TASAVVUF MÜZİĞİNDE NEFES: NEFES-İ RAHMÂNÎ’DEN MÜZİKAL İCRAYA

Öz

ÖZ Bu çalışma, tasavvuf müziğinde nefes pratiğini İbnü’l-Arabî’nin Nefes-i Rahmânî doktrini bağlamında ele alarak, nefesin hem manevi hem de müzikal boyutlarını bütüncül biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Nefes, tasavvuf düşüncesinde varoluşun başlangıç noktası ve sürekliliğinin sembolü olarak, insanın yaratılışla ve Yaratıcı ile kurduğu en temel bağı temsil eder. Bu bağlamda çalışma, nefesin yalnızca biyolojik bir eylem değil; yaratılışın sürekli tecellisini hatırlatan ruhanî bir hakikat olduğunu öne sürmektedir. Araştırma, klasik kaynaklar (İbnü’l-Arabî, Kuşeyrî, Gazzâlî, Mevlânâ) ve çağdaş yorumlar (Schimmel, Chittick, İnançer, Erguner) ışığında nefesin manevi anlamını çözümlemekte, bu anlayışın tasavvuf müziği pratiklerindeki (ney, zikir, semâ) somut yansımalarını ortaya koymaktadır. Yöntem olarak hermenötik ve karşılaştırmalı bir yaklaşım benimsenmiş; klasik tasavvuf metinleri ile seçilmiş çağdaş icra kayıtları yorumlayıcı bir okumaya tabi tutulmuştur. Bulgular, nefesin tasavvuf müziğinde yalnızca teknik bir unsur değil, varoluşun sürekliliğini ve ilâhî rahmetin akışını temsil eden bir metafor olduğunu göstermektedir. Çalışmanın sonuçları, geleneksel nefes anlayışının çağdaş yorumlarda (Mercan Dede, Erguner, Özhan) yeniden üretildiğini, böylece kadim bir manevi bilginin modern ses estetiğiyle buluştuğunu ortaya koymaktadır. Bu yönüyle nefes hem yaratılışın hem de müziğin ortak dili olarak değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Ibn al-ʿArabī
• nefes-iRahmânî
• tasavvuf müziği
• zikir
• semâ
• Mevlânâ
• ney

BREATH IN SUFI MUSIC: FROM THE BREATH OF THE COMPASSIONATE TO MUSICAL PERFORMANCE

Öz

ABSTRACT This study explores the practice of breath (nafas) in Sufi music through the lens of Ibn al-ʿArabī’s doctrine of nafas al-Raḥmānī (the divine breath of compassion), examining its spiritual and musical dimensions within an integrated framework. In Sufi thought, breath represents the origin and continuity of existence, embodying the most fundamental connection between the human being, creation, and the creator. Acordingly this study argues that breath is not merely a biological act but a spiritual reality reminding one of the perpetual manifestation of divine creation. Drawing upon classical sources (Ibn al-ʿArabī, Qushayrī, al-Ghazālī, Mawlānā) and modern interpretations (Schimmel, Chittick, İnançer, Erguner), the research analyzes the metaphysical significance of breath and its manifestations in Sufi musical practices such as the ney, dhikr, and samāʿ. Methodologically, it adopts a hermeneutic and comparative approach, offering an interpretive reading of classical Sufi texts alongside selected contemporary performance recordings. The findings reveal that breath in Sufi music is not a mere technical element but a metaphor for the continuity of being and the flow of divine grace. the results further indicate that traditional understandings of breath have been reinterpreted in contemporary performances (e.g., Mercan Dede, Erguner, Özhan), showing how an ancient spiritual knowledge is harmonized with modern sound aesthetics. Thus, breath emerges as a shared language of both creation and music.

Anahtar Kelimeler

• Ibn al-'Arabî
• nafas al-Rahmânî
• sufi music
• ney
• dhikr
• samâ
• Mawlānā

Kaynakça

1. Akdağoğlu, T. (2025). Alevilikte müzik yoluyla inanç ifade biçimleri: “Nefes ve Semah” örneği. Yegâh Müzikoloji Dergisi, 8(2), 548–570. https://doi.org/10.51576/ymd.1676
2. Aktepe, İ., & Tolan, Ö. (2020). Bilinçli farkındalık: Güncel bir gözden geçirme. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 12(4), 534–561. https://doi.org/10.18863/pgy.692250
3. Arslan, F. (2010). Mevlevi musikisi üstüne. Sûfî Araştırmaları, 1(2), 25–41.
4. Ateş, E. (2012). Ney’in serüveni (kamışlıktan dudağa ney). Süleyman Demirel Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 28, 143–161.
5. Attâr, F. (2018). Tezkiretü’l-evliyâ (S. Uludağ, Çev.; 6. bs.). İstanbul: Semerkand Yayınları.
6. Ayni, M. A. (1923). İntikâdât ve mülâhazalar. İstanbul: Kütübhane-i Sudî.
7. Behar, C. (2010). Şeyhülislâm’ın müziği: 18. yüzyılda Osmanlı/Türk musikisi ve Şeyhülislâm Esʿad Efendi’nin Atrabü’l-Âsâr’ı. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
8. Behar, C. (2019). Aşk olmayınca meşk olmaz: Geleneksel Osmanlı/Türk müziğinde öğretim ve intikal. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

9. Can, N. (2011). Osmanlı’da müziğin ve şiirin gözde sazı: Ney. Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 31(1), 179–200.
10. Cebecioğlu, E. (2009). Tasavvuf terimleri ve deyimleri sözlüğü. İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları.
11. Chittick, W. C. (2014). İbn Arabi’ye giriş (K. Filiz, Çev.). İstanbul: Nefes Yayınları.
12. Chittick, W. C. (2016). Sufinin bilgi yolu (Ö. Saruhanlıoğlu, Çev.). İstanbul: Okuyan Us Yayınları.
13. Chittick, W. C. (2018). İlahi aşk (Ö. Saruhanlıoğlu & K. Filiz, Çev.). İstanbul: Nefes Yayınları.
14. Çetinkaya, Y. (2011). Mevlevilikte müzik felsefesi: Mesnevî’de aşk, mûsikî, ney. İnsan ve Toplum, 1(2), 57–86.
15. Çetinkaya, Y. (2012). Mevlânâ’da aşk ve mûsikî. Mevlânâ Araştırmaları, IV, 39–54.
16. Çetinkaya, Y. (2019). Mevlevî düşüncesinde ney ve insân-ı kâmil sembolizmi. Rast Müzikoloji Dergisi, 7(1), 1979–1992.
17. el-Hakîm, S. (1981). el-Muʿcemu’s-sûfî: el-Hikme fî hudûdi’l-kelime. Beyrut: Dendera li’t-Tabaati ve’n-Neşr.
18. Erguner, K. (2014). Ayrılık çeşmesi (A. A. Erguner, Çev.; 7. bs.). İstanbul: İletişim Yayınları.
19. Erguner, S. (2007). Ney metodu (2. bs.). İstanbul: Erguner Müzik.
20. Erol, A. (2015). Müzik üzerine düşünmek (2. bs.). İstanbul: Bağlam Yayıncılık.
21. Gazzâlî, E. H. M. (1982). İhyâʾu ʿulûmi’d-dîn. Beyrut: Dâru’l-Maʿrifa.
22. Gölpınarlı, A. (1963a). Alevî-Bektaşî nefesleri. İstanbul: Remzi Kitabevi.
23. Gölpınarlı, A. (1963b). Mevlevî âdâb ve erkânı. İstanbul: İnkılâp ve Aka Kitabevleri.
24. Güzel, A. (2012). Dinî-tasavvufî Türk edebiyatı el kitabı. Ankara: Akçağ Yayınları.
25. İbn Arabî, M. (t.y.). el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye. Mısır: Dârü’l-Kutubi’l-Arabiyye el-Kübrâ.
26. İnançer, Ö. T. (2014). Osmanlı musikîsi tarihinde tasavvuf musikîsine bir bakış. Yeni Türkiye, 57, 861–875.
27. İnançer, Ö. T. (2015). İstanbul’da tarikat âyin ve zikirleri. In Antik Çağ’dan XXI. Yüzyıla Büyük İstanbul Tarihi: Din (Cilt 5, ss. 316–340). İstanbul: İBB Kültür A.Ş.
28. Kâşânî, A. (1992). Muʿcemu ıstılâhâti’s-sûfiyye (A. Şâhin, Thk.). Kahire: Dâru’l-Menâr.
29. Kelâbâzî, E. B. M. el-Buhârî. (n.d.). et-Taʿarruf (A. J. Arberry, Haz.). Kahire: Mektebetü’l-Hancî.
30. Koca, F. (2002). Ney’in tarihî gelişimi ve dinî musikimizdeki yeri. Dinî Araştırmalar, 4(12), 1–15.
31. Konuk, A. A. (2010). Mesnevî-i Şerîf şerhi I–XIII (S. Eraydın & M. Tahralı, Haz.). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
32. Kuşeyrî, A. b. H. (1994). er-Risâle el-Kuşeyriyye (A. Mahmud & M. Şerif, Tahkik). Kahire: Dârü’l-Maʿarif.
33. Küçük, O. N. (2004). Tasavvuf müziği ve insan. Ankara: Tüksev Yayınları.
34. Meçin, B. A. (2023). Varlığın kaynağı: İlâhî soluk (Nefes-i Rahmânî). Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 21, 157–175. https://doi.org/10.34085/buifd.1319463
35. Nasr, S. H. (2002). İslâm’ın kalbi (A. Demirhan, Çev.; 3. bs.). İstanbul: Gelenek Yayıncılık.
36. Özbek, C., & Can, Ü. K. (2021). Elektronik müzikte kültürel melezlik olgusu: DJ İpek ve Mercan Dede örnekleri. Kesit Akademi Dergisi, 7(27), 146–159.
37. Özcan, N. (2004). Mevlevî âyini. In Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (Cilt 29, ss. 464–466). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı.
38. Özer, S. S. (2010). Hû [Albüm]. İstanbul: Kalan Müzik.
39. Özhan, A. (2012). Mevlâna’nın dilinden [Albüm]. İstanbul: Esen Müzik.
40. Rifai, K. (2000). Sohbetler (2. bs.). İstanbul: Kubbealtı Yayınları.
41. Schimmel, A. (2012). İslamın mistik boyutları (E. Kocabıyık, Çev.; 2. bs.). İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
42. Sühreverdî, Ş. E. H. (t.y.). Avârifü’l-maʿârif (A. Mahmud & M. b. Şerif, Thk.). Kahire: Dârü’l-Maʿarif.
43. Tanrıkorur, C. (2003). Osmanlı dönemi Türk musikisi. İstanbul: Dergâh Yayınları.
44. Tanrıkorur, C. (2014). Osmanlı mûsikîsinde Mevlevî âyîni besteciliği. Yeni Türkiye, 57, 913–928.
45. Tekbilek, Ö. F. (1999). One truth [Albüm]. New York: Hearts of Space Records.
46. Tûsî, E. N. S. (1960). el-Lümaʿ (A. M. Taha & A. Surûr, Thk.). Mısır: Dâru’l-Kutubi’l-Hadîse.
47. Uludağ, S. (1999). İslâm ve musiki. İstanbul: Marifet Yayınları.
48. Uzdilek, S. M. (1977). İlim ve mûsikî: Türk mûsikîsi üzerinde incelemeler. İstanbul: Kültür Bakanlığı Yayınları.
49. Yalsızuçanlar, S. (2024). İnisiyatik gelenek içerisinde Sâmiha Ayverdi. In C. Sargut (Ed.), Kadın ve tasavvuf (ss. 191-210). İstanbul: Nefes Yayınları.
50. Yansımalar. (2007). Mızrabın nefesi: Neyler & tanburlar [Albüm]. İstanbul: Kalan Müzik.