Kent sosyolojisinde eşitsizlik ve direniş: Lefebvre, Harvey ve Castells’in izinde kuramsal bir tartışma

Öz

Kentler, yalnızca fiziksel yapılar değil; aynı zamanda sınıfsal, kültürel ve mekânsal dışlama biçimlerinin yeniden üretildiği toplumsal alanlardır. Bu çalışma, neoliberal kentleşme süreçlerinin bu dışlama biçimlerini nasıl derinleştirdiğini, Henri Lefebvre, David Harvey ve Manuel Castells’in kuramsal perspektiflerinden hareketle eleştirel bir bakış açısıyla incelemektedir. Lefebvre’nin “mekânın üretimi” ve “kent hakkı”, Harvey’in “birikim yoluyla el koyma” ve “mekânsal adalet”, Castells’in ise “ağ toplumu” ve “kentsel toplumsal hareketler” kuramları doğrultusunda, kentlerin sadece ekonomik değil; aynı zamanda siyasal ve kültürel mücadele alanları olduğu gösterilmektedir. Türkiye’den Sulukule, Tarlabaşı ve Fikirtepe örnekleri üzerinden mekânsal dönüşüm süreçleri analiz edilerek, dışlama mekanizmaları ile bu süreçlere karşı gelişen çok katmanlı direniş pratikleri ortaya konmuştur. Ayrıca Brezilya, Fransa ve ABD gibi ülkelerden örneklerle çok ölçekli bir karşılaştırma yapılarak, kuramların küresel bağlamda da açıklayıcı gücü test edilmiştir. Çalışma, üç kuramcıyı bütüncül biçimde ele alarak kent sosyolojisi literatürüne teorik katkı sunmakta; saha verilerine dayalı karşılaştırmalı çözümlemelerle kuram ve pratik arasında köprü kurmaktadır. Son olarak, çalışmada geliştirilen politika önerileri, toplumsal dışlanmayı azaltıcı, katılımı artırıcı ve adil mekânsal planlamayı teşvik edici ilkeler çerçevesinde yapılandırılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Kent sosyolojisi
• Mekânsal adalet
• Neoliberal kentleşme
• Kent hakkı
• Direniş pratikleri

Inequality and resistance in urban sociology: A theoretical discussion in the footsteps of Lefebvre, Harvey, and Castells

Öz

Cities are not merely physical entities but also spaces where class-based, cultural, and spatial exclusions are reproduced and institutionalized. This study critically examines how neoliberal urbanization processes intensify these exclusions, drawing on the theoretical perspectives of Henri Lefebvre, David Harvey, and Manuel Castells. Through Lefebvre’s concepts of “production of space” and “right to the city,” Harvey’s notions of “accumulation by dispossession” and “spatial justice,” and Castells’ theory of the “network society” and “urban social movements,” the research reveals how cities function as arenas of political, economic, and cultural struggle. Case studies from Turkey—such as Sulukule, Tarlabaşı, and Fikirtepe—are analyzed to uncover both the mechanisms of exclusion and the multilayered forms of resistance that emerge in response. Additionally, comparative insights from Brazil, France, and the United States broaden the analytical scope, allowing for a multi-scalar assessment of the applicability of these theories in global contexts. By offering an integrated reading of the three theorists, this study contributes to urban sociology by bridging theoretical depth and empirical observation. The proposed policy recommendations are grounded in principles that aim to reduce spatial injustice, enhance democratic participation, and promote socially inclusive urban planning.

Anahtar Kelimeler

• Urban sociology
• Spatial justice
• Neoliberal urbanization
• Right to the city
• Resistance practices

Kaynakça

1. Bartu Candan, A., & Kolluoğlu, B. (2008). Emerging spaces of neoliberalism: A gated town and a public housing project in Istanbul. New Perspectives on Turkey, 39, 5–46. [CrossRef]
2. Bilgili, F. F. (2025). Ağ toplumunda yeni kentsel eşitsizlikler. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 60(4), 4595– 4610. [Turkish] [CrossRef]
3. Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgement of taste. Cambridge, MA: Harvard University Press.
4. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. [CrossRef]
5. Brenner, N., Marcuse, P., & Mayer, M. (2012). Cities for people, not for profit: Critical urban theory and the right to the city. London: Routledge. [CrossRef]
6. Brenner, N. (2014). Implosions/Explosions: Towards a study of planetary urbanization. Berlin: Jovis.
7. Castells, M. (1983). The city and the grassroots. Berkeley, CA: University of California Press.
8. Castells, M. (1996). The rise of the network society. Oxford: Blackwell.

9. Castells, M. (2000). The information age: Economy, society and culture (Vols. 1–3). Oxford: Blackwell.
10. Castells, M. (2010). The city and the grassroots: A cross-cultural theory of urban social movements. Berkeley, CA: University of California Press.
11. Castells, M. (2012). Networks of outrage and hope: Social movements in the internet age. Cambridge: Polity Press.
12. Cornwall, A., & Jewkes, R. (1995). What is participatory research? Social Science & Medicine, 41(12), 1667– 1676. [CrossRef]
13. Coşkun Tuna, P., & Türkölmez, O. (2023). Yeni toplumsal hareketler ve dijital aktivizm. Kamu Yönetimi ve Politikaları Dergisi, 4(2), 211–240. [Turkish] [CrossRef]
14. Eseler, B., & Gençkaya, Ö. F. (2023). Kentsel dönüşüm kararlarına vatandaş katılımı: Fikirtepe kentsel dönüşüm projesi. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 9(1), 291–308. [Turkish] [CrossRef]
15. Eraydın, A., & Taşan-Kok, T. (Eds.). (2013). Resilience thinking in urban planning. Springer. [CrossRef]
16. Erman, T. (2015). Neoliberal kent projeleri ve konut politikalarının göçmen mahalle ve yaşamlarına etkisi: Göç çalışmalarına yeni bir araştırma gündemi denemesi. İDEALKENT, (15), 198–213. [Turkish] [CrossRef]
17. Fernandes, E. (2007). Constructing the “right to the city” in Brazil. Social & Legal Studies, 16(2), 201–219. [CrossRef]
18. Ghertner, D. A. (2011). Gentrifying the state, gentrifying participation: Elite governance programs in Delhi. International Journal of Urban and Regional Research, 35(3), 504–532. [CrossRef]
19. Giritlioğlu, P. P. (2023). Kentsel Dönüşüm, Yoksulluk ve Yaşam Kalitesi Üzerine Düşünceler: Sulukule Örneği. Kent Akademisi, 16(3), 1861–1879. [Turkish] [CrossRef]
20. Harvey, D. (1989). From managerialism to entrepreneurialism: The transformation in urban governance. Geografiska Annaler: Series B, Human Geography, 71(1), 3–17. [CrossRef]
21. Harvey, D. (2005). A brief history of neoliberalism. Oxford: Oxford University Press. [CrossRef]
22. Harvey, D. (2008). The right to the city. New Left Review, 53, 23–40. [CrossRef]
23. Holston, J. (2008). Insurgent citizenship: Disjunctions of democracy and modernity in Brazil. Princeton: Princeton University Press. [CrossRef]
24. Karaman, O. (2013). Urban renewal in Istanbul: Reconfigured spaces, robotic lives. International Journal of Urban and Regional Research, 37(2), 715–733. [CrossRef]
25. Kuyucu, T., & Ünsal, Ö. (2010). “Urban transformation” as state-led property transfer: An analysis of two cases of urban renewal in Istanbul. Urban Studies, 47(7), 1479–1499. [CrossRef]
26. Marcuse, P. (2009). From critical urban theory to the right to the city. City, 13(2–3), 185–197. [CrossRef]
27. Lefebvre, H. (1991a). The production of space. Oxford: Blackwell.
28. Lefebvre, H. (1991b). The production of space (D. Nicholson- Smith, Trans.). Oxford: Blackwell. [CrossRef]
29. Lefebvre, H. (1996). Writings on cities. Oxford: Blackwell.
30. Öktem, B. (2011). Neoliberal küreselleşme sürecinde İstanbul’da kentsel dönüşüm. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, (44), 23–40. [Turkish] [CrossRef]
31. Peck, J., & Tickell, A. (2002). Neoliberalizing space. Antipode, 34(3), 380–404. [CrossRef]
32. Purcell, M. (2002). Excavating Lefebvre: The right to the city and its urban politics of the inhabitant. GeoJournal, 58(2–3), 99–108. [CrossRef]
33. Rodriguez, A., & Sugranyes, A. (Eds.). (2015). The challenge of slums: Global report on human settlements. UN-Habitat.
34. Roy, A. (2009). Why India cannot plan its cities: Informality, insurgence and the idiom of urbanization. Planning Theory, 8(1), 76–87. [CrossRef]
35. Smith, N. (1996). The new urban frontier: Gentrification and the revanchist city. London: Routledge.
36. Soja, E. W. (2010). Seeking spatial justice. Minneapolis: University of Minnesota Press. [CrossRef]
37. Soykan, M. (2025). Kent, sermaye ve soylulaştırma: David Harvey’in mekân kuramı bağlamında İstanbul ve Ankara örnekleri. The Journal of Economics and Governance Studies, 1(1), 25–39. [Turkish] [CrossRef]
38. Uysal, Ü. E. (2012). Sulukule: Kentsel dönüşüme etno-kültürel bir direniş. İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, (47), 136–159. [Turkish] [CrossRef]
39. Ünver, M., & Suri, L. (2020). Kentsel dönüşümün fikirtepe’ye yansıması. İstanbul Ticaret Üniversitesi Teknoloji ve Uygulamalı Bilimler Dergisi, 2(2), 11-23. [Turkish] [CrossRef]
40. Yin, R. K. (2003). Case study research: Design and methods. Thousand Oaks, CA: Sage.
41. Zukin, S. (2010). Naked city: The death and life of authentic urban places. Oxford: Oxford University Press. [CrossRef]
42. Wacquant, L. (2008). Urban outcasts: A comparative sociology of advanced marginality. Cambridge: Polity Press. [CrossRef]