesinde önemli değişiklikler yaşanmıştır. Bu değişiklikleri anlamak için Emevîler'in son dönemlerinden Abbâsîler'in kuruluşuna kadar olan dönemi ve bu dönemde yazılan eserleri incelemek önemlidir. Ahdü Mervan, Nasîhatü'l Mülûk ve Ahkâmus Sultâniye gibi eserler bu dönüşümün izlenebileceği önemli kaynaklardır. Emevîler, 661-750 yılları arasında hüküm süren bir İslâm devletidir. Bu dönemde yönetim anlayışı büyük ölçüde Arap milliyetçiliği üzerine kurulmuştu ve merkezî bir yapı hakimdi. Ahdü Mervan, Emevîler'in son halifesi II. Mervan döneminde yazılan bir eserdir ve bu eserde yönetim esasları, halifenin yetkileri ve devlet işlerinin nasıl yürütülmesi gerektiği konularında bilgi verilmektedir. Abbâsîler ise 750 yılında Emevîler'i devirerek iktidara gelmiş ve 1258 yılına kadar hüküm sürmüştür. Bu dönemde yönetim anlayışında belirgin değişiklikler olmuştur. Nasîhatü'l Mülûk ve Ahkâmus Sultâniye, Abbâsîler döneminde yazılan iki önemli eserdir ve bu dönemdeki yönetim esaslarını anlamak için kritik öneme sahiptir. Ahdü Mervan'da yönetim esasları olarak merkeziyetçilik, yönetim gücünün askeri kuvvete dayanması, arapların diğer müslümanlara karşı üstünlüğü ve halifenin işlerini istişare ile yapması öne çıkmaktadır. Nasîhatü'l Mülûk'ta ise yönetimin temelinde adalet anlayışının yer alması, ilim adamlarına ve bilginlere büyük önem verilmesi, müslümanların yanı sıra gayrimüslimlerin de haklarına saygı gösterilerek daha kapsayıcı bir yönetim anlayışı benimsenmesi, halifenin danışma mekanizmalarına önem vermesi gerektiği vurgulanmaktadır. Ahkâmus Sultâniye'de yönetim esasları ise tüm yönetim işlerinde İslam hukukuna uygun hareket edilmesi , bürokrasi ve idari yapının önemi, ekonomi ve maliyenin nasıl düzenlenmesi gerektiği ve sosyal adalet konularına önem verildiği görülmektedir. Emevîler'den Abbâsîler'e geçiş sürecinde yönetim anlayışında önemli değişiklikler olmuştur. Emevîler'in merkeziyetçi ve Arap üstünlüğüne dayalı yönetim anlayışı, Abbâsîler döneminde daha kapsayıcı, adalet ve hukuk temelli bir yapıya dönüşmüştür. Bu dönüşüm, dönemin eserlerinde de açıkça görülmektedir. Emevîler'in merkeziyetçi yapısı, Abbâsîler döneminde daha kapsayıcı bir yönetim anlayışına evrilmiştir. Emevîler'de askeri gücün ön planda olduğu yönetim anlayışı, Abbâsîler döneminde adalet ve hukuk temelinde şekillenmiştir. Her iki dönemde de danışma ve şura mekanizmaları önemli görülmekle birlikte, Abbâsîler döneminde bu mekanizmalar daha sistematik hale getirilmiştir. Bu dönüşümler, İslam dünyasının siyasi, sosyal ve kültürel yapısında derin izler bırakmış ve sonraki dönemlere de yön vermiştir.