Opal Mineralizasyonu ve Oluşum Koşulları: Seydiler Havzası'ndaki (Afyonkarahisar, Batı Türkiye) Diyatomitlerin Silisleşme Süreçleri

Yıl 2025, Cilt: 46 Sayı: 3, 176 - 201, 31.12.2025

Evrim Çoban , Gürsel Yanık , Murat Hatipoğlu , Ahmet Yıldız

Öz

Seydiler opal yatağı (Afyonkarahisar, Türkiye), değerli taş kalitesinde, gölsel opal oluşumunun nadir bir örneğini temsil etmektedir. Bu çalışma, Seydiler bölgesindeki değerli taş kalitesindeki opalleri mineralojik, jeokimyasal, izotop analizi ve gemolojik yöntemler kullanarak karakterize etmek için gerçekleştirilmiştir. Bu tabakalı, çok renkli opaller, uzak volkaniklastik girdiden etkilenen ancak doğrudan hidrotermal veya magmatik aktiviteden yoksun, Miyosen yaşlı, denizel olmayan bir tortul istif içinde yer almaktadır. Esas olarak diatom birikiminden kaynaklanan biyojenik silisli sızıntı, erken evre, düşük sıcaklıkta gömülme diyajenezi yoluyla opal çökelmesinin ana öncüsü olarak görev yapmıştır.

Mineralojik analizler (XRD, FTIR, Raman), opallerin ağırlıklı olarak psödokristalin silika fazlarından, özellikle opal-CT'den, küçük geçiş opal-C'den ve eser miktarda α-kuvarsdan oluştuğunu doğrulamaktadır. Si–O–Si gerilmesi (~777 cm⁻¹) ve bükülmesi (~328 cm⁻¹) gibi tanısal titreşim bantları, hafif gömülme koşulları altında biyojenik opal-A'nın kademeli yapısal yeniden yapılanmasını yansıtır. Kararlı oksijen izotop bileşimleri (δ¹⁸O = 23,86–25,29‰ V-SMOW), suboksik, meteorik akışkanların hakim olduğu koşullar altında opal-A'dan opal-CT geçiş bölgesiyle tutarlı olarak ~32–51°C'lik oluşum sıcaklıklarını göstermektedir.

Jeokimyasal veriler, yüksek silika içeriklerini (>%93 ağırlıkça) ve eser elementlerde (örneğin Zn, Cs, Rb, Sr, U) zenginleşmeleri ortaya koymaktadır. Bu zenginleşmeler, biyolojik alım, diyajenetik yeniden mobilizasyon ve distal Neojen piroklastik girdilerinin ürünleri olarak yorumlanmaktadır. SEM görüntülemesi, Ellerbeckia, Eunotia, Gomphonema, Halamphora, Pinnularia ve Staurosira/Straurosirella gibi cinsleri temsil eden, iyi korunmuş bol miktarda diatom früstülünü ortaya koymaktadır. Üç yeni takson, Staurosira construens, Straurosirella pinnata 3 ve Straurosirella pinnata 6, burada ilk kez rapor edilmiştir.

Gemolojik açıdan bakıldığında, Seydiler opalleri mücevher kalitesi sınıflandırması için temel kriterleri karşılamaktadır. Kırmızımsı kahverengiden sarımsı yeşile kadar değişen canlı doğal renk zonlarına, camsıdan mumsu parlaklığa, ~1,451 kırılma indisine ve 2,18 ila 2,30 arasında değişen özgül ağırlık değerlerine sahiptirler. Temsili örnekler (örneğin, S2-8, S2-9), kompakt, inklüzyon içermeyen mikro dokular sergilemektedir. Fe-Mn oksitler veya U içeren kapanımlarla bağlantılı küçük pigment bölgeleri mevcut olsa da, bunlar görsel netliği bozmaz. Bununla birlikte, hidratasyona duyarlı numuneler, çıkarıldıktan sonra dehidratasyon kaynaklı çatlamalara eğilimli olabilir ve bu da mücevher bütünlüğünün korunması için stabilizasyon gerektirir.

Anahtar Kelimeler

seydiler opal , biyojenik opal , göl diatomit

Opal Mineralization and Formation Conditions: Silicification Processes of Diatomites from Seydiler Basin (Afyonkarahisar, western Türkiye)

Öz

The Seydiler opal deposit (Afyonkarahisar, Türkiye) represents a rare example of gem-quality, lacustrine-hosted opal formation. This study was carried out to characterize gem quality opals in the Seydiler region using mineralogical, geochemical, isotope analysis and gemological methods. These stratiform, multicolored opals occur within a Miocene-aged, non-marine sedimentary succession influenced by distal volcaniclastic input but lacking direct hydrothermal or magmatic activity. Biogenic siliceous ooze, primarily derived from diatomaceous accumulation, served as the main precursor for opal precipitation through early-stage, low-temperature burial diagenesis.

Mineralogical analyses (XRD, FTIR, Raman) confirm that the opals are predominantly composed of pseudo-crystalline silica phases, primarily opal-CT, with minor transitional opal-C and trace amounts of α-quartz. Diagnostic vibrational bands, such as Si–O–Si stretching (~777 cm⁻¹) and bending (~328 cm⁻¹), reflect the progressive structural reorganization of biogenic opal-A under mild burial conditions. Stable oxygen isotope compositions (δ¹⁸O = 23.86–25.29‰ V-SMOW) indicate formation temperatures of ~32–51 °C, consistent with the opal-A to opal-CT transition zone under suboxic, meteoric-fluid–dominated conditions.

Geochemical data reveal high silica contents (>93 wt.%) and enrichments in trace elements (e.g., Zn, Cs, Rb, Sr, U), interpreted as products of biological uptake, diagenetic remobilization, and distal Neogene pyroclastic inputs. SEM imaging reveals an abundance of well-preserved diatom frustules, representing genera such as Ellerbeckia, Eunotia, Gomphonema, Halamphora, Pinnularia, and Staurosira/Straurosirella. Three new taxa, Staurosira construens, Straurosirella pinnata 3, and Straurosirella pinnata 6, are reported here for the first time.

From a gemological perspective, Seydiler opals fulfill key criteria for gem-quality classification. They exhibit vivid natural color zoning, ranging from reddish-brown to yellowish-green, a vitreous to waxy luster, a refractive index of ~1.451, and specific gravity values that range from 2.18 to 2.30. Representative samples (e.g., S2-8, S2-9) display compact, inclusion-free microtextures. Although minor pigmentary zones linked to Fe–Mn oxides or U-bearing inclusions are present, they do not impair visual clarity. However, hydration-sensitive specimens may be prone to dehydration-induced cracking after extraction, warranting stabilization to preserve gem integrity.

Anahtar Kelimeler

seydiler opal , biogenic opal , lacustrine diatomite

Kaynakça

• Açıkalın, N. 1991. Türkiye’de ve dünyada diyatomit. MTA, F.E.D., 30 s. (in Turkish).
• Akal, C., Helvacı, C., Prelevic, D., Van Den Bogard, P. 2013. High-K volcanism in the Afyon region, western Türkiye; from Si-oversaturated to Si-undersaturated volcanism. International Journal of Earth Sciences, 102, 435–453. DOI: 10.1007/s00531-012-0809-9
• Aksever, F., Yığ, H., Bilgiç, S. 2018. Büyük Sincanlı (Sinanpaşa) ovası (Afyonkarahisar) su kaynaklarının hidrojeokimyasal değerlendirilmesi. Mühendislik Bilimleri ve Tasarım Dergisi, 6(2), 239–249. DOI: 10.21923/jesd.411182
• Andolfato, U. 1969. Afyon ili mermer alanlarının ekonomik olanakları üzerine genel ve ayrıntılı araştırma, değerlendirme, teknoloji, rezerv ve sanayi durumu. MTA Rapor No:4281. (Unpublished, in Turkish).
• Aydar, E., Bayhan, H., Gourgaud, H. 1998. Köroğlu caldera, mid-west Anatolia, Türkiye: volcanological and magmatological evolution. Journal of Volcanology and Geothermal Research, 85, 83–98. DOI: 10.1016/S0377-0273(98)00051-1
• Bargu, S. 1991. İsçehisar-Bayat arası ile Paşadağın (Afyon) jeolojisi ve stratigrafisi. Yerbilimleri, 9(1–2), 14–36. https://icerik.maden.org.tr/uploads/portal/resimler/ekler/8cfbf77a3d250a4_ek.pdf
• Başaran, M. 2017. Türkiye'deki opal oluşumlarının jeokimyasal ve mineralojik incelenmesi. İstanbul Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul
• Bircan, A. 1968. Türkiye diyatomit envanteri. MTA Yayınları, No:138, 28 s. (in Turkish).
• Candan, O., Çetinkaplan, M., Oberhänsli, R., Rimmele, G., Akal, C. 2005. Alpine High-P/Low-T metamorphism of the Afyonkarahisar Zone. Lithos, 84, 102–124. DOI: 10.1016/j.lithos.2005.02.005
• Chauviré, B., Rondeau, B., Fritsch, E. 2019. The structure and chemistry of opal: A review. Mineralogical Magazine, 83(3), 351–373. DOI: 10.3390/min13030356
• Colomban, P., Prinsloo, L. 2009. Optical spectroscopy of silicates and glasses. In: Yatwood J. et al. (eds.) Spectroscopic Properties of Inorganic and Organometallic Chemistry, RSC Publishing, 128–149. DOI: 10.1039/b715005a
• Coradin, T., Lopez, P. J. 2003. Biogenic silica patterning: simple chemistry or subtle biology? ChemBioChem, 3, 1–9. DOI: 10.1016/j.crpv.2004.07.002
• Çoban, E. 2020. Afyonkarahisar–Seydiler süstaşı opallerinin karakterizasyonu ve ekonomik potansiyeli. Kütahya Dumlupınar Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 133 s. (Unpublished).