A PROPOSAL FOR TRANSPOSITION PRACTICE ON THE KABAK KEMANE: THE EXAMPLE OF THE KÜRDİ MAKAM

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 3408 - 3441, 31.12.2025

Veli Yöntem

https://doi.org/10.51576/ymd.1813237

Öz

ABSTRACT
The kabak kemane is a bowed instrument derived from the ıklığ, which originated in Central Asia and has survived to the present day. With the migration of the Turks to Anatolia, this instrument acquired different forms and regional characteristics. Today known as the kabak kemane, it is an important color instrument in Turkish folk music and also stands out as a solo instrument.
Both in academic studies and during performances in settings such as concerts and festivals, the performer may need to transpose instantaneously on the kabak kemane. In this regard, a methodological framework has been developed to explain how transposition is carried out on the kabak kemane.
Due to the predominantly regional performance of folk songs in the practice of the kabak kemane, along with factors such as the lack of methodological sources and the resulting limited need for different tonic pitches, the knowledge and application of transposition have not been able to develop sufficiently. Consequently, this study exemplifies how to perform transposition in 12 different keys on the instrument. Furthermore, it provides a model for transposition practices not only in the Kürdi mode but also in other modal structures.
The study includes schematically drawn kabak kemane fingerboards, the Kürdi makam scale, fingerings, the twelve-key transpositions of the folk song “Karahisar Kalesi,” which reflects the characteristics of the Kürdi makam, as well as relevant exercises.
In this study, a schematic representation of the kabak kemane fingerboard, the kürdi makam scale, fingerings, the 12 tone transposition of the folk song “Karahisar Kalesi” and exercises are presented. The video recordings of the folk songs and exercises performed by the students were sent to three field experts, who evaluated the students’ pre-test and post-test performances using the transposition assessment form prepared by the researcher. Accordingly, data were collected to determine whether the students’ transposition skills on the kabak kemane improved.

Anahtar Kelimeler

Turkish folk music , kabak kemane , transposition , kürdi makam , exercise.

KABAK KEMANEDE TRANSPOZE ÇALIŞMASINA YÖNELİK ÖNERİ “KÜRDİ MAKAMI ÖRNEĞİ”

Öz

ÖZ
Kabak kemane, kökeni itibarıyla Orta Asya’dan günümüze gelen ıklığ çalgısından türemiş yaylı bir sazdır. Bu çalgı, Türklerin Anadolu’ya gelmesi ile birlikte farklı formlar ve çeşitli bölgelerde özellikler kazanmıştır. Günümüzde kabak kemane olarak adlandırılan bu çalgı, Türk halk müziğinin önemli bir renk sazıdır. Bunun yanı sıra kabak kemane, solist saz olarak da ön plana çıkmaktadır.
Gerek akademik çalışmalarda gerekse konser, festival vb. gibi ortamlarda eserler icra edilirken anlık olarak icracının kabak kemaneyle transpoze yapma ihtiyacı ortaya çıkmaktadır. Buna istinaden kabak kemane çalgısında transpozenin nasıl yapıldığına yönelik bir yol haritası çizilmiştir.
Kabak kemanenin icrasında türkülerin çoğunlukla yöresel çerçevede icra edilmesi nedeniyle farklı karar seslere gereksinim duyulmaması ve metodolojik kaynak eksikliği gibi etmenler, transpoze bilgisi ile uygulamasının yeterince gelişememesine yol açmıştır. Dolayısıyla kabak kemanede 12 seste transpozenin nasıl yapıldığı örneklendirilmiştir. Ayrıca bu çalışma, kürdi makamının yanı sıra diğer makamlarda da transpoze uygulamasının nasıl icra edildiğine yönelik örnek teşkil etmektedir.
Bu çalışmada, şematik olarak çizilmiş kabak kemane klavyesi, kürdi makamı dizisi, parmak numaraları, “Karahisar Kalesi” adlı türkünün 12 seste transpozesine ve egzersizlere yer verilmiştir.
Araştırmada, egzersizlerin ve eserin 12 seste icrasının kabak kemaneye uygulanabilirliğini ve katılımcı kişilerin gelişimini değerlendirmek amacıyla tek grup ön test - son test yöntemi kullanılmıştır. Öğrencilerin icra ettikleri türkü ve egzersizlere ait video kayıtları üç alan uzmanına gönderilmiş; uzmanlar, araştırmacı tarafından hazırlanan transpoze değerlendirme formunu kullanarak öğrencilerin ön test ve son testteki durumlarını değerlendirmiştir. Bu kapsamda öğrencilerin kabak kemanedeki transpoze becerisinin gelişip gelişmediği hususunda veriler toplanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Türk halk müziği , kabak kemane , transpoze , kürdi makamı , egzersiz.

Kaynakça

• Börekci, A. & Nacakcı, Z. (2020). Bağlama’da transpoze icra sırasında 24 ton eşit tamperaman (24-tet) sisteminin uygulanabilirliği. Uluslararası Sanat Kongresi Bildiri Kitabı (Hzl.: T. Sağer vd.), 15–24. Ankara: Gece Akademi.
• Cebeci, S. (2018). Bilimsel araştırma ve yazma teknikleri. İstanbul: Alfa Basım Yayım Dağıtım San. ve Tic. Ltd. Şti.
• Çelik, Ö. (2018). Batı Anadolu’da kabak kemane ve icra geleneği (Yayımlanmamış doktora tezi). Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Türk Halk Bilimi Anabilim Dalı, İzmir.
• Dincel, D. & Algı, S. (2024). Kabak kemanede transpozisyon çalışmalarının öğrenci başarılarına etkisi. Online Journal of Music Sciences, 9(2), 464–482.
• Dincel, D. (2024). Kabak kemanede transpozisyon becerilerinin geliştirilmesine yönelik bir öğretim tasarısının öğrenci başarılarına etkisi (Yayımlanmamış doktora tezi). Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Güzel Sanatlar Eğitimi Anabilim Dalı, Konya.
• Durmaz, E. (2021). Devlet konservatuvarları lisans düzeyi kemane dersi için öğretim programı önerisi (Yayımlanmamış doktora tezi). Erciyes Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Müzik Bilimleri Anabilim Dalı, Kayseri.
• Duygulu, M. (2014). Türk halk müziği sözlüğü. İstanbul: Pan Yayıncılık.
• Eşigül, T. (2018). Orta Anadolu Abdalları’nın keman icrâ özelliklerinin tespiti ve kabak kemane’ye uyarlanması (Yayımlanmamış doktora tezi). Gazi Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Türk Müziği Anabilim Dalı, Ankara.
• Feridunoğlu, L. (2015). Müziğe giden yol: Genç müzisyenin el kitabı. İstanbul: İnkılap Yayıncılık.
• Gazimihal, M. R. (1958). Asya ve Anadolu kaynaklarında ıklığ. Ankara: Ses ve Tel Birliği Yayınları.
• Karakaya, İ. (2014). Bilimsel araştırma yöntemleri. İçinde A. Tanrıöğen (Ed.), (4. baskı). Ankara: Anı Yayıncılık.
• Öztuna, Y. (2000). Türk musikisi kavram ve terimleri ansiklopedisi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
• Öztürk, O. M. (2012). Hızır Bin Abdullah’ta saz düzenleri ve yansıttığı ses sistemi üzerine tespitler. Porte Akademik Dergisi, 3(2), 112.
• Say, A. (2005). Müzik ansiklopedisi: Besteciler, yorumcular, eserler, kavramlar. Ankara: Müzik Ansiklopedisi Yayınları.
• Sözer, V. (2021). Müzik terimleri sözlüğü (4. baskı). İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Uludağ, E. (2023). XV. Yüzyıl edvâr kitaplarında yer alan Türk halk müziği çalgıları. İdil Dergisi 12(103), 349-372.
• Yöntem, V. (2022). Kabak kemane eğitiminde sağ ve sol el tekniklerini geliştirici özgün etüt ve eser önerileri (Yayımlanmamış sanatta yeterlik tezi). Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Müzik Anasanat Dalı, Afyonkarahisar.
• Zeren, A. (2003). Müzik sorunlarımız üzerine araştırmalar (1. baskı). İstanbul: Ayhan Matbaası / Pan Yayıncılık.