WOMEN SINGERS IN EARLY GRAMOPHONE RECORDINGS IN TURKEY

Öz

This article examines how sound recording technologies influenced the professionalization experiences of women singers from the late Ottoman period to the early Republican era. In the second half of the nineteenth century, women began to perform vocal music in public entertainment venues such as theaters, coffeehouses, and taverns (meyhane). Because these early examples, the majority of whom were non-Muslim, took place in spaces often associated with immoral pleasures, they were perceived as expressions of a subcultural domain within Ottoman society. With the arrival of the phonograph in the early 1900s, a new auditory experience emerged in which the female voice could exist independently of the body. This “disembodied” mode of performance enabled women to participate in public musical culture without violating gendered moral boundaries. During the early years of the Republic, the notion of the “ideal woman” was redefined, and the Republican vision of the “new woman” was constructed as a symbolic representative of national identity. As a result, from the 1920s onward, Muslim–Turkish women began to gain visibility in a performance and recording world that had previously been dominated by non-Muslim women. However, the sound recording industry, driven largely by commercial interests, remained open to women of diverse backgrounds as long as their voices were profitable. The article argues that the proliferation of sound recordings not only transformed the modes of musical production but also reshaped the social boundaries surrounding the representation of the female voice. Thus, sound recording technology is understood as both a medium and a witness to women’s struggle for audibility in Turkey.

Anahtar Kelimeler

• Women singers
• phonograph
• sound recording
• Ottoman modernization
• public sphere
• gender.

TÜRKİYE’DE ERKEN DÖNEM GRAMOFON KAYITLARINDA KADIN ŞARKICILAR

Öz

Bu makale, ses kayıtlarının geç Osmanlı döneminden erken Cumhuriyet dönemine uzanan süreçte kadın şarkıcıların profesyonelleşme deneyimlerinde nasıl bir etkisi olduğunu inceler. Osmanlıda kadınlar on dokuzuncu yüzyılın ikinci yarısından itibaren tiyatro, kahvehane ve meyhane gibi kamusal müzik mekânlarında vokal performanslar yapmaya başlamışlardı. Çoğunluğu gayrimüslim olan bu ilk örnekler, müzikal icralarını genellikle bu gibi ahlak dışı hazlarla ilişkilendirilen mekânlarda gerçekleştirdikleri için toplumun gözünde itibarsız bir kadın kimliğini temsil ediyordu. Yaklaşık olarak 1900’lerin ilk yıllarında Osmanlı topraklarına gelen fonograf, kadın sesinin bedenden bağımsız bir biçimde var olabildiği yeni bir işitsel deneyim sundu. Bu “bedensiz” icra biçimi, kadınların cinsiyet temelli ahlaki sınırları ihlal etmeden kamusal müzik dünyasına katılmalarına olanak tanıdı. II. Meşrutiyet ve Cumhuriyet dönemlerinde “ideal kadın” kimliği yeniden tanımlanmış, Cumhuriyet’in “yeni kadın” modeli ulusal kimliğin temsilcisi olarak kurgulanmıştı. Bunun bir sonucu olarak, gayrimüslim kadınların ağırlıklı olduğu sahne ve kayıt dünyasında 1920’lerden itibaren Müslüman Türk kadınlar öne çıktı. Ancak büyük ölçüde ticari kaygılarla hareket eden ses kayıt endüstrisinin kapıları, ekonomik kazanç sağladığı sürece farklı kimliklerden kadınlara her zaman açıktı. Bu makale, ses kayıtlarının yaygınlaşmasının yalnızca müzik üretim biçimlerini değil, aynı zamanda kadın sesinin toplumsal temsiline dair sınırları da dönüştürdüğünü ileri sürer. Böylece ses kayıt teknolojisi, Türkiye’de kadınların “duyulabilir olma” mücadelesinin hem aracı hem de tanığı olarak değerlendirilir.

Anahtar Kelimeler

• Kadın şarkıcılar
• fonograf
• ses kaydı
• Osmanlı modernleşmesi
• kamusal alan
• toplumsal cinsiyet.

Kaynakça

1. Adıvar, H. E. (2019). Ateşten Gömlek. İstanbul: Can Yayınları.
2. Ahıska, M. (2018). Radyonun Sihirli Kapısı: Garbiyatçılık ve Politik Öznellik. İstanbul: Metis Yayınları.
3. Ahıska, M. (2000). Gender and National Fantasy: Early Turkish Radio Drama. New Perspectives on Turkey, 22, 25-60.
4. Akçura, G. (1991). Taş Plak Tarihi Hugo'dan Sorulur. Boom Müzik, 5, 46-48.
5. Akçura, G. (2003). Ivır Zıvır Tarihi II: Gramofon Çağı. İstanbul: Om Yayınları.
6. Akçura, G. (2019). İstanbul Şarkıları: Şehrin Müzikli Tarihinde Kazı Çalışmaları. İstanbul: Oğlak Yayıncılık.
7. Akçura, G. (2020). Türkiye’nin İlk Plak Fabrikaları. Z Dergisi, 454-466.
8. Akçura, G. (2022). Yıldızların Altında: Cumhuriyet Döneminde İstanbul’da Eğlence Yaşamı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

9. Aksoy, B. (1994). Lale ve Nerkis Hanımlar. Dünden Bugüne İstanbul Ansiklopedisi içinde (Cilt 5). İstanbul: Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Yayınları.
10. Aksoy, B. (1998). Lale-Nerkis Hanımlar (CD Kitapçığı). İstanbul: Kalan Müzik Arşiv Serisi.
11. Aksoy, B. (2011). Lale ve Nerkis Hanımlar: Türk Musikisinin Ustaları IV-V (CD Kitapçığı). İstanbul: Güvercin Müzik.
12. Aksoy, B. (2015). Yalkın Gencer ile Röportaj. Musiki Arşivi Programı, Açık Radyo.
13. Altınköprü, E., Turgay, N. Ö. (2022). Sabetayist Gencer Alesinin Kadın Ses Sanatkârları. Porte Akademik Müzik ve Dans Araştırmaları Dergisi, 22, 78-104.
14. Alus, S. M. (2 Nisan 1939). Kırk Yıl Evvelkiler: Piyasadaki Hanendeler. Akşam Gazetesi.
15. Alus, S. M. (28 Temmuz 1945). Beşiktaşlı Sofi. Son Posta.
16. And, M. (1970). 100 Soruda Türk Tiyatrosu Tarihi. İstanbul: Gerçek Yayınevi.
17. And, M. (1985). Geleneksel Türk Tiyatrosu. Ankara: İnkılap Kitapevi.
18. And, M. (1989). Türkiye’de İtalyan Sahnesi, İtalyan Sahnesinde Türkiye. İstanbul: Metis Yayınları.
19. And, M. (1992). Türk Tüyatro Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.
20. Aracı, E. (2021). Naum Tiyatrosu: 19. Yüzyıl İstanbulu’nun İtalyan Operası. İstanbul: YKY Yayınları.
21. Avcı, M. (2017). Shifts in Sexual Desire: Bans on Dancing Boys (Köçeks) Throughout Ottoman Modernity (1800s–1920s). Middle Eastern Studies, (53) 5, 762-781.
22. Ayas, O. G. (2023). Direklerarası Müzik Sahnesi ve İncesaz Takımları: Müzisyenler, Repertuar, Dinleyiciler ve Beğeni Yapısı. Türkiyat Mecmuası-Journal of Turkology, 33, (2), 641-679.
23. Balsoy, G. (2009). Gendering Ottoman Labor History: The Cibali Re´gie Factory in the Early Twentieth Century. International Review of Social History, 54, 45-68.
24. Bartok, B. (1991). Küçük Asya’dan Türk Halk Musikisi (Çev. B. Aksoy). İstanbul: Pan Yayıncılık.
25. Başer, F. A. (2019). Gelenekten Modern Zamanlara Geçerken Muzika-i Hümayun’un Köprü Rolü ve Osmanlı Toplumundan Müzik Manzaraları. Müzik Kültürüne Dair Çeşitli Görüşler içinde (49-68). İstanbul: Eğitim Yayınevi.
26. Burcuvalas, T. (2019). Greek Music in America. University Press of Mississippi.
27. Büyükkarcı Yılmaz, F. ve Gençtürk Demitcioğlu, T. (2009). Kadınlar Dünyası: 1. ve 50./51.100. Sayılar, Yeni Harflerle (1913-1921). İstanbul: Kadın Eserleri Kütüphanesi Eserleri ve Bilgi Vakfı Yayınları.
28. Cankı, S. (Yaz.), Biliş, S (Yön.). (13 Kasım 2024). Afife (Tiyatro oyunu). İstanbul.
29. Columbia Umumi Kataloğu (1930-1931). Numune Matbaası.
30. Çakır, S. (1989a). Osmanlı Kadınının Yeni Bir Kimlik Kazanma Aracı: Osmanlı Müdafaa-i Hukuk-u Nisvan Cemiyeti, Tarih ve Toplum, 6, 6-21.
31. Çakır, S. (1989b). Bir Osmanlı Kadın Derneği: Osmanlı Türk Kadınları Esirgeme Derneği, Toplum ve Bilim, 1, 91-97.
32. Çakır, S. (1997). Kadın Tarihinden İki İsim: Ulviye Mevlan, Nezihe Muhittin, Toplumsal Tarih Dergisi, 46, 6-14.
33. Çakır, S. (2016). Osmanlı Kadın Hareketi. İstanbul: Metis Yayınları.
34. Çalışlar, İ. (2010). Halide Edip, Biyografisine Sığmayan Kadın. İstanbul: Everest Yayınları.
35. Çiçekler, M. ve Andı F. (2009). Yeni Harflerle, Hanımlara Mahsus Gazete, Seçki (1895-1908). İstanbul: Kadın Eserleri Kütüphanesi Eserleri ve Bilgi Vakfı Yayınları.
36. Davaz, A. (2014). Eşitsiz Kız Kardeşlik: Uluslararası ve Ortadoğı Kadın Hareketleri, 1935 Kongresi ve Türk Kadın Birliği. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
37. Demir, F. (2008). Tarihsel Süreç İçinde Kadın Hakları ve Kadının Çalışma Hayatı İçindeki Yeri. TÜHİS İş Hukuku ve İktisat Dergisi, Mayıs 2008, Cilt 21, Sayı: 4.
38. Demirdirek, A. (1993). Osmanlı Kadınlarının Hayat Hakkı Arayışlarının Hikâyesi. Ankara: İmge Yayınevi.
39. Durakbaşa, A. (2017). Halide Edip. Türk Modernleşmesi ve Feminizm. İstanbul: İletişim Yayınları.
40. Gezgin, H. S. (2007). 1929’da Plaklarda Dinlediğimiz Sanatkârlar, (Hazı.T. Çeviker). İstanbul: Merkez Kitapçılık.
41. Graziosi, J. G. (2019). Turkish Music in the Greek American Experience. Greek Music in America içinde (Ed. by Tina Bucuvalas, 149-167). University Press of Mississippi.
42. Hadar, G. (2009). Selanik’te Yahudi Tütün İşçileri: Toplumsal ve Etnik Mücadele Bağlamında Cinsiyet ve Aile. Osmanlı Döenminde Balkan Kadınları: Toplumsal Cinsiyet, Kültür, Tarih (Ed. Amila Butuovic, İrvin CemilSchick- Çev. Güliz Erginsoy), İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları.
43. Herkmen, D. (2021). Ahmed Rasim’in Fonograf Adlı Eseri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 4, 104-114.
44. Hiçyılmaz, E. (1999). İstanbul geceleri ve Katolar. İstanbul: Sabah Kitapçılık.
45. Holst, G. (2013). Rebetikanın Kadın Dervişleri ve Diğer Şüpheli Hanımlar. Porte Akademik Toplumsal Cinsiyet sayısı, 133-153.
46. Işıktaş, B. (2023). Denizkızı Eftalya: Boğaziçi’nin Büyülü Sesi Dönemi, Yaşamı ve Çevresi. İstanbul: İletişim Yayınları.
47. Kabadayı, M. E. (2009). Working in a Fez Factory in Istanbul in the Late Nineteenth Century: Division of Labour and Networks of Migration Formed along Ethno-Religious Lines. International Review of Social History, 54(S17), 69-90.
48. Kalan Müzik. (1998). Kantolar (Müzik CD’si).
49. Kalender, R. (1978). Yüzyılımızın Başlarında İstanbul’un Musiki Hayatı. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 23, 411-444.
50. Kandiyoti, D. (2013). Cariyeler, Bacılar, Yurttaşlar: Kimlikler ve Toplumsal Dönüşümler. Metis Yayınları.
51. Karakaya, F. (2015). Lale ve Nerkis Hanımlar. Saz ve Söz Meclisi (13. Bölüm)., TRT Dinle https://www. trtdinle.com/show/saz-ve-soz-meclisi-1615.
52. Karakışla, Y. S. (2015). Osmanlı İmparatorluğu'nda Savaş Yılları ve Çalışan Kadınlar: Kadınları Çalıştırma Cemiyet (1916-1923). İstanbul: İletişim Yayınları.
53. Karay, R. H. (2009). Deli. İstanbul: İnkılap Kitapevi.
54. Kenney, W. H. (1999). Recorded Music in American Life: The Phonograph and Popular Memory, 1890-1945. Oxford University Press.
55. Kocabaşoğlu, U. (2010). Şirket Telsizinden Devlet Radyosuna: TRT Öncesi Dönemde Radyonun Tarihsel Gelişimi ve Türk Siyasal Hayatı İçindeki Yeri. İstanbul: İletişim Yayınları.
56. Koçu, Reşat Ekrem. (2024). Eski İstanbul’da Meyhaneler ve Meyhane Köçekleri. İstanbul: Doğan Yayınları.
57. Kutlu, S. (2025). Didar-ı Hürriyet: Kartpostallarla İkinci Meşrutiyet 1908-1913. İstanbul: Alfa Yayınları.
58. M. G. (1949). Memleketimizdeki Plak Sanyii Üzerine Bir Etüt. Türk Musikisi Dergiisi, Cilt: 2, (16).
59. Mendeş, H. B. (2019). Meryem Xan: Hayatı, Sanatı ve Şarkıları. İstanbul: Avesta Yayıncılık.
60. Meriç, M. (1999). Türkiye'de Caz: Bir Uzun Serüven. (Ed. G. Paçacı). Cumhuriyetin Sesleri içinde (160-167). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
61. Muradoğlu, A. (2002). Selanik’ten İstanbul’a İpekçiler ve İsmail Cem. İstanbul: Bakış Yayınları.
62. N. (18 Şubat 1933). Deniz Kızı Eftalya, Hayatı Şöhreti Maceraları 7. Son Posta Gazetesi.
63. Naskali, E. G. (2018). Kanto Kitabı. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
64. O’barr, E. B. (2018). Song and Stage, Gender and Nation: The Emergence of Kanto in Late Ottoman Istanbul (Yüksel lisans tezi). Sabancı Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
65. O'Connell, J. M. (2003). A Resounding Issue: Greek Recordings of Turkish Music, 1923-1938. Middle East Studies Association Bulletin, 37 (2), 200-216.
66. O'Connell, J. M. (2013). Alaturka: Style in Turkish Music (1923–1938). SOAS Musicology Series: Ashgate.
67. Ortaylı, İ. (2010). Osmanlı Modernleşmesi ve Sabetaycılık. Alevi Kimliği (Ed. T Olsson, E. Özdalga, C. Raudvere, 127-138). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
68. Öğüt, E. H. (2024). ’Deniz Kızı’ Eftalya’nın Yaşam Öyküsüne Feminist Biyografi Yazımı Perspektifinden Bakmak. Cumhuriyetin 100. Yılında Müziğimizin Yüzleri II içinde (37-53). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayını.
69. Öner, O. (2022). İstanbul’un Müzik Okulları: II. Meşrotiyet ve Şehrin Müzik Hayatındaki Değişimler. İstanbul: Doğu Kitapevi.
70. Özbilen, B. (2006). Kantonun Değişim Süreci ve Yakın Dönem İcralarının Değerlendirilmesi (Yüksek lisans tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
71. Özgişi, Z. G. (2009). Toplumsal Cinsiyet Bağlamında Türkiye’de Kadın Besteciler: Tanzimat’tan Günümüze Osmanlı İmparatorluğu ve Türkiye Cumhuriyeti’nde Kadın Besteciler ve Yapıtları (Doktora tezi). Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitisü, İstanbul.
72. Öztürk, O. M. (2023). Denizkızı Eftalya: Hayatı, Şöhreti, Maceraları. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
73. Rasim, A. (1985). Bedâyi-i Keşfiyyât ve İhtirâât-ı Beşeriyye Fonograf: Sadâyı Tahrîr ve İâde Eden Âlet. İstanbul: Matbaa-i K. Bağdadlıyan.
74. Rasim, A. (2007). Fuhş-i Atik. İstanbul: Avrupa Yakası Yayınları.
75. Sevengil, A. R. (1985). İstanbul Nasıl Eğleniyordu. İstanbul: İletişim Yayınları.
76. Su, T. (2021). Deniz Kızı Eftalya'nın Anıları. İstanbul: Kitapyurdu Doğrudan Yayıncılık.
77. Şen, Ö. (2013). Taş Plak Kayıtlarındaki Kanto Örneklerinin Müzikal Analizi (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk Müziği Anasanat Dalı, İstanbul.
78. Tahtaişleyen, N., Alpman E., (2020). Hubert Pernot’nun türk Diyarı: Sakız Adası Fonograf Kayıtları. Fonograf Alanda: Erken Dönem Karşılaştırmalı Müzikoloji Çalışmaları ve Türkiye (Ed. E. D. Yavuz, N. Tahtaişleyen, E. Alpman) içinde (19-80). İstanbul: Berceste Yayınevi.
79. Taşdelen, D. ve diğ. (2021). Çalkantılı Bir Dönemin Kültür Sahnesi Olarak Dârülelhan: Geleneğin Yeniden Tanımlanması. Türkiyat Mecmuası, 31 (2), 819-849.
80. Tekelioğlu, O. (1999). Ciddi Müzikten Popüler Müziğe Musiki İnkılabının Sonuçları. Cumhuriyetin Sesleri içinde, (146-153). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları.
81. Tevfik, M. (2016). Meyhane Yahut İstanbul Akşamcıları. İstanbul: Gram Yayınları.
82. The Gramophone Company. (April 1905). Catalogue The Gramophone Company.
83. Timuroğlu, S. (2020). Kanatlanmış Kadınlar: Osmanlı ve Avrupalı Kadın Yazarların Dostluğu. İstanbul: İletişim Yayınları.
84. Toprak, Z. (2014). Türkiye'de Milli İktisat 1908-1919. İstanbul: Doğan Egmont Yayıncılık.
85. Toska, Z ve diğ. (1993). İstanbul Kütüphanelerindeki Eski Harfli Türkçe Kadın Dergileri Bibliyografyası (1869-1927). İstanbul: Metis Yayınları.
86. Tula, M. (2021). Gentrified Fantasies: Women Singers on The Gramophone in Late Colonial India. Women's History Review, 1119-1140.
87. Tütüncüyan, Sarkis. (2008). Türkiye Ermeni Sahnesi ve Çalışanları (Çev. Boğos Çalgıcıoğlu). İstanbul: bgst Yayınları.
88. Yavuz, E. D. ve dig. (2020). Fonograf Alanda: Erken Dönem Karşılaştırmalı Müzikoloji Çalışmaları ve Türkiye. İstanbul: Berceste Yayınevi.
89. Yılmaz, Z. (2024). Cumhuriyet Dönemi Türk Müziğinin Parlayan Kadın Sesleri: Lale ve Nerkis Hanımlar. Cumhuriyetin 100. Yılında Müziğimizin Yüzleri III içinde (61-79). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayını.
90. Yurtsever Ateş, N. (2009). Yeni Harflerle, Kadın Yolu/Türk Kadın Yolu (1925-1927). İstanbul: Kadın Eserleri Kütüphanesi Eserleri ve Bilgi Vakfı Yayınları.
91. Ünlü, C. (2004). Git Zaman Gel Zaman. İstanbul: Pan Kitapevi.
92. Zihnioğlu, Y. (2016). Kadınsız İnkılap: Nezihe Muhiddin, Kadınlar Halk Fırkası, Kadın Birliği. İstanbul: Metis Yayınları.
93. Url-1: (Erişim adresi: https://www.recordingpioneers.com/RP_STROTBAUM1.html), (Erişim tarihi: 22.09.2025).
94. Url-2: (Erişim adresi: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Greek_lithograph_celebrating_ the_ Ottoman_Constitution.png), (Erişim tarihi: 19.09.2025).
95. Url-3: (Erişim adresi: http://www.turkishmusicportal.org/tr/makaleler/son-yuz-yilda-turkiyenin-muzik-hayati-tarih-turler-ses-kaydi-sektorel-yapi), (Erişim tarihi: 02.07.2025).
96. Url-4: (Erişim adresi: https://www.youtube.com/watch?v=Xpd-gw5nIbg), (Erişim tarihi: 25.10.2025).