Araştırma Makalesi

YAPAY ZEKÂ TEMELLİ OTOMATİK KARAR ALMA MEKANİZMALARINDA ALGORİTMİK AYRIMCILIK VE TASARIM YOLUYLA ADALET

Cilt: 8 Sayı: 1 - 2 4 Eylül 2026
PDF İndir
TR EN

YAPAY ZEKÂ TEMELLİ OTOMATİK KARAR ALMA MEKANİZMALARINDA ALGORİTMİK AYRIMCILIK VE TASARIM YOLUYLA ADALET

Öz

Yapay zekâ teknolojileri günümüzde hızla gelişmekte ve karar verme aşamalarında destekleyici veya belirleyici bir rol oynamaktadır. Böylesine önemle bir role bürünen yapay zekâ araçlarının hukuki sorumluluklardaki konumu ise mevcut yasal düzenlemelerle tespit edilememektedir. Bu sorunun temelinde, otomatik karar alma mekanizmalarının kara kutu olarak tabir edilen opak karakteristiği ve hızlı uyarlanabilme yeteneği yer almakta ve bu durum özellikle hukuki belirlilik ilkesini ihlal ederek hesap verilebilirlik problemine yol açmaktadır. Bu çalışma, yapay zekânın; istihdam, finans gibi özel sektörler ile önleyici polislik ve ceza yargılaması gibi kamu sektöründe vekil değişkenler ve yedekli kodlama yöntemlerini kullanarak tarihsel önyargıları yeniden ürettiğini hukuki ve teknik boyutlarıyla incelemeyi, bu konuda çözüm önerisinde bulunmayı hedeflemektedir. Çalışmamız ayrıca, algoritmaların kullanımının yarattığı ‘’tarafsızlık’’ yanılsaması ve veri sorumluları ile veri işleyenlerin ticari sır / fikri sınai savunmaları karşısında yetersiz kalan mevcut düzenlemelerin yanı sıra AİHS madde 14 çerçevesindeki ayrımcılık yasağının ihlalinin reaktif hukuki koruma mekanizmalar kullanılarak çözülemeyeceği tespitini içermektedir. Son olarak, teknolojik hızın gerisinde kalan geleneksel koruma anlayışının terk edilerek, "Tasarım Yoluyla Adalet" yaklaşımı ekseninde proaktif bir modele geçilmesi gerektiği, bu gereksinimi kapsayan Avrupa Konseyi Yapay Zekâ Çerçeve Sözleşmesi'nin getirmiş olduğu; adaletin ve insan hakları güvencelerinin, sistemin piyasaya arzından önce doğrudan algoritmik mimarinin çekirdeğine kodlanmasını ve sistemin yaşam döngüsü boyunca denetlenmesinin zorunlu kılınması gibi yenilikler tartışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Teşekkür

Araştırma ve yazım aşaması başta olmak üzere tüm akademik sürecimde beni destekleyen yüksek lisans danışmanım Sayın Prof. Dr. Deniz Kızılsümer Özer'e teşekkür ederim.

Kaynakça

  1. Ahuchogu, Magnus Chukwuebuka / Musa, Gabriella Folashade Akenn / Howard, Eric / Mathur, Kashmira: AI and Bias in Recruitment: Ensuring Fairness in Algorithmic Hiring, Journal of Informatics Education and Research, Cilt 5, Sayı 3, 545-553.
  2. Aksoy, Hüseyin Can: Kişisel Verilerin Korunması Yönüyle Algoritmik Karar Verme, Kişisel Verileri Koruma Dergisi, Cilt: 4, Sayı: 2, 69-87.
  3. Ananny, Mike / Crawford, Kate: Seeing without knowing: Limitations of the transparency ideal and its application to algorithmic accountability, New Media & Society, Cilt 20, Sayı 3, 973-989.
  4. Anantrasirichai, Nantheera / Bull, David: Artificial Intelligence in the Creative Industries: A Review, arXiv, 2007.12391, 2020.
  5. Anayasa Mahkemesi: T. 26.12.2013, E. 2013/67, K. 2013/164, (https://www.anayasa.gov.tr/Kararlar/GenelKurul/Basvuru_Karari/2016-27.pdf, Erişim Tarihi: 22.06.2026).
  6. Appelman, Nadia / Ó Fathaigh, Ronan / van Hoboken, Joris: Social Welfare, Risk Profiling and Fundamental Rights: The Case of SyRI in the Netherlands, Journal of Intellectual Property, Information Technology and Electronic Commerce Law (JIPITEC), Cilt 12, Sayı 4, 257-271.
  7. Atabekov, Askar / Yastrebov, Oleg: Legal Status of Artificial Intelligence Across Countries: Legislation on the Move, European Research Studies Journal, Sayı 21, 773-782.
  8. Australian Human Rights Commission: Using Artificial Intelligence to Make Decisions: Addressing the Problem of Algorithmic Bias, Technical Paper, 2020.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Bilişim ve Teknoloji Hukuku

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

4 Eylül 2026

Gönderilme Tarihi

23 Haziran 2026

Kabul Tarihi

10 Ağustos 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 8 Sayı: 1 - 2

Kaynak Göster

APA
Soydan, B. (2026). YAPAY ZEKÂ TEMELLİ OTOMATİK KARAR ALMA MEKANİZMALARINDA ALGORİTMİK AYRIMCILIK VE TASARIM YOLUYLA ADALET. Yaşar Hukuk Dergisi, 8(1 - 2), 133-164. https://izlik.org/JA78ZL95NF
AMA
1.Soydan B. YAPAY ZEKÂ TEMELLİ OTOMATİK KARAR ALMA MEKANİZMALARINDA ALGORİTMİK AYRIMCILIK VE TASARIM YOLUYLA ADALET. Yaşar Hukuk Dergisi. 2026;8(1 - 2):133-164. https://izlik.org/JA78ZL95NF
Chicago
Soydan, Batuhan. 2026. “YAPAY ZEKÂ TEMELLİ OTOMATİK KARAR ALMA MEKANİZMALARINDA ALGORİTMİK AYRIMCILIK VE TASARIM YOLUYLA ADALET”. Yaşar Hukuk Dergisi 8 (1 - 2): 133-64. https://izlik.org/JA78ZL95NF.
EndNote
Soydan B (01 Eylül 2026) YAPAY ZEKÂ TEMELLİ OTOMATİK KARAR ALMA MEKANİZMALARINDA ALGORİTMİK AYRIMCILIK VE TASARIM YOLUYLA ADALET. Yaşar Hukuk Dergisi 8 1 - 2 133–164.
IEEE
[1]B. Soydan, “YAPAY ZEKÂ TEMELLİ OTOMATİK KARAR ALMA MEKANİZMALARINDA ALGORİTMİK AYRIMCILIK VE TASARIM YOLUYLA ADALET”, Yaşar Hukuk Dergisi, c. 8, sy 1-2, ss. 133–164, Eyl. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA78ZL95NF
ISNAD
Soydan, Batuhan. “YAPAY ZEKÂ TEMELLİ OTOMATİK KARAR ALMA MEKANİZMALARINDA ALGORİTMİK AYRIMCILIK VE TASARIM YOLUYLA ADALET”. Yaşar Hukuk Dergisi 8/1-2 (01 Eylül 2026): 133-164. https://izlik.org/JA78ZL95NF.
JAMA
1.Soydan B. YAPAY ZEKÂ TEMELLİ OTOMATİK KARAR ALMA MEKANİZMALARINDA ALGORİTMİK AYRIMCILIK VE TASARIM YOLUYLA ADALET. Yaşar Hukuk Dergisi. 2026;8:133–164.
MLA
Soydan, Batuhan. “YAPAY ZEKÂ TEMELLİ OTOMATİK KARAR ALMA MEKANİZMALARINDA ALGORİTMİK AYRIMCILIK VE TASARIM YOLUYLA ADALET”. Yaşar Hukuk Dergisi, c. 8, sy 1 - 2, Eylül 2026, ss. 133-64, https://izlik.org/JA78ZL95NF.
Vancouver
1.Batuhan Soydan. YAPAY ZEKÂ TEMELLİ OTOMATİK KARAR ALMA MEKANİZMALARINDA ALGORİTMİK AYRIMCILIK VE TASARIM YOLUYLA ADALET. Yaşar Hukuk Dergisi [Internet]. 01 Eylül 2026;8(1 - 2):133-64. Erişim adresi: https://izlik.org/JA78ZL95NF