TÜRKİYE’DE ÇOK PARTİLİ DÖNEMDE TEK BAŞINA İKTİDAR OLAN PARTİLER (1946-2026)

Yıl 2026, Cilt: 12 Sayı: 19, 1 - 34, 11.02.2026

Göktuğ Şeker

https://doi.org/10.51947/yonbil.1868110

https://izlik.org/JA37EY68DB

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de çok partili siyasi hayata geçişin başladığı 1946 senesinden 2026 perspektifine uzanan süreçte tek başına iktidar olan Cumhuriyet Halk Partisi, Demokrat Parti, Adalet Partisi, Anavatan Partisi ve Adalet ve Kalkınma Partisi’nin yapısal, ideolojik ve yönetimsel süreçlerini incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, siyasal iktidar ve siyasi parti kavramlarından hareketle, söz konusu partilerin iktidara geliş süreçlerini "Nereden geldi? Kimdir?, Nasıl geldi?, Ne yaptı? ve Neden gitti?" şeklindeki beş soru ekseninde analiz etmektir. Bu çerçevede, Türk siyasi hayatını şekillendiren askeri darbeler, ekonomik krizler ve değişen devlet-toplum ilişkileri bağlamında siyasi iktidarların yapısı bütüncül şekilde ortaya konulmuştur. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada, veri toplama tekniği olarak doküman incelemesi kullanılmıştır. Çalışmanın teorik kısmında siyasi iktidar kavramı ve siyasi partiler tanımlanmıştır. Tarihsel analiz, Cumhuriyet Halk Partisi’nin tek parti iktidarından çok partili hayata geçişe öncülük etmesiyle başlamaktadır. Ardından Demokrat Parti ve Adalet Partisi iktidarlarının merkez çevre ilişkileri ve askeri müdahaleler bağlamındaki deneyimleri ele alınmıştır. 1980 sonrası dönemde ise Anavatan Partisi, neoliberal politikalar ve dört eğilimi birleştiren sentez yaklaşımı bağlamında Türkiye’nin küresel entegrasyonundaki rolü üzerinden analiz edilmiştir. Çalışmanın son bölümünde 2002 sonrasında iktidara gelen Adalet ve Kalkınma Partisi incelenmiştir. Bu kapsamda çalışma Türkiye’de siyasi iktidarın dönüşümüne bütüncül bir çerçeve sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Türkiye , Siyasi Partiler , Çok Partili Hayat , Tek Parti İktidarları

PARTIES THAT HELD SOLE POWER IN TURKEY DURING THE MULTIPARTY ERA (1946-2026)

https://izlik.org/JA37EY68DB

Öz

This study examines the structural, ideological, and administrative processes of the Republican People's Party, the Democratic Party, the Justice Party, the Motherland Party, and the Justice and Development Party, which held sole power during the period spanning from 1946, when Turkey transitioned to a multi-party political system, to the 2026 perspective. The main objective of the study is to analyze the processes by which these parties came to power, based on the concepts of political power and political parties, around five questions: “Where did they come from? Who are they? How did they come to power? What did they do? And why did they leave?” Within this framework, the structure of political power has been comprehensively presented in the context of military coups, economic crises, and changing state-society relations that have shaped Turkish political life. Qualitative research methods were adopted in the study, and document analysis was used as the data collection technique. The theoretical part of the study defines the concepts of political power and political parties. The historical analysis begins with the Republican People's Party's pioneering role in the transition from single-party rule to a multi-party system. Subsequently, the experiences of the Democratic Party and the Justice Party governments in the context of center-periphery relations and military interventions are examined. In the post-1980 period, the Motherland Party is analyzed in terms of its role in Turkey's global integration in the context of neoliberal policies and a synthesis approach combining four tendencies. The final section of the study examines the Justice and Development Party, which came to power after 2002. In this context, the study provides a comprehensive framework for the transformation of political power in Turkey.

Anahtar Kelimeler

Turkey , Politicial Parties , Multi-Party System , Single-Party Rule

Kaynakça

• Ağaoğlu, S. (1972). Demokrat Parti'nin doğuş ve yükseliş sebepleri: Bir soru. İstanbul: Baha Matbaası.
• Ağaoğulları, M. A. (2015). Kent devletinden imparatorluğa. Ankara: İmge Kitabevi.
• Ahmad, F. (2009). Modern Türkiye’nin oluşumu. İstanbul: Kaynak Yayınları.
• Akdoğan, Y. (2004). AK Parti ve muhafazakâr demokrasi. İstanbul: Alfa Yayınları.
• Alkış, E. (2013). İlk 45 gün: AK Parti yürüyüşü. İstanbul: Karakutu Yayınları.
• Ataman, M. (2000). Özalizm: Türkiye’de yeniden yapılanma teşebbüsü. Liberal Düşünce Dergisi, 19, 53-63.
• Ataman, M. (Ed.). (2001). Kim bu Özal? Siyaset, iktisat, zihniyet. İstanbul: Boyut Kitapları.
• Aziz, T. (1948). Komünizmle mücadele esasları. Bizim Türkiye, 18, 11.
• Babüroğlu, S. (1982). Atatürk dönemi ve sonrası Kamu İktisadi Teşebbüsleri. Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• Bila, H. (1999). CHP 1919-1999 (2. Baskı). İstanbul: Doğan Kitapçılık.
• Bilgiç, S. (2004). Hatıralar. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• Bora, T. (2005). Muhafazakârlık. T. Bora (Ed.), Modern Türkiye’de siyasi düşünce: Cilt 7 içinde (s. 589). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Bourdieu, P. (2020). Devlet üzerine (A. Sümer, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Cıngı, S. (2013). Cumhuriyet Halk Partisi’nde ideolojik dönüşüm. (ss. 120–145). Ankara:
• Cox, A., & Furlong, P. (1985). Power in capitalist societies. New York: St. Martin's Press.
• Çaha, Ö. (2003). Aşkın devletten sivil topluma. İstanbul: Gendaş Yayınları.
• Çavuşoğlu, H. (2009). Türk siyasi hayatında merkez sağ çizgisinin tarihi. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(2), 268.
• Çaylak, A. (2016). Muhafazakarlık: Türkiye’de muhafazakar müslümanlığın dönüşümü ve Çukurambarlaşma. Birikim Aylık Sosyalist Kültür Dergisi, Aralık 2016, 81-91.
• Demirel, T. (2004). Adalet Partisi: İdeoloji ve politika. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Demirel, T. (2011). Türkiye’nin uzun on yılı: Demokrat Parti iktidarı ve 27 Mayıs. İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Doğan, M. (2014). Doğan büyük Türkçe sözlük (25. Baskı). Ankara: Yazar Yayınları.
• Doğan, Y. (1985). Dar sokakta siyaset 1980 – 1983 (4. Baskı). İstanbul: Tekin Kitabevi.
• Duman, B. (2005). 1980 sonrası yeni sağın hegemonya mücadelesi: Özal liderliğinde Anavatan Partisi (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
• Duran, B. (2011). Türk dış politikasının iç siyaset boyutu: 2010 değerlendirmesi. Ankara: SETA Vakfı.
• Duverger, M. (1998). Siyasal partiler (E. Özbudun, Çev.). Ankara: Bilgi Yayınevi.
• Eroğul, C. (2003). Demokrat Parti tarihi ve ideolojisi. Ankara: İmge Kitabevi.
• Erşen, E. (2015). Türkiye’deki ‘Avrasya yorumları’: Formel, pratik ve popüler jeopolitik yansımalar. M. Yeşiltaş, S. Durgun & P. Bilgin (Ed.), Türkiye dünyanın neresinde? Hayali coğrafyalar, çarpışan anlatılar içinde (s. 249). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
• Ete, H. (2010). CHP’deki değişim: Lider değişimi mi, siyaset değişimi mi? (SETA Analiz, Sayı 22). Ankara: SETA.
• Ete, H. (2018). 24 Haziran genel seçimleri: Yeni sistemin siyaseti ve sosyolojisi. Muhafazakâr Düşünce Dergisi, 15(54), 293-321.
• Foucault, M. (2021). Özne ve iktidar (I. Ergüden & O. Akınhay, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Gamble, A. (1994). Özgürlüğün ekonomi politiği (H. Yetkiner, Çev.). Mürekkep, 9, 44-56.
• Haber7. (2013, 27 Şubat). Erdoğan milliyetçilik tanımını yeniden yaptı. http://www.haber7.com/ic-politika/haber/995705-erdogan-milliyetciliktanimini-yeniden-yapti adresinden erişilmiştir.
• Heywood, A. (2020). Siyaset (B. Kalkan, Çev.). Ankara: BB101 Yayınları.
• İnat, K., & Duran, B. (2006). AKP dış politikası: Teori ve uygulama. Z. Dağı (Ed.), Doğu’dan Batı’ya dış politika: AK Partili yıllar içinde (s. 19). Ankara.
• Kahya, P. (2019). Adalet Partisi iktidarında propaganda 4 (1965-1971). M. Karaca & C. Çakı (Ed.), Türk siyasal hayatında propaganda çalışmaları içinde (s. 101). Ankara: Akademisyen Kitabevi.
• Kapani, M. (2019). Politika bilimine giriş (58. Baskı). İstanbul: Serbest Kitaplar.
• Karpat, K. H. (2010). Türk demokrasi tarihi. İstanbul: Timaş Yayınları.
• Karpat, K. (2020). Türk siyasi tarihi: Siyasal sistemin evrimi (C. Elitez, Çev.). İstanbul: Timaş Yayınları.
• Katz, R. S., & Mair, P. (2009). The cartel party thesis: A restatement. Perspectives on Politics, 7(4), 753–763.
• Kışlalı, A. T. (2016). Siyaset bilimi (17. Baskı). Ankara: İmge Kitabevi.
• Kumbaracıbaşı, A. C. (2009). Turkish politics and the rise of the AKP: Dilemmas of institutionalization and leadership strategy. New York: Routledge.
• Laçiner, Ö. (1991). Geçiş sürecinde Özal ve ANAP. Birikim, 24, 3-8.
• Lukes, S. (2016). İktidar: Radikal bir görüş (M. Türköne, Çev.). Ankara: Phoenix Yayınevi.
• Mardin, Ş. (2006). Türk siyasasını açıklayabilecek bir anahtar: Merkez-çevre ilişkileri. İstanbul: İletişim Yayınları.
• McLean, I. (2003). The concise Oxford dictionary of politics (2nd ed.). New York: Oxford University Press.
• Mert, N. (2007). Merkez sağın kısa tarihi (2. Baskı). İstanbul: Selis Kitaplar.
• Mumford, L. (2007). Tarih boyunca kent (G. Koca & T. Tosun, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
• Öz, E. (1992). Tek parti yönetimi ve siyasal katılım. Ankara: Gündoğan Yayınları.
• Özal, T. (1981). II. İzmir İktisat Kongresi konuşmalar ve sonuç tebliği. İzmir.
• Özel, M. (2004, Ocak). Türkiye’de muhafazakâr demokrasinin ekonomi politiği. Uluslararası Muhafazakârlık ve Demokrasi Sempozyumu'nda sunulan bildiri, İstanbul.
• Özkazanç, A. (2007). Siyaset sosyolojisi yazıları: Yeni sağ ve sonrası. Ankara: Dipnot Yayınevi.
• Öztekin, A. (2003). Siyaset bilimine giriş. Ankara: Siyasal Kitabevi.
• Ragıp Zaralı. (1986). ANAP üstüne tezler ve düşünceler. 11. Tez Dergisi, 2, 82.
• Roskin, M., Cord, R., Medeiros, J., & Jones, W. (2013). Siyaset bilimi (A. Yayla, Çev.). Ankara: Adres Yayınları.
• Safi, İ. (2007). Türkiye’de muhafazakâr siyaset ve yeni arayışlar (2. Baskı). Ankara: Lotus Yayınevi.
• Sakallıoğlu, Ü. C. (1993). AP-Ordu ilişkileri: Bir ikilemin anatomisi. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Sartori, G. (2005). Parties and party systems: A framework for analysis. Colchester: ECPR Press.
• Şenel, A. (1995). Siyasal düşünceler tarihi: Tarihöncesinde, İlkçağda ve Ortaçağda toplum ve siyasal düşünce. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları.
• Şengül, T. H. (2015). İktidar. G. Atılgan & A. Aytekin (Ed.), Siyaset bilimi (5. Baskı) içinde. İstanbul: Yordam Kitap.
• Therborn, G. (2017). İdeolojinin iktidarı ve iktidarın ideolojisi (İ. Tekin, Çev.). İstanbul: İletişim Yayınları.
• Timur, T. (2003). Türkiye’de çok partili hayata geçiş. Ankara: İmge Kitabevi.
• Toker, M. (1993). İsmet Paşa’nın son yılları 1965-1973. Ankara: Bilgi Yayınevi.
• Topal, A. (2003). Küreselleşme sürecinde Türkiye’yi anlamaya yarayan bir anahtar: Yeni sağ. Praksis, 7, 63-84.
• Tunaya, T. Z. (1969). Siyasi müesseseler ve anayasa hukuku (2. Baskı). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
• Turp, M. (2021). Darbe sonrası siyasal gelişmeler (1961-1971). N. Koç (Ed.), Türkiye Cumhuriyeti tarihi: Demokrasi ve dış politika (1938’den 2000’li yıllara) içinde (ss. 137-138). İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık.
• Yazıcı, B. (2017). Sivil toplum ve siyasal iktidar ilişkisinin karşılaştırmalı analizi (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bursa. Yeni Asır. (1961, 3 Ekim). ss. 1-5.
• Zürcher, E. J. (2013). Modernleşen Türkiye’nin tarihi (Y. S. Gönen, Çev.). İstanbul: İletişim