19. YÜZYIL TÜRK MÛSIKÎSİ BAĞLAMINDA HAMAMÎZÂDE İSMAİL DEDE EFENDİ ESERLERİNDE PROZODİ

Öz

ÖZ Bu makale, 19. yüzyıl Türk mûsıkîsi özelinde, Hamamîzâde İsmail Dede Efendi’ye ait eserleri prozodik olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Dede Efendi, Türk mûsıkîsinde hanendeliği, hocalığı ve özellikle bestekârlığı ile bilinen; sahip olduğu mûsıkî kabiliyeti ile Türk mûsıkîsine yeni bir yön vermiş mühim bir şahsiyettir. Dede Efendi, kendinden önceki dönemlerin mûsıkî anlayışından izler taşıyan ve aynı zamanda klasik üslubun tekâmül ettiği bir mûsıkî anlayışı ile eserler üretmiştir. Hemen her türden bestelediği eserler ile geniş bir repertuvar oluşturmuş, bazı mûsıkî türlerinde yeniliklere gitmiş, terkîb ettiği makamlarla mûsıkî nazariyatına katkıda bulunmuştur. Yaşadığı dönem ve dönemin mûsıkî anlayışı bağlamında, eserlerinde aruz ve hece vezinli güfteler tercih etmiştir. Dede Efendi’nin eserlerinin geçmişte ve günümüzde öne çıkmasının ve beğenilmesinin sebepleri dikkate değer bir konudur. Bu bağlamda eserlerinin teknik olarak değerlendirilmesinde şüphesiz ilk olarak prozodi alanına başvurulmalıdır. Kısaca güfte ve beste uyumu olarak adlandırılan prozodi, daha çok batı dünyasında ortaya çıkmış, Türk mûsıkîsi tarihinde yaklaşık bir asır öncesine kadar uzanan bir mevzudur. Ülkemizde prozodi ilmi konusunda yirminci yüzyıl başından itibaren yapılmaya başlanan çalışmalar ile Türk mûsıkîsi prozodisi ve besteleme teknikleri konusunda belli kurallar tespit edilmiştir. Bu kurallar ışığında, Türk mûsıkîsi bestekârlarından olan Hamamîzâde İsmail Dede Efendi’nin eserlerinde prozodinin varlığı ve eserlerinin müzikal özelliklerinin tespit edilmesi amaçlarını taşıyan bu çalışmada, Dede Efendi’nin eserlerinden seçilen örneklem üzerinde prozodik tahlil çalışması yapılmıştır. İncelenen eserler, Dede Efendi’nin din dışı sözlü mûsıkîsi repertuvarından farklı formlardan seçilmiş eserlerdir. Çalışmaya yöntem olarak tespit edilen inceleme esasları doğrultusunda, seçilen eserlerin prozodik tahlilleri yapılmış ve eserler üzerine çeşitli değerlendirmelerde bulunulmuştur. Çalışmanın, Türk mûsıkîsi prozodisi alanına katkı sağlama ve sonraki çalışmalara referans olma noktasında önemli rol oynayacağı düşünülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dede Efendi
• Türk Mûsıkîsi
• Prozodi
• Beste
• Güfte

PROSODY IN THE WORKS OF HAMAMIZADE İSMAİL DEDE EFENDI IN THE CONTEXT OF 19 TH CENTURY TURKISH MUSIC

Abstract

ABSTRACT This article aims to examine the works of Hamamizade Ismail Dede Efendi, with a specific focus on 19th-century Turkish music, from a prosodic perspective. Dede Efendi is a prominent figure known for his singing, teaching, and, especially, his composing skills in Turkish music. His musical talents have given Turkish music a new direction. Dede Efendi produced works with a musical approach that bears traces of the musical understanding of previous periods while also evolving the classical style. He has built a wide repertoire with works composed in almost every genre, innovated in some musical genres, and contributed to musical theory through the makams he incorporated. In the context of the era in which he lived and the musical understanding of his time, he favored lyrics in aruz and syllabic meters in his works. The reasons for the prominence and appreciation of Dede Efendi's works, both in the past and today, are noteworthy. In this context, the technical evaluation of his works should undoubtedly first address the field of prosody. Prosody, simply defined as the harmony of lyrics and composition, is a subject that emerged primarily in the Western world and dates back approximately a century in the history of Turkish music. Studies on prosody, which began in our country at the beginning of the twentieth century, have established certain rules regarding Turkish musical prosody and composition techniques. In light of these rules, this study aims to identify the presence of prosody in the works of Hamamizade Ismail Dede Efendi, a Turkish composer, and to identify their musical characteristics. A prosodic analysis was conducted on a selected sample of Dede Efendi's works. The works examined are selected from various forms of Dede Efendi's non-religious vocal music repertoire. In line with the research principles established as the methodology for this study, prosodic analyses of selected works were conducted, and various evaluations were made on these pieces. It is believed that this study will play a significant role in contributing to the field of Turkish musical prosody and serving as a reference for future studies.

Keywords

• Keywords: Dede Efendi
• Turkish Music
• Prosody
• Composition

Kaynakça

1. Akdoğan, B. (2021) Fethullah Şirvânî ve Mûsikî Risâlesi Mecelletun Fi’l Mûsikâ, Ankara, Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
2. Arel, H. S. (1992). Prozodi Dersleri, (1. Basım), Yayına Hazırlayan. Bardakçı, M., İstanbul: Pan Yayınclık.
3. Arel, H. S. (1950). Bir Prozodi Meselesi, Mûsıkî Mecmuası, Sayı:27, İstanbul.
4. Arel, H. S. (1951). Makamlardaki Duygu Unsuru I-Batı Mûsikîsinde, Mûsıkî Mecmuası, Sayı:46, İstanbul.
5. Arel, H. S. (1952). Makamlardaki Duygu Unsuru III-Türk Mûsikîsinde, Mûsıkî Mecmuası, Sayı:49, İstanbul.
6. Barkçin, S. Ş. (2022). 40 Makama 40 Anlam, İstanbul: Ketebe Yayınları.
7. Belviranlı, A. K. (1995). Aruz ve Âhenk, İstanbul: Marifet Yayınları.
8. Ergişi, S. (2017). Sözlü Türk Müziğinde Prozodi, Haliç Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi.

9. Gazimihal, M. R. (1961). Mûsikî Sözlüğü, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
10. Gençoğlu, M. S. H. (2019). Kültür ve Bestecilik Bakımından Türk Mûsıkîsi Edebiyâtı, Ankara: Akademisyen Kitabevi.
11. Guiraud, P. (1994). Göstergebilim, çev. Mehmet Yalçın, (2. Basım), Ankara: İmge Yayınları.
12. Güldaş, S. (1990). Türkçe’de Vurgu ve Musikimizin Sözlü Eserlerinde Prozodik Uygulamalar, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkoloji Bölümü Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi.
13. Güldaş, S. (2003). Vurgu ve Vurgulamaları ile Türk Mûsikîsinde Prozodi, (1. Basım), İstanbul: Kurtiş Matbaacılık.
14. Güldaş, S. (2020). Saadet Güldaş’ın Arşivindeki Mûsıkî Sohbetleri, Yayına Hazırlayan, Ayan, Ö., İstanbul: Kubbealtı Neşriyat.
15. Hatipoğlu, A. (1983). Türk Mûsikîsi Prozodisi, (1. Basım), Ankara: TRT Müzik Dairesi Yayınları.
16. İnal, M. K. (2019). Hoş Sadâ Son Asrın Türk Mûsıkîşinasları, İstanbul: Ketebe Yayınları.
17. Kocakaplan, İ. (2017). Açıklamalı Edebî Sanatlar, İstanbul: Türk Edebiyat Vakfı Yayınları.
18. Meriç, R. M. (1952). Bestelenmek Üzere Şiirler, Mûsikî Mecmuası, Sayı:47, İstanbul.
19. Okcu, S. (2025). Psalm Hymn And Similar Forms In Turkish Religious Music In The Example Of Ali Ufkî, Yegâh Müzikoloji Dergisi, vol.8, pp.155-182, 2025.
20. Özalp, N. (1992). Türk Mûsıkîsi Beste Formları, Ankara: TRT Basın ve Yayın Müdürlüğü Yayınları.
21. Özcan, N. (2001). İsmâil Dede Efendi, Hamâmîzâde. Türk Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (Cilt: 23, 93-95. Ss). İstanbul: TDV Yayınları.
22. Özışık, E. (1964). Yeni Prozodi Anlayışı, Mûsikî Mecmuası, Sayı: 193, İstanbul.
23. Özpekel, O. N. (2019). Dârü’l-Elhân Külliyatı, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
24. Öztuna, Y. (1990). Büyük Türk Mûsikîsi Ansiklopedisi, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
25. Öztuna, Y. (1996). Dede Efendi, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
26. Sayan, E. (2010). Ulusal Müziğimiz Teknik-Analiz ve Bestecilik, (1. Basım), İstanbul: Boyut Yayıncılık.
27. Tuğcular, E. (2015). Eğitim Müziği Besteleme Dersinde İzlenen Yöntemler (Gazi Üniversitesi Örneği), Akademik Müzik Araştırmaları Dergisi, 9 -11.
28. Yahya Kaçar, G. (2012). Klâsik Türk Mûsıkîsi Güftelerinde Osmanlıca Kelime ve Terkîbler, Ankara: Maya Akademi Yayınevi.
29. Yahya Kaçar, G. (2020). Türk Mûsıkîsinde Eser ve İcrâ Tahlîli Yöntemleri, Ankara: Gece Kitaplığı.
30. Yurdacan, B. (2019). Türk Mûsıkîsi Tarihi ve Bestekârları, Ankara, Akademisyen Yayınevi.