Bir Mimarlık Tarihi Arşivi Olarak Sinema İmgeleri? Modern Mekânın Mizansen Üzerinden Yeniden Anlatımı

Yıl 2025, Cilt: 7, 159 - 184, 30.12.2025

Gizem Aslan , Ezgi Yavuz

https://doi.org/10.53979/yillik.1532709

Öz

II. Dünya Savaşı’nın toplumlar üzerindeki dönüştürücü ve yıkıcı etkisi yeni bir dünya düzenini inşa ederken, gündelik hayatın pek çok alanında olduğu gibi barınma ihtiyacını da küresel bir konut sorunu haline getirmiştir. Dünyada farklı coğrafyalarda farklı politikalarla çözülmeye çalışılan bu sorun Türkiye’de özellikle 1950’li ve 60’lı yıllara denk düşen kırsaldan kente yaşanan iç göçle beraber çözülmesi gereken büyük bir kentleşme sorunu olarak karşılık bulmuştur. 1960’lı yılların Türkiye’sinde askeri darbe ve onun ertesinde yaşanan anayasa değişikliği, gündelik yaşantıda olduğu gibi düşüncenin ifadesindeki değişimleri de beraberinde getirmiştir. Türk sinemasında 1960’lı yıllardan 1980’lere uzanan toplumsal gerçekçi eğilimler, düşüncenin ifade sahasına karşılık gelen ve yaşanan değişimleri gündelik hayat kesitleri üzerinden yansıtan bir görme aracına dönüşmüştür.

Bu çalışma, sinemanın geçmişi yeniden üretme potansiyeline odaklanmayı amaçlarken, bunu modern konut sorununu ve üretimini içinde barındıran "Otobüs Yolcuları" (1961) filmi üzerinden yapmaktadır. Söz konusu film, sosyalist bir gündemle iç içedir ve modern mimariyi şekillendiren dinamikleri ve kentsel bağlamdaki tezahürünü tasvir etmektedir. Film, “mizansen”in yeniden bağlamsallaştırılmasının modern inşa edilmiş mekanın tarihsel anlatısına nasıl katkıda bulunduğu sorusuna odaklanan eleştirel bir analize tabi tutulmuştur. Filmde, gerçek mekanlar ve deneyimleme biçimleri, sinematik anlatı uğruna, çerçeveleme ve düzenleme yoluyla manipüle edilmiştir. Gündemdeki mimari, kentsel ve sosyolojik konular sabit kalırken, modern mimarlığın ve yaşamın sinematik temsiliyeti değişir ve karşıtlıkların merkezine konumlanır. Bu makale, sinemanın geçmişi yeniden anlatma yeteneğine odaklanırken sinemada mekan kullanımının özgün biçim ile manipüle edilmiş olan arasındaki salınımına dikkat çeker. Hareketli görüntülerin, geçmişi yeniden üreterek ve yeniden anlatarak, mimarlık tarihyazımına katkıda bulunma potansiyeli olan yeni bir bakış açısı ve taze bir okuma sunduğu varsayılır.

Anahtar Kelimeler

Sinematografik Anlatı , Toplumsal Gerçekçi Türk Sineması , Mizansen , Modern Mekan , Mimarlık Tarihyazımı

Cinema Images As An Archive Of Architectural History? Re-Narrating Modern Space Through Mise- En-Scéne

Öz

This study examines the relationship between cinema—as both document and archival medium—and
architectural history. It focuses on how mise-en-scène, as a constitutive element of filmmaking with the
potential to reproduce (cinematographic) narrative through its close relationship with form and content,
can also reproduce historical narratives of modern space. Through an examination of social realist trends
in Turkish cinema from the 1960s to the 1980s, specifically in the context of the film The Bus Passengers
(1961), it explores mise-en-scène’s potential for historical scholarship as a site of expression and thought
that reflects contemporary changes through images of everyday life. The Bus Passengers is a social realist
film dealing with the modern housing problem and production in postwar Turkey, the relationship
between space and the city, and the Istanbul of the day. In addition, it is embedded with a socialist
agenda and depicts, through its images of daily life, the dynamics that shaped modern architecture, as
well as their spatial manifestation in the urban context. This study aims to recontextualize the film’s
mise-en-scène by critically analyzing how the film’s reconstruction of actual spaces and ways of experiencing
them through framing and editing contributes to historical narratives of modern space. While
the film’s architectural, urban, and sociological subjects remain constant, its cinematic representation
of modern architecture positions itself within the realm of contradictions. This paper concentrates on
cinema’s ability to reproduce and renarrate the past, while drawing attention to the oscillation between
original forms and reconstructed ones. By scrutinizing this particular film from an architectural point of
view and accentuating the oscillation between these original and reconstructed forms from an historiographic
perspective, the study offers new insights and a fresh reading with the potential of contributing
to architectural historiography.

Anahtar Kelimeler

Cinematographic Narrative , Turkish Social Realist Cinema , Mise–en–scene , Modern Space , Architectural Historiography

Kaynakça

• Acaralp, Murat Cem, Kasap, Fevzi ve Çelik, Mustafa Ufuk. “Representation of Teachers in Turkish Cinema Between 1940 and 1980.” CINEJ Cinema Journal 11, no. 2 (2023): 474–497. Alaca, Engin. “Türk Sinemasında Sendikal Hareketler ve İşçi Sınıfının İşlenişi.” Uluslararası Sosyal Bilimler Akademik Araştırmalar Dergisi 3, no. 1 (2019): 46–53. Akyol Altun, Didem ve Uzun, İnci. “Yeşilçam Sinemasında Mekân Kullanımı.” Mimarlık 366 (2012): 50–55. Akyol Altun, Didem. “Use of space in Yeşilçam Cinema in the context of symbolization of traditional- modern dilemma.” GRID Architecture, Planning and Design Journal 5, no. 2 (2022): 276–300. doi: 10.37246/grid.1061060 Andrew, Dudley. “Sinema Kuramının Durumu.” Kuram 4 (1994): 53–62. Arslan, Umut Tümay. “Popüler Sinema ve Sol Siyaset.” Mürekkep (2001): 16. Arslan Yeğen, Umut Tümay. “Gecikmiş Modernlik, Ulusal Kimlik ve Türk Sineması.” Doktora tezi, Ankara Üniversitesi, 2007.