TÜRK MÜZİĞİ EKSİK ÖLÇÜ BESTELEME TEKNİKLERİNİN ANALİZİ

Öz

ÖZ Bu araştırma; Türk müziği literatüründe eksik ölçülü eserlere yönelik özel bir çalışmanın bulunmaması nedeniyle gerçekleştirilmiştir. Konunun araştırılmasına yönelik ilk olarak, Türk müziği nota arşivlerinde eksik ölçülü olarak bestelenmiş eserler tespit edilmeye çalışılmıştır. Beste, Ağır semâî ve Yürük semâî formları özelinde yapılan arşiv taramasında; Ağır semâî formunda dokuz, Yürük semâî formunda ise 52 eksik ölçülü eser tespit edilmiş ve 52 Yürük semâî araştırmanın örneklemi olarak kullanılmıştır. İlk olarak bu 52 eserin güfte vezinleri belirlenmiş, ardından, her eser için ayrı ayrı olmak üzere kullanılan veznin/güfte hecelerinin usûl ana darplarına nasıl taksim edildiğine yönelik tespitlerin bulunduğu şemalar oluşturulmuştur. İkinci olarak aynı/benzer usûl-vezin/güfte dağılımını kullanan eserler, bestekârları da belirtilerek sınıflandırılmıştır. Bulgular; kullanılan bütün vezinlerin Hezec bahrinde olduğunu, “mef'ûlü mefâîlü mefâîlü feûlün” vezninin belirgin şekilde fazla kullanıldığını ve zaman çizelgesinde bestekârlar arasında süreklilik gösteren iki vezin kullanımının bulunduğunu göstermiştir. Eserlerin çok büyük bölümünde aynı usûl-vezin/güfte dağılımının tercih edilmiş olması sebebiyle de eksik ölçülü Yürük semâî besteleme konusunda bestekârlar arasında ortak bir biçim anlayışı ve gelenekselleşmiş bir inşâ planı bulunduğu tespit edilmiştir. Ayrıca mevcut yazılı kaynaklarda yer alan eksik ölçü kavramına yönelik tanımların, Türk müziğindeki eksik ölçü besteleme yöntemlerini izah etmek için yetersiz kaldığı görülmüş ve bu araştırmadan elde edilen sonuçlar doğrultusunda mevcut yazılı kaynaklarda yer alan tanımlara ilave tanımlar yapılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Türk müziği
• Yürük semâî formu
• Yürüksemâî usûlü
• eksik ölçü
• auftakt.

ANALYSIS OF ANACRUSIS COMPOSITION TECHNIQUES IN TURKISH MUSIC

Öz

ABSTRACT This research was conducted due to the absence of a specific study on anacrusis works in Turkish music literature. As a first step in researching the subject, an attempt was made to identify works composed with anacrusis in Turkish music notation archives. In the archive search conducted specifically for the Beste, Ağır semâî and Yürük semâî forms, nine anacrusis works were identified in the Ağır semâî form and 52 in the Yürük semâî form, and 52 Yürük semâî works were used as the sample for the research. First, the metre patterns of these 52 works were determined. Subsequently, schemes were created for each work individually, identifying how the metre/lyric syllables were distributed across the main beats of the rhythm. Secondly, works using the same/similar rhythm-metre/lyric distribution have been classified, with their composers also indicated. The findings indicate that all metres used belong to the Hezec; the metre ‘mef'ûlü mefâîlü mefâîlü feûlün’ is distinctly overused; and two metres show continuity in usage among composers over time. It has been determined that, due to the preference for the same rhythm-metre/lyric distribution in the vast majority of works, there exists a common understanding of form and a traditional compositional plan among composers regarding the composition of anacrusis Yürük semâî. Furthermore, it was observed that the definitions of the concept of anacrusis found in existing written sources were insufficient to explain the use of anacrusis in Turkish music, and additional definitions were added to the existing written sources based on the results obtained from this research.

Anahtar Kelimeler

• Turkish music
• Yürük semai form
• Yürük semai usul
• anacrusis
• auftakt.

Kaynakça

1. Aktüze, İ. (2003). Müziği Anlamak, Ansiklopedik Müzik Sözlüğü. İstanbul: Pan Yayıncılık.
2. Bol, Y., ve Düzbaş, M. (2024). Zencir Usûlünde ve Beste Formundaki Eserlerin İnşâ Rükünleri. Yegah Müzikoloji Dergisi, 7(3), 369-392. https://doi.org/10.51576/ymd.1539546.
3. Çevikoğlu, T. (2011). Mevlevî Âyînleri Usûller ve Arûz. Konya: Konya Valiliği İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü Yayınları.
4. Çöloğlu, E. ve Arat, D. (2015). Terminolojiden Analize Alıştırmalı Müzik Teorisi. İstanbul: Pan Yayıncılık.
5. Gürgen Tekin, E. (2015). Müziğin Temel Bileşenleri ve Müzik Dinlemenin Kavramsal Boyutu. Ulakbilge Sosyal Bilimler Dergisi, 3(5), 1-14. https://doi.org/10.7816/ulakbilge-03-05-01
6. Özbek, M. (2014). Türk Halk Müziği El Kitabı I - Terim Sözlüğü. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
7. Öztuna, Y. (2006). Türk Musikisi Ansiklopedik Sözlüğü. Ankara: Orient Yayınları.
8. Say, A. (1985). Müzik Ansiklopedisi. Ankara: Uzay Ofset.

9. Sözer, V. (1986). Müzik ve Müzisyenler Ansiklopedisi (Cilt 1). İstanbul: Remzi Kitabevi.
10. Şafak, Y. (2003). Aruz Terimleri. Konya: Tekin Kitabevi.
11. Tanrıöğen, A. (2012). Bilimsel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Anı Yayıncılık.
12. Tanrıkorur, C. (1988). Ağır Aksak. TDV İslam Ansiklopedisi içinde (C.1, s. 468). TDV.
13. Yahya Kaçar, G. (2012). Türk Musikisi Rehberi (2. Basım). Ankara: Maya Akademi Yayınları.
14. Yakınlar, Ö., ve Bol, Y. (2025). Muhammes Usûlündeki Murabba Bestelerin Form ve Güfte-Biçim Analizi. İnsan Ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 14(2), 1120-1139. https://doi.org/10.15869/itobiad.1633918
15. Yavaşça, A. (2002). Türk Mûsikîsi’nde Kompozisyon ve Beste Biçimleri. İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı Yayınları.