ABDÜLKÂDİR MERÂGÎ’NİN ESERLERİNDEKİ RAST MAKAMI KULLANIMININ AREL NAZARİYATI İLE KARŞILAŞTIRILMASI

Öz

ÖZ Bu çalışma, Abdülkâdir Merâgî’nin Rast makamındaki eserlerinde ortaya koyduğu makam anlayışını, Hüseyin Saadettin Arel’in nazari sistemiyle karşılaştırarak Türk müziğinde geleneksel yapıdan modern teoriye geçiş sürecini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nitel yöntemlerle yürütülmüş ve betimsel analiz modeli kullanılmıştır. Abdülkâdir Merâgî’ye ait Rast makamında bestelenmiş on eser, dizi, seyir, ses alanı ve kullanılan çeşniler bakımından analiz edilmiştir. Bulgulara göre Abdülkâdir Merâgî, Rast makamı dizisini Rast beşlisine Nevâ’da Bûselik dörtlüsü ekleyerek oluşturmuş; eserlerinde en sık Yegâh–Gerdâniye aralığını tercih etmiştir. Arel’in “Türk Musikisi Nazariyatı Dersleri” adlı eserinde tanımladığı Rast dizisinin de benzer şekilde Rast–Nevâ ekseninde şekillendiği görülmektedir. Ancak Arel’in makamın dizisini Nevâ perdesi üzerinde Rast çeşnisi ekleyerek oluşturmasının Rast makamının kimliğinde bir değişim yaratmadığı sadece yapısal farklılıklar kullandığını göstermektedir. Çeşni dağılımında Segâh’ta Segâh ve Dügâh’ta Uşşak en yüksek oranlara sahiptir. Bu durum, bestecinin Rast makamı anlayışında bu iki çeşniyi merkezî öğeler olarak kullandığını göstermektedir. Abdülkâdir Merâgî’nin eserleri vasıtasıyla ortaya çıkan makam algısı ile Arel’in Rast makamına dair ifadeleri göz önünde bulundurulduğunda, Türk müziğinde süreklilik arz eden bir makamsal kimliğin iki farklı tarihsel yansıması ortaya çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Abdülkâdir Merâgî
• Hüseyin Saadettin Arel
• Rast makamı
• Türk müziği nazariyatı
• çeşni.

COMPARİSON OF THE USE OF THE RAST MODE İN THE WORKS OF ABDÜLKÂDİR MERÂGÎ WİTH THE AREL THEORY

Öz

ABSTRACT This study aims to examine the transition from traditional structures to modern theory in Turkish music by comparing Abdülkâdir Merâgî’s conception of the Rast makam in his compositions with Hüseyin Saadettin Arel’s theoretical system. The research was conducted using qualitative methods and employed a descriptive analysis model. Ten Rast makam compositions by Abdülkâdir Merâgî were analyzed in terms of scale structure (dizi), melodic progression (seyir), pitch range, and used flavors (çeşni). According to the findings, Merâgî constructed the Rast scale by adding a Bûselik tetrachord on Nevâ to the Rast pentachord and frequently preferred the Yegâh–Gerdâniye range in his works. The Rast scale defined by Arel in his “Türk Musikisi Nazariyatı Dersleri” also follows a similar Rast–Nevâ axis. However, Arel’s addition of a Rast flavor on the Nevâ degree does not alter the essential identity of the makam but rather reflects structural differences. In the distribution of flavors, Segâh on Segâh and Uşşak on Dügâh appear with the highest frequency, indicating that these two flavors occupy a central position in Merâgî’s understanding of the Rast makam. Considering the modal perception emerging through Merâgî’s works and Arel’s theoretical definitions, it can be concluded that a continuous modal identity in Turkish music manifests itself in two distinct historical reflections.

Anahtar Kelimeler

• Abdülkâdir Merâgî
• Hüseyin Saadettin Arel
• Turkish music theory
• Rast makam
• flavor

Kaynakça

1. Akdeniz, A. (2018). Râkım Elkutlu’ya Ait Rast Tevşîh’in Makâm ve Geçki Bakımından İncelenmesi. Sanat Eğitimi Dergisi,6(2), 97-112. https://doi.org/10.7816/sed-06-02-01
2. Akdoğu, O. (1996). Türk Müziğinde Türler ve Biçimler. İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi.
3. Aksoy, T., Bay, T. ve Murat, S. B. (2024). Geçmişten Günümüze Rast Makamı. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 10(2), 28-41. https://doi.org/10.22252/ijca.1542495
4. Arel, H. S. (1968). Türk Musikisi Nazariyatı ve Dersleri. İstanbul: İleri Türk Müziği Konservatuvarı.
5. Bardakcı, M. (1986). Maragalı Abdülkâdir. İstanbul: Pan Yayıncılık.
6. Başara, E. (2009). TRT Repertuvarında Bulunan ve 15-19. Yüzyıllar Arasında Rast Makamında Bestelenmiş Sözlü Eserlerin Form Ve Usulleri Üzerine Bir İnceleme. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13(2), 231-242. (Erişim adresi: https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/221444)
7. Bol, Y. ve Düzbaş, M. (2024). Bir Dînî Müzik Formu Olarak Kârlar. Yegah Müzikoloji Dergisi, 7(3), 314-337. https://doi.org/10.51576/ymd.1539476
8. Çubukcu, M. S. (2025). Türk Mûsikîsinin Nazarî Kaynakları ve Eserler Işığında Rast Makâmında Seyir ve Perde. İSTEM, 45, 271-294. https://doi.org/10.31591/istem.1647545.

9. Demirbaş, U. (1999). Arel-Ezgi ve Töre: Karadeniz dizgelerinin karşılaştırılması. Ulusal Müzikoloji Aylık Müzikoloji Dergisi, 6 (Haziran), 5–8.
10. Gönül, M. (2012). Rast Na’t-ı Mevlânâ ve Tahlîli. İSTEM, 19, 161-174.
11. Harmancı, A. B. (2011). Türk Mûsikîsinde Seyir Kavramı ve Yeni Bir Form: Seyr-i Nâtık. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (ÇÜİFD), 11(2), 217-239.
12. Karabaşoğlu, C. (2010). Abdülkâdir-i Merâgî'nin Makâsidu'l-Elhân adlı eseri. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
13. Karadeniz, M.E. (1981). Türk Mûsikîsinin Nazariye ve Esasları. İstanbul: Türkiye İş Bankası Yayınları.
14. Karaman, S. ve Akbulut, Y. (2009). Biçim ve Usûl Açısından Abdülkâdir Merâgî’nin Kârları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 26, 379-408.
15. Karasar, N. (2016). Bilimsel araştırma yöntemi (30. Baskı). Ankara: Nobel Yayıncılık.
16. Koç, F. (2010). XV. Yüzyılın Sonuna Kadar Yazılmış Mûsikî Edvârlarında Ud Sazı ve İcrası. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 51(2), 389-98. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000001049
17. Kolukırık, K. (2010). Abdülkadir Meragi’nin Hayatı, Kişiligi ve Musiki Yönü. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 15(1), 227-252.
18. Kutluğ, Y. F. (2000). Türk Musikisinde Makamlar. İstanbul: Yapı kredi Yayınları.
19. Levendoğlu, O. (2002). XIII. Yüzyıldan Günümüze Kadar Varlığını Sürdüren Makamlar ve Değişim Çizgileri. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Gazi Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
20. Özcan, N. (2014). Türk Mûsıkîsinin Âbide Şahsiyetlerinden Abdülkâdir-i Merâgî. Yeni Türkiye Dergisi (Türk Mûsikîsi Özel Sayısı), 57, 389-394.
21. Özkan, I. H. (1984). Türk Müsikisi Nazariyati ve Usulleri Kudüm velveleri. Istanbul: Ötüken Neşriyat
22. Öztuna, Y. (1987). Abdülkadir Merâği, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
23. Salgar, M. F. (2017). Türk Müziğinde Makamlar, Usuller Ve Seyir Örnekleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
24. Sezikli, U. (2007). Abdülkâdir Merâgî ve Câmiu’l-Elhân’ı. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
25. Tura, Y. (2006). Nâsır Abdülbâkî Dede, İnceleme ve Gerçeği Araştırma (Tedkîk ü Tahkik). İstanbul: Pan Yayıncılık.
26. Urhan, Ö. Z. (2025). Program Müziği Anlayışının Klâsik Türk Müziği Saz Eserlerindeki Tematik Yansımaları. Yegâh Müzikoloji Dergisi, 8(3), 1454-1477. https://doi.org/10.51576/ymd.1444696
27. Uslu, R. (2015). “Ünlü Müzisyen Abdülkadir Meragi Hakkında Yeni Bulgular”, Rast Müzikoloji Dergisi, 3(1), 34.
28. Yahya Kaçar, G. (2023). Türk Mûsikîsi Rehberi. Konya: Eğitim Yayınevi.
29. Yavaşca, A. (2002). Türk Mûsikîsi’nde Kompozisyon ve Beste Biçimleri. İstanbul: Türk Kültürüne Hizmet Vakfı Yayınları.
30. Yavuzoğlu, N. (2016). Türk Müziğinde Makamlar Ve Seyir Özellikleri. Pan Yayıncılık.
31. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. Baskı). Ankara: Seçkin Yayıncılık.
32. Yıldırım, E. ve Ersoy, İ. (2023). Kimlik ve sermaye kavramları bağlamında Salihli Kazak Türklerinde Betaşar Ritüeli. Etnomüzikoloji Dergisi, 6(2), 113–133.
33. Yüzlüer, D. (2024). Rast ve Sazkâr Makamlarının Sözlü Eserler Üzerinde Karşılaştırmalı Analizi. Erdem İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi, 87, 231-263. https://doi.org/10.32704/erdem.2024.87.231
34. Jebrini, A. (1995). Fârâbî, TDV İslâm Ansiklopedisi. (Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi#2-musiki), (Erişim tarihi: 30.10.2025).
35. Özcan, N. (1988). Abdülkâdir-i Merâgî. TDV İslâm Ansiklopedisi. (Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/abdulkadir-i-meragi), (Erişim tarihi: 30.10.2025).
36. Sanal, H. (1991). Arel, Hüseyin Sadeddin. TDV İslâm Ansiklopedisi. (Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/arel-huseyin-sadeddin), (Erişim tarihi: 30.10.2025).
37. Turabi, A. H. (1999). İbn Sînâ. TDV İslâm Ansiklopedisi. (Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-sina#4-musiki), (Erişim tarihi: 30.10.2025).
38. Uygun, M. N. (2008). Safiyyüddin el-Urmevî. TDV İslâm Ansiklopedisi. (Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/safiyyuddin-el-urmevi), (Erişim tarihi: 30.10.2025).